ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಇತ್ಯೇತೇ ವೈ ಪರಿಕ್ರಾನ್ತಾ ಭಾವಾ ಯೇ ದಿವ್ಯಮಾನುಷಾಃ। ಪಶೂನಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಞ್ಚೈವ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೫೯.

ಇಷ್ಟು ದೂರ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಾನವರ ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಿ.

ಗಾವೋ ಹ್ಯಜಾ ಮಹಿಷ್ಯೋಽಶ್ವಾ ಹಸ್ತಿನಃ ಪಕ್ಷಿಣೋ ನಗಾಃ। ಉಪಯೂಕ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವೇತೇ ಯಜ್ಞಿಯಾಸ್ವಿಹ ಸರ್ವಶಃ ।। ೫೯.

ಹಸು, ಆಡು, ಎಮ್ಮೆ, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ.

ದೇವಸ್ಥಾನೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ತದ್ರೂಪಾ ಏವ ತೇ ಪುನಃ । ಯಥಾಶಯೋಪಭೋಗಾಸ್ತು ದೇವಾನಾಂ ಶುಭಮೂರ್ತ್ತಯಃ ।। ೫೯.

ಇವರು ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವದ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳು ಶುಭರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ತೇಷಾಂ ರೂಪಾನುರೂಪೈಸ್ತೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸ್ಥಾಣುಜಙ್ಗಮೈಃ। ಮನೋಜ್ಞೈಸ್ತತ್ತ್ವಭಾವಜ್ಞೈಃ ಸುಖಿನೋ ಹ್ಯುಪಪೇದಿರೇ ।। ೫೯.

ಅವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಚಲಿಸುವವರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರೂ, ಸುಂದರರೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅತಃ ಶಿಷ್ಟಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸತಃ ಸಾಧೂಂಸ್ತಥೈವ ಚ। ಸದಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಶಬ್ದಸ್ತದ್ವನ್ತೋ ಯೇ ಭವನ್ತ್ಯುತ। ಸಾಯುಜ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽತ್ಯನ್ತಂ ತೇನ ಸನ್ತಃ ಪ್ರಜಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಇಗೀಗ ಉಳಿದವರನ್ನು, ಸದ್ಗುಣಿಗಳನ್ನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; 'ಸತ್' ಎಂಬ ಪದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು 'ಸಂತರು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು 'ಸಂತರು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದಶಾತ್ಮಕೇ ಯೇ ವಿಷಯೇ ಕಾರಣೇ ಚಾಷ್ಟಲಕ್ಷಣೇ । ನ ಕ್ರುಧ್ಯನ್ತಿ ನ ಹೃಷ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾತ್ಮಾನಸ್ತು ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೯.

ಹತ್ತು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಂಟು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾರು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನೇ ಅಂತಹವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯೇಷು ಚ ಧರ್ಮೇಷು ತಥಾ ವೈಶೇಷಿಕೇಷು ಚ। ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರವಿಶೋ ಯುಕ್ತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿಜಾತಯಃ ।। ೫೯.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು—ಅವರನ್ನೇ ದ್ವಿಜರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮೇಷು ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಗೋಮುಖಚಾರಿಣಃ। ಶ್ರೌತಸ್ಮಾರ್ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾದ್ಧರ್ಮಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಗೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯುವವನು, ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವೇ ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಾಧನಾತ್ಸಾಧುರ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಗುರೋರ್ಹಿತಃ। ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸಾಧನಾಚ್ಚೈವ ಗೃಹಸ್ಥಃ ಸಾಧುರುಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದರಿಂದ, ಗುರು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ನಿಗದಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಗೃಹಸ್ಥನು ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧನಾತ್ತಪಸೋಽರಣ್ಯೇ ಸಾಧುರ್ವೈಖಾನಸಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಯತಮಾನೋ ಯತಿಃ ಸಾಧುಃ ಸ್ಮೃತೋ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಧನಾತ್ ।। ೫೯.

ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸುವವನನ್ನು ವೈಖಾನಸ ಎಂದು ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಿಸುವ ಯತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏವಮಾಶ್ರಮಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಾಧನಾತ್ ಸಾಧವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಗೃಹಸ್ಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಚ ವಾನಪ್ರಸ್ಥೋಽಥ ಭಿಕ್ಷುಕಃ ।। ೫೯.

ಹೀಗೆ, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಗೃಹಸ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷುಕರು ಸದ್ಗುಣಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ನ ಚ ದೇವಾ ನ ಪಿತರೋ ಮುನಯೋ ನ ಚ ಮಾನವಾಃ। ಅಯಂ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಯಂ ನೇತಿ ಬ್ರುವನ್ತೋಽಭಿನ್ನದರ್ಶನಾಃ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ 'ಇದು ಧರ್ಮ, ಇದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ಯಾವುದೆ ಭೇದಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾವಿಹ ಪ್ರೋಕ್ತೌ ಶಬ್ದಾವೇತೌ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕೌ। ಕುಶಲಾಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾ ಧರ್ಮಾವಿತಿ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೫೯.

ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ; ಪಾಂಡಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧಾರಣಾ ಧೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಾದ್ಧಾತೋರ್ಧರ್ಮಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ಅಧಾರಣೇಽಮಹತ್ತ್ವೇ ಚ ಅಧರ್ಮ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

'ಧೃ' ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮ ಎಂದರೆ ಧಾರಣೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥ; ಧಾರಣೆ ಇಲ್ಲದದ್ದು ಅಥವಾ ಅಲ್ಪವಾದದ್ದು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ರೇಷ್ಟಪ್ರಾಪಕಾ ಧರ್ಮಾ ಆಚಾರ್ಯೈರುಪದಿಶ್ಯತೇ। ವೃದ್ಧಾ ಹ್ಯಲೋಲುಪಾಶ್ಚೈವ ಆತ್ಮವನ್ತೋ ಹ್ಯದಮ್ಭಕಾಃ। ಸಮ್ಯಗ್ವಿನೀತಾ ಋಜವಸ್ತಾನಾಚಾರ್ಯಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೫೯.

ಇಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟವಾದ ಫಲವನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು, ಲೋಭವಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದ, ವಂಚನೆ ಇಲ್ಲದ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಿರಿಯರು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರನ್ನು ಗುರುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಯಮಾಚರತೇ ಯಸ್ಮಾದಾಚಾರಂ ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯಪಿ। ಆಚಿನೋತಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನ್ಯಮೈಃ ಸನ್ನಿಯಮೈರ್ಯುತಃ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಸದುಪಚಾರವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೋ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು.

ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ವೇದಯಿತ್ವೇಹ ಶ್ರೌತಂ ಸಪ್ತರ್ಷಯೋಽಬ್ರುವನ್। ಋಚೋ ಯಜೂಂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಙ್ಗಾನಿ ಚ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೫೯.

ಹಳೆಯವರಿಂದ ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ವೇದದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ವೇದದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯಾತೀತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ವಾಚಾರಂ ಪುನರ್ಜಗೌ। ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಮಾರ್ತಃ ಸ್ಮೃತೋ ಧರ್ಮೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿಭಾಗಜಃ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ ಏಷ ದ್ವಿವಿಧೋ ಧರ್ಮಃ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಇಹೋಚ್ಯತೇ। ಶೇಷಶಬ್ದಾತ್ ಶಿಷ್ಟ ಇತಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಃ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಹೀಗೆ, ಈ ಎರಡು ವಿಧದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; 'ಶೇಷ' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಿಷ್ಟ ಎಂದು, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಯೇ ಶಿಷ್ಟಾ ಇಹ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಧಾರ್ಮಿಕಾಃ। ಮನುಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯಶ್ಚೈವ ಲೋಕಸನ್ತಾನಕಾರಣಾತ್। ಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ಯೇ ಚ ಶಿಷ್ಟ ವೈ ಯಾಥಾತಥ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಷ್ಟರು, ಮನು ಮತ್ತು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಲೋಕದ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳುವವರನ್ನು ಶಿಷ್ಟರೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವಾದಯಶ್ಚ ಯೇ ಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ಮಯಾ ಪ್ರಾಗುದೀರಿತಾಃ। ತೈಃ ಶಿಷ್ಟೈಶ್ಚರಿತೋ ಧರ್ಮಃ ಸಮ್ಯಗೇವ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ।। ೫೯.

ನಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮನು ಮೊದಲಾದ ಶಿಷ್ಟರು, ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ತ್ರಯೀ ವಾರ್ತಾ ದಣ್ಡನೀತಿರಿಜ್ಯಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಸ್ತಥಾ। ಶಿಷ್ಟೈರಾಚರ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾನ್ಮನುನಾ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ। ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವಗತತ್ವಾಚ್ಚ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಃ ಸ ಶಾಶ್ವತಃ ।। ೫೯.

ಮೂರು ವಿಧದ ವೇದ, ವೃತ್ತಿ, ದಂಡನೀತಿ, ಯಜ್ಞ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಶಿಷ್ಟರು ಮತ್ತು ಮನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಳೆಯವರು ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ.

ದಾನಂ ಸತ್ಯನ್ತಪೋಽಲೋಭೋ ವಿದ್ಯೇಜ್ಯಾಪ್ರಜನೀ ದಯಾ। ಅಷ್ಟೌ ತಾನಿ ಚರಿತ್ರಾಣಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ದಾನ, ಸತ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ಅಲೋಭ, ವಿದ್ಯೆ, ಯಜ್ಞ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಯೆ—ಈ ಎಂಟು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಶಿಷ್ಟಾ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚರನ್ತ್ಯೇನಂ ಮನುಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯಶ್ಚ ವೈ। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಮನು ಮತ್ತು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಎಂದೇ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಶ್ರವಣಾತ್ ಶ್ರೌತಃ ಸ್ಮರಣಾತ್ ಸ್ಮಾರ್ತ್ತ ಉಚ್ಯತೇ। ಇಜ್ಯಾ ವೇದಾತ್ಮಕಃ ಶ್ರೌತಃ ಸ್ಮಾರ್ತೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾತ್ಮಕಃ। ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಧರ್ಮಸ್ಯೇಹ ತು ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶ್ರೌತ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಶ್ರೌತ ಧರ್ಮ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ವೇದಾಧಾರಿತ, ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಾಧಾರಿತ. ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಭೂತಮರ್ಥಂ ಯಃ ಪೃಷ್ಟೋ ವೈ ನ ನಿಗೂಹತಿ। ಯಥಾ ಭೂತಪ್ರವಾದಸ್ತು ಇತ್ಯೇತತ್ಸತ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿದಾಗ ತನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡದೆ, ನಿಜವಾದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ಸತ್ಯವಂತಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ ಇದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಜಪೋ ಮೌನಂ ನಿರಾಹಾರತ್ವಮೇವ ಚ। ಇತ್ಯೇತತ್ ತಪಸೋ ಮೂಲಂ ಸುಘೋರಂ ತದ್ದುರಾಸದಮ್ ।। ೫೯.

ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಜಪ, ಮೌನ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲಗಳು. ಈ ತಪಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಸಾಧಿಸಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ.

ಪಶೂನಾಂ ದ್ರವ್ಯಹವಿಷಾಮೃಕ್ಸಾಮಯಜುಷಾಂ ತಥಾ। ಋತ್ವಿಜಾಂ ದಕ್ಷಿಣಾನಾಞ್ಚ ಸಂಯೋಗೋ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಪಶುಗಳು, ಹೋಮದ ವಸ್ತುಗಳು, ತುಪ್ಪ, ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಯಜಮಾನರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುವ ದಕ್ಷಿಣೆ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ 'ಯೋಗ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆತ್ಮವತ್ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯೋ ಹಿತಾಯಾಹಿತಾಯ ಚ। ಸಮಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ದೃಷ್ಟಿಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಹ್ಯೇಷಾ ದಯಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಅವರ ಹಿತಕ್ಕೂ ಅಹಿತಕ್ಕೂ ಸಮವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ಸಮ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದಯೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.