ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ತು ಧರ್ಮಸ್ಯ ಇತ್ಯೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಋಷಿಭಿರ್ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞೈಃ ಪೂರ್ವೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ ।। ೫೯.

ಧರ್ಮದ ಅಂಗಗಳ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ, ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತ ಪುರಾತನ ಋಷಿಗಳು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅತ್ರ ವೋ ವರ್ತ್ತಯಿಷ್ಯಾಮಿ ವಿಧಿರ್ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯ ಯಃ । ಇತರೇತರವರ್ಣಸ್ಯ ಚಾತುರ್ವರ್ಣಸ್ಯ ಚೈವ ಹಿ। ಪ್ರತಿಮನ್ವನ್ತರಞ್ಚೈವ ಶ್ರುತಿರನ್ಯಾ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೫೯.

ಈಗ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಈ ಮನ್ವಂತರದ ನಿಯಮವನ್ನು, ಪ್ರತಿ ವರ್ಣಕ್ಕೂ, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶ್ರುತಿ ವಿಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಋಚೋ ಯಜೂಷಿಂ ಸಾಮಾನಿ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರತಿದೈವತಮ್। ಆಭೂತಸಂಪ್ಲವಸ್ಯಾಪಿ ವರ್ಜ್ಯೈಕಂ ಶತರುದ್ರಿಯಮ್ ।। ೫೯.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ದೇವತೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಪಠಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶತರುದ್ರೀಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡಬೇಕು.

ವಿಧಿರ್ಹೋತ್ರಂ ತಥಾ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಪೂರ್ವವತ್ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ। ದ್ರವ್ಯಸ್ತೋತ್ರಂ ಗುಣಸ್ತೋತ್ರಂ ಕರ್ಮ ಸ್ತೋತ್ರಂ ತಥೈವ ಚ। ಚತುರ್ಥಮಾಭಿಜನಿಕಂ ಸ್ತೋತ್ರಮೇತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।। ೫೯.

ಹೋಮದ ವಿಧಿ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಮೊದಲಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ದ್ರವ್ಯಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ, ಗುಣಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ, ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಂಶದ ಸ್ತೋತ್ರ—ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿವೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾ ದೇವಾ ಭವನ್ತಿ ಯೇ। ಪ್ರವರ್ತ್ತಯತಿ ತೇಷಾಂ ವೈ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತೋತ್ರಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್। ಏವಂ ಮನ್ತ್ರಗುಣಾನಾಞ್ಚ ಸಮುತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚತುರ್ವಿಧಾ ।। ೫೯.

ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವತೆಗಳು ಇದ್ದಂತೆ, ಅವರಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮಂತ್ರಗಳೂ ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳೂ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಥರ್ವಯಜುಷಾಂ ಸಾಮ್ನಾಂ ವೇದೇಷ್ವಿಹ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ । ಋಷೀಣಾನ್ತಪ್ಯತಾಮುಗ್ರನ್ತಪಃ ಪರಮದುಶ್ಚರಮ್ ।। ೫೯.

ಅಥರ್ವ, ಯಜುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಋಷಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು, ಅದು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮತ್ತು ದುರ್ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ಮನ್ತ್ರಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಬಭೂವುರ್ಹಿ ಪೂರ್ವಮನ್ವನ್ತರೇಷ್ವಿಹ। ಪರಿತೋಷಾದ್ಭಯಾದ್ದುಃಖಾತ್ಸುಖಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ ।। ೫೯.

ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದವು. ಅವು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ, ದುಃಖದಿಂದ, ಸುಖದಿಂದ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ—ಐದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.

ಋಷೀಣಾಂ ತಪಃಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ದರ್ಶನೇನ ಯದೃಚ್ಛಯಾ। ಋಷೀಣಾಂ ಯದೃಷಿತ್ವಂ ಹಿ ತದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀಹ ಲಕ್ಷಣೈಃ ।। ೫೯.

ಋಷಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸ್ವತಃ ಋಷಿತ್ವವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಅತೀತಾನಾಗತಾನಾನ್ತು ಪಞ್ಚಧಾ ಋಷಿರುಚ್ಯತೇ। ಅತಸ್ತ್ವೃಷೀಣಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹ್ಯಾರ್ಷಸ್ಯ ಚ ಸಮುದ್ಭವಮ್ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ರೀತಿಯ ಋಷಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈಗ ನಾನು ಋಷಿಗಳೂ ಅವರ ಋಷಿತ್ವದ ಉದ್ಭವವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ವರ್ತ್ತಮಾನೇ ಸರ್ವಸಮ್ಪ್ರಲಯೇ ತದಾ। ಅತಿಚಾರೇ ತು ದೇವಾನಾಮತಿದೇಶೇ ತಯೋರ್ಯಥಾ ।। ೫೯.

ಗುಣಗಳು ಸಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ, ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೀರಿ ನಡೆಯುವದು ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುವದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಂ ತದ್ವೈ ಚೇತನಾರ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ತೇನ ಹ್ಯಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ತಚ್ಚೇತನೇನ ಹ್ಯಧಿಷ್ಠಿತಮ್ ।। ೫೯.

ಯಾವುದು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನಡೆಯುವದು ಚೇತನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ವರ್ತ್ತತೇ ಚ ಯಥಾ ತೌ ತು ಯಥಾ ಮತ್ಸ್ಯೋದಕೇ ಉಭೇ। ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ತತ್ತ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತಿ ಗುಣಾತ್ಮನಾ ।। ೫೯.

ಅವು ಎರಡು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜುವ ಮೀನುಗಳಂತೆ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಚೇತನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ ತತ್ವವು ಗುಣಗಳ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಕರಣತ್ವಾತ್ತಥಾ ಕಾರ್ಯಂ ತದಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ವಿಷಯೇ ವಿಷಯಿತ್ವಾಚ್ಚ ಹ್ಯರ್ಥೇಽರ್ಥಿತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ ।। ೫೯.

ಉಪಕರಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಷಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಮತ್ತು ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಸಹ ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನ ಪ್ರಾಪಣೀಯೇನ ಭೇದಾಸ್ತು ಕಾರಣಾತ್ಮಕಾಃ। ಸಂಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ವ್ಯಕ್ತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಮಹದಾದಯಃ ।। ೫೯.

ಸಾಧಿಸುವ ಕಾಲದಿಂದ, ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆಗ ಮಹತ್ತಾದವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ tattvagalu ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಮಹತಶ್ವಾಪ್ಯಹಙ್ಕಾರಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ। ಭೂತಭೇದಾಸ್ತು ಭೇದೇಭ್ಯೋ ಜಜ್ಞಿರೇ ತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಸಂಸಿದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸದ್ಯ ಏವ ವಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೫೯.

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ಅಹಂಕಾರವು, ಅದರಿಂದ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಭೂತಗಳ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಪರಸ್ಪರದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯವು, ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಯಥೋಲ್ಮುಕಸ್ರುಟನ್ನೂರ್ದ್ಧ್ವಮೇಕಕಾಲಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ತಥಾ ವಿವೃತಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕಾಲೇನೈಕೇನ ಕರ್ಮಣಾ ।। ೫೯.

ಹಾಗೆ, ಬೆಂಕಿಯ ಕಣವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುವಂತೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಥಾನ್ಧಕಾರೇ ಖದ್ಯೋತಃ ಸಹಸಾ ಸಮ್ಪ್ರದೃಶ್ಯತೇ। ತಥಾ ವಿವೃತ್ತೋ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಖದ್ಯೋತ ಇವ ಚೇಲ್ವಣಃ ।। ೫೯.

ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಕಂದಕದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದು ಕೂಡಾ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಹತ್ತಿರ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ ಮಹಾನ್ ಸಶರೀರಸ್ತು ಯತ್ರೈವಾಗ್ರೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ತತ್ರೈವ ಸಂಸ್ಥಿತೋ ವಿದ್ವಾನ್ ದ್ವಾರಶಾಲಾಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೫೯.

ಆ ಮಹಾನ್, ದೇಹಧಾರಿ, ಮೊದಲೇ ಇದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನಿಯು, ಬಾಗಿಲಿನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನಂತೆ, ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಂಸ್ತು ತಮಸಃ ಪಾರೇ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾದ್ವಿಭಾವ್ಯತೇ । ತತ್ರೈವ ಸಂಸ್ಥಿತೋ ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಮಸೋಽನ್ತ ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೫೯.

ಮಹಾನ್, ತಮಸ್ಸನ್ನು ದಾಟಿ, ತನ್ನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನಿಯು ನಿಂತಿರುವನು—ಇದು ತಮಸ್ಸಿನ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಬುದ್ಧಿರ್ವಿವರ್ತ್ತಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಾ ಚತುರ್ವಿಧಾ । ಜ್ಞಾನಂ ವೈರಾಗ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಧರ್ಮಶ್ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ।। ೫೯.

ಬುದ್ಧಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವಾಗ, ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ: ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ—ಈ ನಾಲ್ಕು.

ಸಾಂಸಿದ್ದಿಕಾನ್ಯಥೈತಾನಿ ಸುಪ್ರತೀಕಾನಿ ತಸ್ಯ ವೈ । ಮಹತಃ ಸಶರೀರಸ್ಯ ವೈವರ್ತ್ತ್ಯಾತ್ ಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮಹಾನ್ ದೇಹಧಾರಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಗುರುತುಗಳು. ಮಹತ್ತಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ರ ಶೇತೇ ಚ ಯತ್ಪುರ್ಯಾಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಮಥಾಪಿ ವಾ। ಪುರೀಶಯತ್ವಾತ್ಪುರುಷಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾತ್ ಸಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವದು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಅಥವಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪುರುಷನೆಂದು, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೆಸರಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರವಿಜ್ಞಾನಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಮತಿರುಚ್ಯತೇ। ಯಸ್ಮಾದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ತು ಶೇತೇ ಹ ತಸ್ಮಾದ್ಬೋಧಾತ್ಮಕಃ ಸ ವೈ । ಸಂಸಿದ್ಧಯೇ ಪರಿಗತಂ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಮಚೇತನಮ್ ।। ೫೯.

ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗೆ ಭಗವಂತ, ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಬೋಧಾತ್ಮಕನು. ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಗೆ, ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಂಬ ಜಡಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಏವಂ ನಿವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇನಾಭಿಸಂಹಿತಾ। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇನ ಪರಿಜ್ಞಾತೋ ಭೋಗ್ಯೋಽಯಂ ವಿಷಯಸ್ತ್ವಿತಿ ।। ೫೯.

ಹೀಗಾಗಿ, ನಿವೃತ್ತಿಯು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಾಗ, ಈ ಲೋಕವು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಋಷೀತ್ಯೇಷ ಗತೌ ಧಾತುಃಶ್ರುತೌ ಸತ್ಯೇ ತಪಸ್ಯಥ। ಏತತ್ಸನ್ನಿಯತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸ ಋಷಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಋಷೇ, 'ಋಷ್' ಎಂಬ ಧಾತುವಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಸತ್ಯವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದೆಂದು ಅರ್ಥ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಋಷಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ನಿವೃತ್ತಿಸಮಕಾಲಂ ತು ಬುದ್ಧ್ಯಾವ್ಯಕ್ತಮೃಷಿಃ ಸ್ವಯಮ್। ಪರಂ ಹಿ ಋಷತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ಪರಮರ್ಷಿಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ನಿವೃತ್ತಿಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವತಃ ಋಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪರಮವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಪರಮರ್ಷಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗತ್ಯರ್ಥಾದೃಷತೇರ್ದ್ಧಾತೋರ್ನಾಮನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾದಿತಃ । ಯಸ್ಮಾದೇಷ ಸ್ವಯಮ್ಭೂತಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚಾತ್ಮರ್ಷಿತಾ ಸ್ಮೃತಾ। ಈಶ್ವರಾಃ ಸ್ವಯಮುದ್ಭೂತಾ ಮಾನಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಾಃ ।। ೫೯.

ಹೋಗುವ ಅರ್ಥದಿಂದ 'ಋಷ್' ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಹೆಸರು ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಸ್ವಯಂಭುವಾದುದರಿಂದ ಅವನು ಆತ್ಮರ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು. ಈಶ್ವರರು ಸ್ವತಃ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಪುತ್ರರು.

ಯಸ್ಮಾನ್ನ ಹನ್ಯತೇ ಮಾನೈರ್ಮಹಾನ್ ಪರಿಗತಃ ಪುರಃ। ಯಸ್ಮಾದೃಷನ್ತಿ ಯೇ ಧೀರಾ ಮಹಾನ್ತಂ ಸರ್ವತೋ ಗುಣೈಃ। ತಸ್ಮಾನ್ಮಹರ್ಷಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಮದರ್ಶಿನಃ ।। ೫೯.

ಮಹಾನ್ ಎಂದರೆ, ಅವನು ಯಾವ ಮಾನದಿಂದಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧೀರರು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಅನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಅವರು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ನೋಡುವವರು.

ಈಶ್ವರಾಣಾಂ ಶುಭಾಸ್ತೇಷಾಂ ಮಾನಸಾನ್ತರಸಾಶ್ಚ ತೇ। ಅಹಙ್ಕಾರಂ ತಮಶ್ಚೈವ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಚ ಋಷಿತಾಙ್ಗಾತಾಃ ।। ೫೯.

ಈಶ್ವರರಲ್ಲಿ ಶುಭರೂಪಿಗಳೂ, ಮನಸ್ಸಿನ ಆಂತರಿಕರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅಹಂकार ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಋಷಿತ್ವದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ.