ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸುಖಮಾಯುರ್ಬಲಂ ರೂಪಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥೌ ಕಾಮ ಏವ ಚ । ಯುಗೇಷ್ವೇತಾನಿ ಹೀಯನ್ತೇ ತ್ರೀಣಿ ಪಾದಕ್ರಮೇಣ ತು ।। ೫೮.

ಸೌಖ್ಯ, ಆಯುಷ್ಯ, ಬಲ, ರೂಪ, ಧರ್ಮ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಕಾಮ ಇವುಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಸಸನ್ಧ್ಯಂಶೇಷು ಹೀಯನ್ತೇ ಯುಗಾನಾಂ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಯಃ। ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಿರ್ವಃ ಕೀರ್ತ್ತಿತಸ್ತು ಮಯಾ ದ್ವಿಜಾಃ ।। ೫೮.

ಯುಗಗಳ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸಾಧನೆ ಕ್ರಮೇಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಿಜರೆ, ಈ ಯುಗಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಚತುರ್ಯುಗಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇತೇನೈವ ಪ್ರಸಾಧನಮ್ ೫೮.

ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಇದೇ ಕ್ರಮ ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತದಹಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರಾತ್ರಿಶ್ಚ ತಾವತೀ ಸ್ಮೃತಾ । ಅತ್ರಾರ್ಜವಂ ಜಡೀಭಾವೋ ಭೂತಾನಾಮಾಯುಗಕ್ಷಯಾತ್ ।। ೫೮.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಹಗಲು ಎಷ್ಟು ಕಾಲವೋ, ಅವನ ರಾತ್ರಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಯುಗಗಳ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸರಳತೆ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಏತದೇವ ತು ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯುಗಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಏಷಾ ಚತುರ್ಯುಗಾನಾನ್ತು ಗಣನಾ ಹ್ಯೇಕಸಪ್ತತಿಃ। ಕ್ರಮೇಣ ಪರಿವೃತ್ತಾ ತು ಮನೋರನ್ತರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೫೮.

ಯುಗಗಳ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಇದೇ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಟ್ಟು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಇದನ್ನು ಮನ್ವಂತರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ್ಯುಗೇ ತಥೈಕಸ್ಮಿನ್ ಭವತೀಹ ಯಥಾಶ್ರುತಮ್। ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇಷು ಭವತಿ ಪುನಸ್ತದ್ವೈ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೫೮.

ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಂತೆ ಒಂದು ಚತುರ್‌ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಉಳಿದ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಗೇ ಸರ್ಗೇ ಯಥಾ ಭೇದಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತಥೈವ ತು । ಪಞ್ಚವಿಂಶತ್ಪರಿಮಿತಾ ನ ನ್ಯೂನಾ ನಾಧಿಕಾಸ್ತಥಾ ।। ೫೮.

ಪ್ರತಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಿಭೇದಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವು ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು, ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಅಲ್ಲ.

ತಥಾ ಕಲ್ಪಯುಗೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಭವನ್ತಿ ಸಮಲಕ್ಷಣಾಃ। ಮನ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇತದೇವ ತು ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೫೮.

ಹಾಗೆಯೇ ಕಲ್ಪಯುಗಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಮನ್ವಂತರಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಗುರುತು.

ತಥಾ ಯುಗಾನಾಂ ಪರಿವರ್ತ್ತನಾನಿ ಚಿರಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ಯುಗಸ್ವಭವಾತ್ । ತಥಾ ನ ಸನ್ತಿಷ್ಠತಿ ಜೀವಲೋಕಃ ಕ್ಷಯೋದಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರಿವರ್ತ್ತಮಾನಃ ।। ೫೮.

ಯುಗಗಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಯುಗಗಳ ಚಕ್ರ ಬಹುಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಲೋಕವು ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಉದಯದಿಂದ ಸದಾ ಬದಲಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯುಗಾನಾಂ ವೈ ಸಮಾಸತಃ। ಅತೀತಾನಾಗತಾನಾಂ ವೈ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾನ್ತರಾಣಿ ।। ೫೮.

ಹೀಗಾಗಿ ಯುಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಳೆಯದೂ ಮುಂದಿನದೂ ಎಲ್ಲ ಮಧ್ಯಾವಧಿಗಳೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಅನಾಗತೇಷು ತದ್ವಚ್ಚ ತರ್ಕ್ಕಃ ಕಾರ್ಯೋ ವಿಜಾನತಾ। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಅತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಿಹ ।। ೫೮.

ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಹಳೆಯದಾಗಲೀ ಮುಂದಿನದಾಗಲೀ, ಇದೇ ನಿಯಮ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಣ ಚೈಕೇನ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾನ್ತರಾಣಿ ವೈ। ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ವಿಜಾನೀದ್ವಂ ಕಲ್ಪೇ ಕಲ್ಪೇನ ಚೈವ ಹಿ ।। ೫೮.

ಒಂದು ಮನ್ವಂತರದಿಂದೆಲ್ಲಾ ಮಧ್ಯಾವಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಸ್ಯಾಭಿಮಾನಿನಃ ಸರ್ವೇ ನಾಮರೂಪೈರ್ಭವನ್ತ್ಯುತ। ದೇವಾ ಹ್ಯಷ್ಟವಿಧಾ ಯೇ ಚ ಇಹ ಮನ್ವನ್ತರೇಶ್ವರಾಃ ।। ೫೮.

ಈ ಬಗ್ಗೆ ಅಹಂಕಾರ ಹೊಂದಿರುವವರು ಎಲ್ಲರೂ ನಾಮರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಎಂಟು ವಿಧದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಮನ್ವಂತರಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳೂ ಕೂಡ.

ಋಷಯೋ ಮನವಶ್ಚೈವ ಸರ್ವೇ ತುಲ್ಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನೈಃ। ಏವಂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಣಾನ್ತು ಪ್ರವಿಭಾಗೋ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ।। ೫೮.

ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳ ವಿಭಜನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಯುಗಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ತಥಾ ವಿಧತ್ತೇ ವೈ ಸದಾ ಪ್ರಭುಃ । ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿಭಾಗಶ್ಚ ಯುಗಾನಿ ಯುಗಸಿದ್ಧಯೇ ।। ೫೮.

ಯುಗಗಳ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ, ಪ್ರಭು ಸದಾ ಯುಗಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನುಷಙ್ಗಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಃ ಸೃಷ್ಟಿಸರ್ಗನ್ನಿಬೋಧತ। ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚ ಸ್ಥಿತಿಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಯುಗೇಷ್ವಿಹ ।। ೫೮.

ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಯುಗೇಷು ಯಾಸ್ತು ಜಾಯನ್ತೇ ಪ್ರಜಾಸ್ತಾ ವೈ ನಿಬೋಧತ। ಆಶುರೀ ಸರ್ಪಗೋಪಕ್ಷಿಪೈಶಾಚೀ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸೀ। ಯಸ್ಮಿನ್ ಯುಗೇ ಚ ಸಮ್ಭೂತಿಸ್ತಾಸಾಂ ಯಾವತ್ತು ಜೀವಿತಮ್ ।। ೫೯.

ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಿರಿ: ಆಸುರಿ, ಸರ್ಪ, ಗೋಪ, ಪಿಶಾಚಿ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸಿ—ಯಾವ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅವು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ, ಆ ಯುಗದವರೆಗೆ ಅವು ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಿಶಾಚಾಸುರಗನ್ಧರ್ವಾ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪನ್ನಗಾಃ। ಯುಗಮಾತ್ರನ್ತು ಜೀವನ್ತಿ ಋತೇ ಮೃತ್ಯುವಧೇನ ತೇ ।। ೫೯.

ಪಿಶಾಚ, ಆಸುರ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಸರ್ಪಗಳು ಯುಗದ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ; ಮರಣದಿಂದ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.

ಮಾನುಷಾಣಾಂ ಪಶೂನಾಞ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಸ್ಥಾವರೈಃಸಹ। ತೇಷಾಮಾಯುಃ ಪರಿಕ್ರಾನ್ತಂ ಯುಗಧರ್ಮೇಷು ಸರ್ವಶಃ ।। ೫೯.

ಮಾನವರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳ ಆಯುಷ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯುಗದ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಸ್ಥಿತಿಸ್ತು ಕಲೌ ದೃಷ್ಟಾ ಭೂತಾನಾಮಾಯುಷಸ್ತು ವೈ। ಪರಮಾಯುಃ ಶತನ್ತ್ವೇತನ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಲೌ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೫೯.

ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಆಯುಷ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುವುದು ಕಾಣಬಹುದು; ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾನವರ ಗರಿಷ್ಠ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ನೂರು ವರ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ದೇವಾಸುರಪ್ರಮಾಣಾತ್ತು ಸಪ್ತಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಂ ಹ್ರಸತ್। ಅಹ್ಗುಲಾನಾಂ ಶತಂ ಪೂರ್ಣಮಷ್ಟಪಞ್ಚಾಶದುತ್ತರಮ್ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಹೊಂದಿರುವ ಅಳತೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಅದು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ; ಪೂರ್ಣ ಅಳತೆ ನೂರು ಬೆರಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಐವತ್ತೆಂಟು ಬೆರಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ದೇವಾಸುರಪ್ರಮಾಣನ್ತದುಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಕಲಿಜೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಚತ್ವಾರಶ್ಚಾಪ್ಯಶೀತಿಶ್ಚ ಕಲಿಜೈರಙ್ಗುಲೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೫೯.

ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಹೊಂದಿರುವ ಅಳತೆ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರ ಎತ್ತರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕಲಿಯುಗದವರಿಗೆ ಅದು ಎಂಭತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಎತ್ತರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ಊರ್ದ್ಧ್ವಮಾಪಾದಮಸ್ತಕಮ್। ಇತ್ಯೇಷ ಮಾನುಷೋತ್ಸೇಧೋ ಹ್ರಸತೀಹ ಯುಗಾನ್ತಿಕೇ ।। ೫೯.

ತನ್ನದೇ ಬೆರಳಿನ ಅಳತೆಯಿಂದ, ಕಾಲಿನಿಂದ ತಲೆಯವರೆಗೆ ಮಾನವನ ಎತ್ತರವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ; ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಎತ್ತರವು ಹದಗೆಡುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವೇಷು ಯುಗಕಾಲೇಷು ಅತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಿಹ। ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ಅಷ್ಟತಾಲಃ ಸ್ಮೃತೋ ನರಃ ।। ೫೯.

ಹಿಂದಿನ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮುಂದಿನ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಎತ್ತರವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಬೆರಳಿನ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ತಾಳಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಪಾದತೋ ಮಸ್ತಕನ್ತು ನವತಾಲೋ ಭವೇತ್ತು ಯಃ। ಸಂಹತಾಜಾನುಬಾಹುಸ್ತು ಸ ಸುರೈರಪಿ ಪೂಜ್ಯತೇ ।। ೫೯.

ಯಾರ ಎತ್ತರ ಕಾಲಿನಿಂದ ತಲೆಯವರೆಗೆ ಒಂಬತ್ತು ತಾಳಗಳಷ್ಟು ಇದ್ದು, ಕೈಗಳು ಮಡಕಿದಾಗ ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ತಲುಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಗವಾಶ್ವಹಸ್ತಿನಾಞ್ಚೈವ ಮಹಿಷ ಸ್ಥಾವರಾತ್ಮನಾಮ್। ಕ್ರಮೇಣೈತೇನ ಯೋಗೇನ ಹ್ರಾಸವೃದ್ಧೀ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ।। ೫೯.

ಹಸುವು, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಳತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಷಟ್ಸಪ್ತತ್ಯಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಃ ಪಶೂನಾಂ ಕಕುದಸ್ತು ವೈ। ಅಙ್ಗುಲಾಷ್ಟಶತಂ ಪೂರ್ಣಮುತ್ಸೇಧಃ ಕರಿಣಾಂ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಹಸುವಿನ ಕುಹರದ ಎತ್ತರವು ಎಪ್ಪತ್ತಾರು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು; ಆನೆಗಳ ಪೂರ್ಣ ಎತ್ತರವನ್ನು ನೂರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಙ್ಗುಲಾನಾಂ ಸಹಸ್ರನ್ತು ಚತ್ವಾರಿಂಶಾಙ್ಗುಲಂ ವಿನಾ । ಪಞ್ಚಾಶತಂ ಹಯಾನಾಞ್ಚ ಉತ್ಸೇಧಃ ಶಾಖಿನಾಂ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೯.

ಕುದುರೆಗಳ ಎತ್ತರವನ್ನು ಸಾವಿರ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ನಲವತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳು ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮರಗಳ ಎತ್ತರ ಐವತ್ತು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು.

ಮಾನುಷಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶಸ್ತು ಯಾದೃಶಃ। ತಲ್ಲಕ್ಷಣಸ್ತು ದೇವಾನಾಂ ದೃಶ್ಯತೇ ತತ್ತ್ವರ್ಶನಾತ್ ।। ೫೯.

ಮಾನವನ ದೇಹದ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಾಣಬಹುದು.