ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏವಮಾಶ್ರಮಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಾಧನಾತ್ ಸಾಧವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಗೃಹಸ್ಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಚ ವಾನಪ್ರಸ್ಥೋಽಥ ಭಿಕ್ಷುಕಃ ।। ೫೯.

ಹೀಗೆ, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಗೃಹಸ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷುಕರು ಸದ್ಗುಣಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ನ ಚ ದೇವಾ ನ ಪಿತರೋ ಮುನಯೋ ನ ಚ ಮಾನವಾಃ। ಅಯಂ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಯಂ ನೇತಿ ಬ್ರುವನ್ತೋಽಭಿನ್ನದರ್ಶನಾಃ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ 'ಇದು ಧರ್ಮ, ಇದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ಯಾವುದೆ ಭೇದಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾವಿಹ ಪ್ರೋಕ್ತೌ ಶಬ್ದಾವೇತೌ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕೌ। ಕುಶಲಾಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾ ಧರ್ಮಾವಿತಿ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೫೯.

ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ; ಪಾಂಡಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧಾರಣಾ ಧೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಾದ್ಧಾತೋರ್ಧರ್ಮಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ಅಧಾರಣೇಽಮಹತ್ತ್ವೇ ಚ ಅಧರ್ಮ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

'ಧೃ' ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮ ಎಂದರೆ ಧಾರಣೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥ; ಧಾರಣೆ ಇಲ್ಲದದ್ದು ಅಥವಾ ಅಲ್ಪವಾದದ್ದು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ರೇಷ್ಟಪ್ರಾಪಕಾ ಧರ್ಮಾ ಆಚಾರ್ಯೈರುಪದಿಶ್ಯತೇ। ವೃದ್ಧಾ ಹ್ಯಲೋಲುಪಾಶ್ಚೈವ ಆತ್ಮವನ್ತೋ ಹ್ಯದಮ್ಭಕಾಃ। ಸಮ್ಯಗ್ವಿನೀತಾ ಋಜವಸ್ತಾನಾಚಾರ್ಯಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೫೯.

ಇಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟವಾದ ಫಲವನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು, ಲೋಭವಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದ, ವಂಚನೆ ಇಲ್ಲದ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಿರಿಯರು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರನ್ನು ಗುರುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಯಮಾಚರತೇ ಯಸ್ಮಾದಾಚಾರಂ ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯಪಿ। ಆಚಿನೋತಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನ್ಯಮೈಃ ಸನ್ನಿಯಮೈರ್ಯುತಃ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಸದುಪಚಾರವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೋ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು.

ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ವೇದಯಿತ್ವೇಹ ಶ್ರೌತಂ ಸಪ್ತರ್ಷಯೋಽಬ್ರುವನ್। ಋಚೋ ಯಜೂಂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಙ್ಗಾನಿ ಚ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೫೯.

ಹಳೆಯವರಿಂದ ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ವೇದದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ವೇದದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯಾತೀತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ವಾಚಾರಂ ಪುನರ್ಜಗೌ। ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಮಾರ್ತಃ ಸ್ಮೃತೋ ಧರ್ಮೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿಭಾಗಜಃ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ ಏಷ ದ್ವಿವಿಧೋ ಧರ್ಮಃ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಇಹೋಚ್ಯತೇ। ಶೇಷಶಬ್ದಾತ್ ಶಿಷ್ಟ ಇತಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಃ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಹೀಗೆ, ಈ ಎರಡು ವಿಧದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; 'ಶೇಷ' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಿಷ್ಟ ಎಂದು, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಯೇ ಶಿಷ್ಟಾ ಇಹ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಧಾರ್ಮಿಕಾಃ। ಮನುಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯಶ್ಚೈವ ಲೋಕಸನ್ತಾನಕಾರಣಾತ್। ಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ಯೇ ಚ ಶಿಷ್ಟ ವೈ ಯಾಥಾತಥ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಷ್ಟರು, ಮನು ಮತ್ತು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಲೋಕದ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳುವವರನ್ನು ಶಿಷ್ಟರೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವಾದಯಶ್ಚ ಯೇ ಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ಮಯಾ ಪ್ರಾಗುದೀರಿತಾಃ। ತೈಃ ಶಿಷ್ಟೈಶ್ಚರಿತೋ ಧರ್ಮಃ ಸಮ್ಯಗೇವ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ।। ೫೯.

ನಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮನು ಮೊದಲಾದ ಶಿಷ್ಟರು, ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ತ್ರಯೀ ವಾರ್ತಾ ದಣ್ಡನೀತಿರಿಜ್ಯಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಸ್ತಥಾ। ಶಿಷ್ಟೈರಾಚರ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾನ್ಮನುನಾ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ। ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವಗತತ್ವಾಚ್ಚ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಃ ಸ ಶಾಶ್ವತಃ ।। ೫೯.

ಮೂರು ವಿಧದ ವೇದ, ವೃತ್ತಿ, ದಂಡನೀತಿ, ಯಜ್ಞ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಶಿಷ್ಟರು ಮತ್ತು ಮನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಳೆಯವರು ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ.

ದಾನಂ ಸತ್ಯನ್ತಪೋಽಲೋಭೋ ವಿದ್ಯೇಜ್ಯಾಪ್ರಜನೀ ದಯಾ। ಅಷ್ಟೌ ತಾನಿ ಚರಿತ್ರಾಣಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ದಾನ, ಸತ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ಅಲೋಭ, ವಿದ್ಯೆ, ಯಜ್ಞ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಯೆ—ಈ ಎಂಟು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಶಿಷ್ಟಾ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚರನ್ತ್ಯೇನಂ ಮನುಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯಶ್ಚ ವೈ। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಮನು ಮತ್ತು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಎಂದೇ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಶ್ರವಣಾತ್ ಶ್ರೌತಃ ಸ್ಮರಣಾತ್ ಸ್ಮಾರ್ತ್ತ ಉಚ್ಯತೇ। ಇಜ್ಯಾ ವೇದಾತ್ಮಕಃ ಶ್ರೌತಃ ಸ್ಮಾರ್ತೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾತ್ಮಕಃ। ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಧರ್ಮಸ್ಯೇಹ ತು ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶ್ರೌತ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಶ್ರೌತ ಧರ್ಮ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ವೇದಾಧಾರಿತ, ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಾಧಾರಿತ. ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಭೂತಮರ್ಥಂ ಯಃ ಪೃಷ್ಟೋ ವೈ ನ ನಿಗೂಹತಿ। ಯಥಾ ಭೂತಪ್ರವಾದಸ್ತು ಇತ್ಯೇತತ್ಸತ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿದಾಗ ತನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡದೆ, ನಿಜವಾದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ಸತ್ಯವಂತಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ ಇದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಜಪೋ ಮೌನಂ ನಿರಾಹಾರತ್ವಮೇವ ಚ। ಇತ್ಯೇತತ್ ತಪಸೋ ಮೂಲಂ ಸುಘೋರಂ ತದ್ದುರಾಸದಮ್ ।। ೫೯.

ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಜಪ, ಮೌನ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲಗಳು. ಈ ತಪಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಸಾಧಿಸಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ.

ಪಶೂನಾಂ ದ್ರವ್ಯಹವಿಷಾಮೃಕ್ಸಾಮಯಜುಷಾಂ ತಥಾ। ಋತ್ವಿಜಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾನಾಞ್ಚ ಸಂಯೋಗೋ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಪಶುಗಳು, ಹೋಮದ ವಸ್ತುಗಳು, ತುಪ್ಪ, ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಯಜಮಾನರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುವ ದಕ್ಷಿಣೆ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ 'ಯೋಗ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮವತ್ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯೋ ಹಿತಾಯಾಹಿತಾಯ ಚ। ಸಮಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ದೃಷ್ಟಿಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಹ್ಯೇಷಾ ದಯಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಅವರ ಹಿತಕ್ಕೂ ಅಹಿತಕ್ಕೂ ಸಮವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ಸಮ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದಯೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಕ್ರುಷ್ಟೋಽಭಿಹತೋ ವಾಪಿ ನಾಕ್ರೋಶೇದ್ಯೋ ನ ಹನ್ತಿ ವಾ। ವಾಙ್‌ಮನಃಕರ್ಮಭಿಃ ಕ್ಷಾನ್ತಿಸ್ತಿತಿಕ್ಷೈಷಾ ಕ್ಷಮಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೯.

ಯಾರಾದರೂ ನಿಂದಿಸಿದರೂ ಅಥವಾ ಹೊಡೆದರೂ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡದೆ ಕ್ಷಮಿಸುವವನನ್ನು ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ತಿತಿಕ್ಷೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾಮಿನಾರಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಮುತ್ಸೃಷ್ಟಾನಾಞ್ಚ ಮೃತ್ಸು ಚ। ಪರಸ್ವಾನಾಮನಾದಾನಮಲೋಭ ಇಹ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಯಾರಾದರೂ ಇತರರ ಸೊತ್ತನ್ನು, ಅದು ಕಾಯಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅಲೋಭ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮೈಥುನಸ್ಯಾಸಮಾಚಾರೋ ಹ್ಯಚಿನ್ತನಮಕಲ್ಪನಮ್। ನಿವೃತ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ತದಚ್ಛಿದ್ರಂ ದಮ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಮೈಥುನದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಯೋಚಿಸದೆ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊರೆದುಬಿಡುವುದು — ಈ ನಿರಂತರ ನಿಯಮವೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ದಮನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮಾರ್ಥಂ ವಾ ಪರಾರ್ಥಂ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀಹ ಯಸ್ಯ ವೈ। ನ ಮಿಥ್ಯಾ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ಶಮಸ್ಯೈ ತತ್ತು ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ತಾನಿಗೋಸ್ಕರವಾಗಲಿ, ಇತರರಿಗೋಸ್ಕರವಾಗಲಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸುಳ್ಳಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಶಾಂತಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಾನ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಶಾತ್ಮಕೇ ಯೋ ವಿಷಯೇ ಕಾರಣೇ ಚಾಷ್ಟಲಕ್ಷಣೇ। ನ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ್ತು ಪ್ರತಿಹತಃ ಸ ಜಿತಾತ್ಮಾ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಹತ್ತು ವಿಧದ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಂಟು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾರಿಗೆ ತಡೆಯಾದರೂ ಸಹ ಅವನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ಆತ್ಮಜಯಿಯಾದವನು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯದ್ಯದಿಷ್ಟತಮಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನ್ಯಾಯೇನೋಪಾಗತಞ್ಚ ಯತ್। ತತ್ತದ್ಗುಣವತೇ ದೇಯಮಿತ್ಯೇತದ್ದಾನಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ಯಾವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಇಷ್ಟವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಡೆದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಗುಣವಂತರಿಗೆ ನೀಡುವುದು ದಾನದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ದಾನಂ ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯೇತತ್ ಕನಿಷ್ಠಜ್ಯೇಷ್ಠಮಧಯಮಮ್ । ತತ್ರ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಕನಿಷ್ಠಂ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ। ಕಾರುಣ್ಯಾತ್ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯಃ ಸುವಿಭಾಗಸ್ತು ಬನ್ಧುಷು ।। ೫೯.

ದಾನ ಮೂರು ವಿಧ: ಕಡಿಮೆ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಾನ ಪರಮ ಹಿತವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಕಡಿಮೆ ದಾನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ದಯೆಯಿಂದ ನೀಡುವುದು, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿ ಹಂಚುವುದು.

ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಭ್ಯಾಂ ವಿಹಿತೋ ಧರ್ಮೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾತ್ಮಕಃ। ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಾವಿರುದ್ಧಶ್ಚ ಧರ್ಮಃ ಸತ್ಸಾಧುಸಙ್ಗತಃ ।। ೫೯.

ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾದ ಧರ್ಮವು ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಧರ್ಮವು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋ ಹ್ಯನಿಷ್ಟೇಷು ತಥೇಷ್ಟಾನಭಿನನ್ದನಮ್। ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿಷಾದೇಭ್ಯೋ ವಿನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿರಕ್ತತಾ ।। ೫೯.

ಅಪ್ರೀತಿಯವರ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಪಡದೆ, ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ವಿಷಾದಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುವುದನ್ನು ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣೋ ನ್ಯಾಸಃ ಕೃತಾನಾಮಕೃತೈಃ ಸಹ। ಕುಶಲಾಕುಶಲಾನಾಞ್ಚ ಪ್ರಹಾಣಂ ತ್ಯಾಗ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂದರೆ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ಮಾಡದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಹಿತ ಮತ್ತು ಅಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು.