ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸ್ವಾಮಿನಾರಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಮುತ್ಸೃಷ್ಟಾನಾಞ್ಚ ಮೃತ್ಸು ಚ। ಪರಸ್ವಾನಾಮನಾದಾನಮಲೋಭ ಇಹ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಯಾರಾದರೂ ಇತರರ ಸೊತ್ತನ್ನು, ಅದು ಕಾಯಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅಲೋಭ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮೈಥುನಸ್ಯಾಸಮಾಚಾರೋ ಹ್ಯಚಿನ್ತನಮಕಲ್ಪನಮ್। ನಿವೃತ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ತದಚ್ಛಿದ್ರಂ ದಮ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಮೈಥುನದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಯೋಚಿಸದೆ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊರೆದುಬಿಡುವುದು — ಈ ನಿರಂತರ ನಿಯಮವೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ದಮನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮಾರ್ಥಂ ವಾ ಪರಾರ್ಥಂ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀಹ ಯಸ್ಯ ವೈ। ನ ಮಿಥ್ಯಾ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ಶಮಸ್ಯೈ ತತ್ತು ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ತಾನಿಗೋಸ್ಕರವಾಗಲಿ, ಇತರರಿಗೋಸ್ಕರವಾಗಲಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸುಳ್ಳಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಶಾಂತಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಾನ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಶಾತ್ಮಕೇ ಯೋ ವಿಷಯೇ ಕಾರಣೇ ಚಾಷ್ಟಲಕ್ಷಣೇ। ನ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ್ತು ಪ್ರತಿಹತಃ ಸ ಜಿತಾತ್ಮಾ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಹತ್ತು ವಿಧದ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಂಟು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾರಿಗೆ ತಡೆಯಾದರೂ ಸಹ ಅವನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ಆತ್ಮಜಯಿಯಾದವನು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯದ್ಯದಿಷ್ಟತಮಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನ್ಯಾಯೇನೋಪಾಗತಞ್ಚ ಯತ್। ತತ್ತದ್ಗುಣವತೇ ದೇಯಮಿತ್ಯೇತದ್ದಾನಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ಯಾವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಇಷ್ಟವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಡೆದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಗುಣವಂತರಿಗೆ ನೀಡುವುದು ದಾನದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ದಾನಂ ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯೇತತ್ ಕನಿಷ್ಠಜ್ಯೇಷ್ಠಮಧಯಮಮ್ । ತತ್ರ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಕನಿಷ್ಠಂ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ। ಕಾರುಣ್ಯಾತ್ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯಃ ಸುವಿಭಾಗಸ್ತು ಬನ್ಧುಷು ।। ೫೯.

ದಾನ ಮೂರು ವಿಧ: ಕಡಿಮೆ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಾನ ಪರಮ ಹಿತವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಕಡಿಮೆ ದಾನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ದಯೆಯಿಂದ ನೀಡುವುದು, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿ ಹಂಚುವುದು.

ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಭ್ಯಾಂ ವಿಹಿತೋ ಧರ್ಮೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾತ್ಮಕಃ। ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಾವಿರುದ್ಧಶ್ಚ ಧರ್ಮಃ ಸತ್ಸಾಧುಸಙ್ಗತಃ ।। ೫೯.

ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾದ ಧರ್ಮವು ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಧರ್ಮವು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋ ಹ್ಯನಿಷ್ಟೇಷು ತಥೇಷ್ಟಾನಭಿನನ್ದನಮ್। ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿಷಾದೇಭ್ಯೋ ವಿನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿರಕ್ತತಾ ।। ೫೯.

ಅಪ್ರೀತಿಯವರ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಪಡದೆ, ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ವಿಷಾದಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುವುದನ್ನು ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣೋ ನ್ಯಾಸಃ ಕೃತಾನಾಮಕೃತೈಃ ಸಹ। ಕುಶಲಾಕುಶಲಾನಾಞ್ಚ ಪ್ರಹಾಣಂ ತ್ಯಾಗ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂದರೆ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ಮಾಡದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಹಿತ ಮತ್ತು ಅಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು.

ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ಯೋಽವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ವಿಕಾರೋಽಸ್ಮಿನ್ನಚೇತನೇ। ಚೇತನಾಚೇತಾನ್ಯತ್ವವಿಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಮುಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಅಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾದದ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನು, ಜಡದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು, ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅಚೇತನದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಜ್ಞಾನ.

ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ತು ಧರ್ಮಸ್ಯ ಇತ್ಯೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಋಷಿಭಿರ್ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞೈಃ ಪೂರ್ವೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ ।। ೫೯.

ಧರ್ಮದ ಅಂಗಗಳ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ, ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತ ಪುರಾತನ ಋಷಿಗಳು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅತ್ರ ವೋ ವರ್ತ್ತಯಿಷ್ಯಾಮಿ ವಿಧಿರ್ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯ ಯಃ । ಇತರೇತರವರ್ಣಸ್ಯ ಚಾತುರ್ವರ್ಣಸ್ಯ ಚೈವ ಹಿ। ಪ್ರತಿಮನ್ವನ್ತರಞ್ಚೈವ ಶ್ರುತಿರನ್ಯಾ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೫೯.

ಈಗ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಈ ಮನ್ವಂತರದ ನಿಯಮವನ್ನು, ಪ್ರತಿ ವರ್ಣಕ್ಕೂ, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶ್ರುತಿ ವಿಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಋಚೋ ಯಜೂಷಿಂ ಸಾಮಾನಿ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರತಿದೈವತಮ್। ಆಭೂತಸಂಪ್ಲವಸ್ಯಾಪಿ ವರ್ಜ್ಯೈಕಂ ಶತರುದ್ರಿಯಮ್ ।। ೫೯.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ದೇವತೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಪಠಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶತರುದ್ರೀಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡಬೇಕು.

ವಿಧಿರ್ಹೋತ್ರಂ ತಥಾ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಪೂರ್ವವತ್ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ। ದ್ರವ್ಯಸ್ತೋತ್ರಂ ಗುಣಸ್ತೋತ್ರಂ ಕರ್ಮ ಸ್ತೋತ್ರಂ ತಥೈವ ಚ। ಚತುರ್ಥಮಾಭಿಜನಿಕಂ ಸ್ತೋತ್ರಮೇತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।। ೫೯.

ಹೋಮದ ವಿಧಿ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಮೊದಲಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ದ್ರವ್ಯಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ, ಗುಣಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ, ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಂಶದ ಸ್ತೋತ್ರ—ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿವೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾ ದೇವಾ ಭವನ್ತಿ ಯೇ। ಪ್ರವರ್ತ್ತಯತಿ ತೇಷಾಂ ವೈ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತೋತ್ರಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್। ಏವಂ ಮನ್ತ್ರಗುಣಾನಾಞ್ಚ ಸಮುತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚತುರ್ವಿಧಾ ।। ೫೯.

ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವತೆಗಳು ಇದ್ದಂತೆ, ಅವರಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮಂತ್ರಗಳೂ ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳೂ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಥರ್ವಯಜುಷಾಂ ಸಾಮ್ನಾಂ ವೇದೇಷ್ವಿಹ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ । ಋಷೀಣಾನ್ತಪ್ಯತಾಮುಗ್ರನ್ತಪಃ ಪರಮದುಶ್ಚರಮ್ ।। ೫೯.

ಅಥರ್ವ, ಯಜುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಋಷಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು, ಅದು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮತ್ತು ದುರ್ಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ಮನ್ತ್ರಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಬಭೂವುರ್ಹಿ ಪೂರ್ವಮನ್ವನ್ತರೇಷ್ವಿಹ। ಪರಿತೋಷಾದ್ಭಯಾದ್ದುಃಖಾತ್ಸುಖಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ ।। ೫೯.

ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದವು. ಅವು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ, ದುಃಖದಿಂದ, ಸುಖದಿಂದ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ—ಐದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.

ಋಷೀಣಾಂ ತಪಃಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ದರ್ಶನೇನ ಯದೃಚ್ಛಯಾ। ಋಷೀಣಾಂ ಯದೃಷಿತ್ವಂ ಹಿ ತದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀಹ ಲಕ್ಷಣೈಃ ।। ೫೯.

ಋಷಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸ್ವತಃ ಋಷಿತ್ವವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಅತೀತಾನಾಗತಾನಾನ್ತು ಪಞ್ಚಧಾ ಋಷಿರುಚ್ಯತೇ। ಅತಸ್ತ್ವೃಷೀಣಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹ್ಯಾರ್ಷಸ್ಯ ಚ ಸಮುದ್ಭವಮ್ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ರೀತಿಯ ಋಷಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈಗ ನಾನು ಋಷಿಗಳೂ ಅವರ ಋಷಿತ್ವದ ಉದ್ಭವವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ವರ್ತ್ತಮಾನೇ ಸರ್ವಸಮ್ಪ್ರಲಯೇ ತದಾ। ಅತಿಚಾರೇ ತು ದೇವಾನಾಮತಿದೇಶೇ ತಯೋರ್ಯಥಾ ।। ೫೯.

ಗುಣಗಳು ಸಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ, ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೀರಿ ನಡೆಯುವದು ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುವದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಂ ತದ್ವೈ ಚೇತನಾರ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ತೇನ ಹ್ಯಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ತಚ್ಚೇತನೇನ ಹ್ಯಧಿಷ್ಠಿತಮ್ ।। ೫೯.

ಯಾವುದು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನಡೆಯುವದು ಚೇತನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ವರ್ತ್ತತೇ ಚ ಯಥಾ ತೌ ತು ಯಥಾ ಮತ್ಸ್ಯೋದಕೇ ಉಭೇ। ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ತತ್ತ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತಿ ಗುಣಾತ್ಮನಾ ।। ೫೯.

ಅವು ಎರಡು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜುವ ಮೀನುಗಳಂತೆ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಚೇತನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ ತತ್ವವು ಗುಣಗಳ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಕರಣತ್ವಾತ್ತಥಾ ಕಾರ್ಯಂ ತದಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ವಿಷಯೇ ವಿಷಯಿತ್ವಾಚ್ಚ ಹ್ಯರ್ಥೇಽರ್ಥಿತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ ।। ೫೯.

ಉಪಕರಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಷಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಮತ್ತು ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಸಹ ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನ ಪ್ರಾಪಣೀಯೇನ ಭೇದಾಸ್ತು ಕಾರಣಾತ್ಮಕಾಃ। ಸಂಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ವ್ಯಕ್ತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಮಹದಾದಯಃ ।। ೫೯.

ಸಾಧಿಸುವ ಕಾಲದಿಂದ, ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆಗ ಮಹತ್ತಾದವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ tattvagalu ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಮಹತಶ್ವಾಪ್ಯಹಙ್ಕಾರಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ। ಭೂತಭೇದಾಸ್ತು ಭೇದೇಭ್ಯೋ ಜಜ್ಞಿರೇ ತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಸಂಸಿದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸದ್ಯ ಏವ ವಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೫೯.

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ಅಹಂಕಾರವು, ಅದರಿಂದ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಭೂತಗಳ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಪರಸ್ಪರದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯವು, ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಯಥೋಲ್ಮುಕಸ್ರುಟನ್ನೂರ್ದ್ಧ್ವಮೇಕಕಾಲಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ತಥಾ ವಿವೃತಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕಾಲೇನೈಕೇನ ಕರ್ಮಣಾ ।। ೫೯.

ಹಾಗೆ, ಬೆಂಕಿಯ ಕಣವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುವಂತೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಥಾನ್ಧಕಾರೇ ಖದ್ಯೋತಃ ಸಹಸಾ ಸಮ್ಪ್ರದೃಶ್ಯತೇ। ತಥಾ ವಿವೃತ್ತೋ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಖದ್ಯೋತ ಇವ ಚೇಲ್ವಣಃ ।। ೫೯.

ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಕಂದಕದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದು ಕೂಡಾ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಹತ್ತಿರ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ ಮಹಾನ್ ಸಶರೀರಸ್ತು ಯತ್ರೈವಾಗ್ರೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ತತ್ರೈವ ಸಂಸ್ಥಿತೋ ವಿದ್ವಾನ್ ದ್ವಾರಶಾಲಾಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೫೯.

ಆ ಮಹಾನ್, ದೇಹಧಾರಿ, ಮೊದಲೇ ಇದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನಿಯು, ಬಾಗಿಲಿನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನಂತೆ, ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಂಸ್ತು ತಮಸಃ ಪಾರೇ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾದ್ವಿಭಾವ್ಯತೇ । ತತ್ರೈವ ಸಂಸ್ಥಿತೋ ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಮಸೋಽನ್ತ ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೫೯.

ಮಹಾನ್, ತಮಸ್ಸನ್ನು ದಾಟಿ, ತನ್ನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನಿಯು ನಿಂತಿರುವನು—ಇದು ತಮಸ್ಸಿನ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.