ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ದೇವಾಸುರಪ್ರಮಾಣಾತ್ತು ಸಪ್ತಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಂ ಹ್ರಸತ್। ಅಹ್ಗುಲಾನಾಂ ಶತಂ ಪೂರ್ಣಮಷ್ಟಪಞ್ಚಾಶದುತ್ತರಮ್ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಹೊಂದಿರುವ ಅಳತೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಅದು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ; ಪೂರ್ಣ ಅಳತೆ ನೂರು ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಐವತ್ತೆಂಟು ಬೆರಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ದೇವಾಸುರಪ್ರಮಾಣನ್ತದುಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಕಲಿಜೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಚತ್ವಾರಶ್ಚಾಪ್ಯಶೀತಿಶ್ಚ ಕಲಿಜೈರಙ್ಗುಲೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಹೊಂದಿರುವ ಅಳತೆ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರ ಎತ್ತರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕಲಿಯುಗದವರಿಗೆ ಅದು ಎಂಭತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಎತ್ತರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ಊರ್ದ್ಧ್ವಮಾಪಾದಮಸ್ತಕಮ್। ಇತ್ಯೇಷ ಮಾನುಷೋತ್ಸೇಧೋ ಹ್ರಸತೀಹ ಯುಗಾನ್ತಿಕೇ ।। ೫೯.

ತನ್ನದೇ ಬೆರಳಿನ ಅಳತೆಯಿಂದ, ಕಾಲಿನಿಂದ ತಲೆಯವರೆಗೆ ಮಾನವನ ಎತ್ತರವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ; ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಎತ್ತರವು ಹದಗೆಡುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವೇಷು ಯುಗಕಾಲೇಷು ಅತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಿಹ। ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ಅಷ್ಟತಾಲಃ ಸ್ಮೃತೋ ನರಃ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮುಂದಿನ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಎತ್ತರವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಬೆರಳಿನ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ತಾಳಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಪಾದತೋ ಮಸ್ತಕನ್ತು ನವತಾಲೋ ಭವೇತ್ತು ಯಃ। ಸಂಹತಾಜಾನುಬಾಹುಸ್ತು ಸ ಸುರೈರಪಿ ಪೂಜ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಯಾರ ಎತ್ತರ ಕಾಲಿನಿಂದ ತಲೆಯವರೆಗೆ ಒಂಬತ್ತು ತಾಳಗಳಷ್ಟು ಇದ್ದು, ಕೈಗಳು ಮಡಕಿದಾಗ ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ತಲುಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಗವಾಶ್ವಹಸ್ತಿನಾಞ್ಚೈವ ಮಹಿಷ ಸ್ಥಾವರಾತ್ಮನಾಮ್। ಕ್ರಮೇಣೈತೇನ ಯೋಗೇನ ಹ್ರಾಸವೃದ್ಧೀ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ।। ೫೯.

ಹಸುವು, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಷಟ್ಸಪ್ತತ್ಯಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಃ ಪಶೂನಾಂ ಕಕುದಸ್ತು ವೈ। ಅಙ್ಗುಲಾಷ್ಟಶತಂ ಪೂರ್ಣಮುತ್ಸೇಧಃ ಕರಿಣಾಂ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಹಸುವಿನ ಕುಹರದ ಎತ್ತರವು ಎಪ್ಪತ್ತಾರು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು; ಆನೆಗಳ ಪೂರ್ಣ ಎತ್ತರವನ್ನು ನೂರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಙ್ಗುಲಾನಾಂ ಸಹಸ್ರನ್ತು ಚತ್ವಾರಿಂಶಾಙ್ಗುಲಂ ವಿನಾ । ಪಞ್ಚಾಶತಂ ಹಯಾನಾಞ್ಚ ಉತ್ಸೇಧಃ ಶಾಖಿನಾಂ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಕುದುರೆಗಳ ಎತ್ತರವನ್ನು ಸಾವಿರ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ನಲವತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳು ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮರಗಳ ಎತ್ತರ ಐವತ್ತು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು.

ಮಾನುಷಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶಸ್ತು ಯಾದೃಶಃ। ತಲ್ಲಕ್ಷಣಸ್ತು ದೇವಾನಾಂ ದೃಶ್ಯತೇ ತತ್ತ್ವರ್ಶನಾತ್ ।। ೫೯.

ಮಾನವನ ದೇಹದ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಾಣಬಹುದು.

ಬುದ್ಧ್ಯಾತಿಶಯಯುಕ್ತಞ್ಚ ದೇವಾನಾಂ ಕಾಯಮುಚ್ಯತೇ । ದೇವಾನತಿಶಯಞ್ಚೈವ ಮಾನುಷಂ ಕಾಯಮುಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳ ದೇಹವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಾನವನ ದೇಹವೂ ಇತರ ದೇಹಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇತ್ಯೇತೇ ವೈ ಪರಿಕ್ರಾನ್ತಾ ಭಾವಾ ಯೇ ದಿವ್ಯಮಾನುಷಾಃ। ಪಶೂನಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಞ್ಚೈವ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೫೯.

ಇಷ್ಟು ದೂರ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಾನವರ ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಿ.

ಗಾವೋ ಹ್ಯಜಾ ಮಹಿಷ್ಯೋಽಶ್ವಾ ಹಸ್ತಿನಃ ಪಕ್ಷಿಣೋ ನಗಾಃ। ಉಪಯೂಕ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವೇತೇ ಯಜ್ಞಿಯಾಸ್ವಿಹ ಸರ್ವಶಃ ।। ೫೯.

ಹಸು, ಆಡು, ಎಮ್ಮೆ, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ.

ದೇವಸ್ಥಾನೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ತದ್ರೂಪಾ ಏವ ತೇ ಪುನಃ । ಯಥಾಶಯೋಪಭೋಗಾಸ್ತು ದೇವಾನಾಂ ಶುಭಮೂರ್ತ್ತಯಃ ।। ೫೯.

ಇವರು ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವದ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳು ಶುಭರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ತೇಷಾಂ ರೂಪಾನುರೂಪೈಸ್ತೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸ್ಥಾಣುಜಙ್ಗಮೈಃ। ಮನೋಜ್ಞೈಸ್ತತ್ತ್ವಭಾವಜ್ಞೈಃ ಸುಖಿನೋ ಹ್ಯುಪಪೇದಿರೇ ।। ೫೯.

ಅವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಚಲಿಸುವವರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರೂ, ಸುಂದರರೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅತಃ ಶಿಷ್ಟಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸತಃ ಸಾಧೂಂಸ್ತಥೈವ ಚ। ಸದಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಶಬ್ದಸ್ತದ್ವನ್ತೋ ಯೇ ಭವನ್ತ್ಯುತ। ಸಾಯುಜ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽತ್ಯನ್ತಂ ತೇನ ಸನ್ತಃ ಪ್ರಜಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಇಗೀಗ ಉಳಿದವರನ್ನು, ಸದ್ಗುಣಿಗಳನ್ನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; 'ಸತ್' ಎಂಬ ಪದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು 'ಸಂತರು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು 'ಸಂತರು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದಶಾತ್ಮಕೇ ಯೇ ವಿಷಯೇ ಕಾರಣೇ ಚಾಷ್ಟಲಕ್ಷಣೇ । ನ ಕ್ರುಧ್ಯನ್ತಿ ನ ಹೃಷ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾತ್ಮಾನಸ್ತು ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೯.

ಹತ್ತು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಂಟು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾರು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನೇ ಅಂತಹವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯೇಷು ಚ ಧರ್ಮೇಷು ತಥಾ ವೈಶೇಷಿಕೇಷು ಚ। ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರವಿಶೋ ಯುಕ್ತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿಜಾತಯಃ ।। ೫೯.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು—ಅವರನ್ನೇ ದ್ವಿಜರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮೇಷು ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಗೋಮುಖಚಾರಿಣಃ। ಶ್ರೌತಸ್ಮಾರ್ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾದ್ಧರ್ಮಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಗೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯುವವನು, ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವೇ ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಾಧನಾತ್ಸಾಧುರ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಗುರೋರ್ಹಿತಃ। ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸಾಧನಾಚ್ಚೈವ ಗೃಹಸ್ಥಃ ಸಾಧುರುಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದರಿಂದ, ಗುರು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ನಿಗದಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಗೃಹಸ್ಥನು ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧನಾತ್ತಪಸೋಽರಣ್ಯೇ ಸಾಧುರ್ವೈಖಾನಸಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಯತಮಾನೋ ಯತಿಃ ಸಾಧುಃ ಸ್ಮೃತೋ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಧನಾತ್ ।। ೫೯.

ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸುವವನನ್ನು ವೈಖಾನಸ ಎಂದು ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಿಸುವ ಯತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏವಮಾಶ್ರಮಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಾಧನಾತ್ ಸಾಧವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಗೃಹಸ್ಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಚ ವಾನಪ್ರಸ್ಥೋಽಥ ಭಿಕ್ಷುಕಃ ।। ೫೯.

ಹೀಗೆ, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಗೃಹಸ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷುಕರು ಸದ್ಗುಣಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ನ ಚ ದೇವಾ ನ ಪಿತರೋ ಮುನಯೋ ನ ಚ ಮಾನವಾಃ। ಅಯಂ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಯಂ ನೇತಿ ಬ್ರುವನ್ತೋಽಭಿನ್ನದರ್ಶನಾಃ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ 'ಇದು ಧರ್ಮ, ಇದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ಯಾವುದೆ ಭೇದಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾವಿಹ ಪ್ರೋಕ್ತೌ ಶಬ್ದಾವೇತೌ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕೌ। ಕುಶಲಾಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾ ಧರ್ಮಾವಿತಿ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೫೯.

ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ; ಪಾಂಡಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧಾರಣಾ ಧೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಾದ್ಧಾತೋರ್ಧರ್ಮಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ಅಧಾರಣೇಽಮಹತ್ತ್ವೇ ಚ ಅಧರ್ಮ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।। ೫೯.

'ಧೃ' ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಧರ್ಮ ಎಂದರೆ ಧಾರಣೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥ; ಧಾರಣೆ ಇಲ್ಲದದ್ದು ಅಥವಾ ಅಲ್ಪವಾದದ್ದು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ರೇಷ್ಟಪ್ರಾಪಕಾ ಧರ್ಮಾ ಆಚಾರ್ಯೈರುಪದಿಶ್ಯತೇ। ವೃದ್ಧಾ ಹ್ಯಲೋಲುಪಾಶ್ಚೈವ ಆತ್ಮವನ್ತೋ ಹ್ಯದಮ್ಭಕಾಃ। ಸಮ್ಯಗ್ವಿನೀತಾ ಋಜವಸ್ತಾನಾಚಾರ್ಯಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೫೯.

ಇಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟವಾದ ಫಲವನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು, ಲೋಭವಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದ, ವಂಚನೆ ಇಲ್ಲದ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಿರಿಯರು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರನ್ನು ಗುರುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಯಮಾಚರತೇ ಯಸ್ಮಾದಾಚಾರಂ ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯಪಿ। ಆಚಿನೋತಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನ್ಯಮೈಃ ಸನ್ನಿಯಮೈರ್ಯುತಃ ।। ೫೯.

ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಸದುಪಚಾರವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೋ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು.

ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ವೇದಯಿತ್ವೇಹ ಶ್ರೌತಂ ಸಪ್ತರ್ಷಯೋಽಬ್ರುವನ್। ಋಚೋ ಯಜೂಂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಙ್ಗಾನಿ ಚ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೫೯.

ಹಳೆಯವರಿಂದ ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ವೇದದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ವೇದದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯಾತೀತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತ್ವಾಚಾರಂ ಪುನರ್ಜಗೌ। ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಮಾರ್ತಃ ಸ್ಮೃತೋ ಧರ್ಮೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿಭಾಗಜಃ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮಾರ್ತ ಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ ಏಷ ದ್ವಿವಿಧೋ ಧರ್ಮಃ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಇಹೋಚ್ಯತೇ। ಶೇಷಶಬ್ದಾತ್ ಶಿಷ್ಟ ಇತಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಃ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಹೀಗೆ, ಈ ಎರಡು ವಿಧದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; 'ಶೇಷ' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಿಷ್ಟ ಎಂದು, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.