ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದ್ವಾಪರಸ್ಯ ವಿಧಿಂ ಪುನಃ। ತತ್ರ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ಕ್ಷೀಣೇ ದ್ವಾಪರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। ೫೮.

ಈಗ ನಾನು ಮತ್ತೆ ದ್ವಾಪರಯುಗದ ನಿಯಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ತ್ರೇತಾಯುಗ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ದ್ವಾಪರಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಾಪರಾದೌ ಪ್ರಜಾನಾನ್ತು ಸಿದ್ಧಿಸ್ತ್ರತಾಯುಗೇ ತು ಯಾ। ಪರಿವೃತ್ತೇ ಯುಗೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತತಃ ಸಾ ಸಂಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।। ೫೮.

ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಜನರ ಯಶಸ್ಸು ಯುಗ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ತತಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತಾಸಾಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ದ್ವಾಪರೇ ಪುನಃ। ಲೋಭೋಽಧೃತಿರ್ವಣಿಗ್ಯುದ್ಧಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಮವಿನಿಶ್ಚಯಃ ।। ೫೮.

ಆಮೇಲೆ ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಆ ಜನರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಲೋಭ, ಸ್ಥೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿಕೆ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗೊಂದಲಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ತಮ್ಭೇದಶ್ಚೈವ ವರ್ಣಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಾಣಾಞ್ಚಾ ವಿನಿರ್ಣಯಃ। ಯಜ್ಞೌಷಧೇಃ ಪಶೋರ್ದಣ್ಡೋ ಮದೋ ದಮ್ಭೋಽಕ್ಷಮಾ ಬಲಮ್। ಏಷಾಂ ರಜಸ್ತಮೋಯುಕ್ತಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದ್ವಾಪರೇ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೮.

ಜಾತಿಗಳ ಬೇಧ, ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ನಿರ್ಧಾರ, ಯಜ್ಞದ ತಪ್ಪಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ, ಮದ್ಯಪಾನ, ದಂಭ, ಜುಗಾರಿ, ಬಲ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆದ್ಯೇ ಕೃತೇ ಚ ಧರ್ಮೋಽಸ್ತಿ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಪದ್ಯತೇ। ದ್ವಾಪರೇ ವ್ಯಾಕುಲೀಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಕಲೌ ಯುಗೇ ।। ೫೮.

ಮೊದಲ ಯುಗವಾದ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಗೊಂದಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣಾನಾಂ ವಿಪರಿಧ್ವಂಸಃ ಸಂಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ ತಥಾಶ್ರಮಃ। ದ್ವೈಧಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಚೈವ ಯುಗೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಶ್ರುತೌ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೫೮.

ಜಾತಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಶ್ರಮಗಳ ನಾಶವೂ ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವೈಧಾತ್ ಶ್ರುತೇಃ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚೈವ ನಿಶ್ಚಯೋ ನಾಧಿಗಮ್ಯತೇ। ಅನಿಶ್ಚಯಾದಿಗಮನಾದ್ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಂ ನಿಗದ್ಯತೇ। ಧರ್ಮತತ್ತ್ವೇ ತು ಭಿನ್ನಾನಾಂ ಮತಿಭೇದೋ ಭವೇನ್ನೃಣಾಮ್ ।। ೫೮.

ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಸಿಗದು; ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಧರ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ಧರ್ಮದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಸ್ಪರವಿಭಿನ್ನೈಸ್ತೈರ್ದೃಷ್ಟೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೇಣ ಚ। ಅಯಂ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಯಂ ನೇತಿ ನಿಶ್ಚಯೋ ನಾಭಿಗಮ್ಯತೇ ।। ೫೮.

ಒಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣ ಮತ್ತೊಬ್ಬರದ್ದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲದಿಂದ, ಯಾವುದು ಧರ್ಮ, ಯಾವುದು ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗದು.

ಕಾರಣಾನಾಞ್ಚ ವಕೈಲ್ಯಾತ್ ಕಾರಣಸ್ಯಾಪ್ಯನಿಶ್ಚಯಾತ್। ಮತಿಭೇದೇ ಚ ತೇಷಾಂ ವೈ ದೃಷ್ಟೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಭವೇತ್ ।। ೫೮.

ಕಾರಣಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ತರ್ಕವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತತೋ ದೃಷ್ಟಿವಿಭಿನ್ನೈಸ್ತೈಃ ಕೃತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಕುಲನ್ತ್ವಿದಮ್। ಏಕೋ ವೇದಶ್ವತುಷ್ಪಾದಸ್ತ್ರೇತಾಸ್ವಿಹ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೫೮.

ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣಗಳಿರುವವರು ಈ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಮೊದಲಿಗೆ ಒಂದು ವೇದ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದಿತು, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಂರೋಧಾದಾಯುಷಶ್ಚೈವ ದೃಶ್ಯತೇ ದ್ವಾಪರೇಷು ಚ । ವೇದವ್ಯಾಸೈಶ್ಚತುರ್ಧಾ ತು ವ್ಯಸ್ಯತೇ ದ್ವಾಪರಾದಿಷು ।। ೫೮.

ಆಯುಷ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಇದು ದ್ವಾಪರಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ವೇದವ್ಯಾಸರು ವೇದವನ್ನು ದ್ವಾಪರಯುಗದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದರು.

ಋಷಿಪುತ್ರೈಃ ಪುನರ್ವೇದಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ದೃಷ್ಟಿವಿಭ್ರಮೈಃ। ಮನ್ತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಸ್ವರವರ್ಣವಿಪರ್ಯಯೈಃ ।। ೫೮.

ಋಷಿಗಳ ಪುತ್ರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಗೊಂದಲದಿಂದ ವೇದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಭಜಿಸಿದರು; ಮಂತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಳ ಕ್ರಮ, ಸ್ವರ, ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಸಂಹಿತಾ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮ್ನಾಂ ಸಂಹನ್ಯನ್ತೇ ಶ್ರುತರ್ಷಿಭಿಃ। ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವೈಕೃತಾಚ್ಚೈವ ದೃಷ್ಟಿಭಿನ್ನೈಃ ವ್ಕಚಿತ್ವ್ಕಚಿತ್ ।। ೫೮.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದಗಳ ಸಂಹಿತೆಗಳನ್ನು ಪಂಡಿತರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಭಿನ್ನತೆಗಳಿಂದ, ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಾಣಿ ಮನ್ತ್ರಪ್ರವಚನಾನಿ ಚ। ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಹಿತಾಸ್ತೀರ್ಥೈಃ ಕೇಚಿತ್ತಾನ್ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ।। ೫೮.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ಕೆಲವರು ಪಂಡಿತರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಗುರುಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ದ್ವಾಪರೇಷು ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಭಿನ್ನವೃತ್ತಾಶ್ರಮಾ ದ್ವಿಜಾಃ। ಏಕಮಾಧ್ವರ್ಯವಂ ಪೂರ್ವಮಾಸೀದ್ದ್ವೈಧಂ ಪುನಸ್ತತಃ ।। ೫೮.

ದ್ವಾಪರಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರು ವಿಭಿನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಆದ್ವರ್ಯು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು, ನಂತರ ಅದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಯಿತು.

ಸಾಮಾನ್ಯವಿಪರೀತಾರ್ಥೈಃ ಕೃತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಕುಲನ್ತ್ವಿದಮ್। ಆಧ್ವರ್ಯವಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ತಾವೈರ್ಬಹುಧಾ ವ್ಯಾಕುಲಂ ಕೃತಮ್ ।। ೫೮.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಾಗೂ ವಿರುದ್ಧ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಈ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಆದ್ವರ್ಯುಗಳ ವಿವಿಧ ವಿವರಣೆಗಳಿಂದ ಅದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿದೆ.

ತಥೈವಾಥರ್ವಋಕ್ಸಾಮ್ನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೈಶ್ಚಾಪ್ಯಸಂಕ್ಷಯೈಃ। ವ್ಯಾಕುಲಂ ದ್ವಾಪರೇ ಭಿನ್ನೇ ಕ್ರಿಯತೇ ಭಿನ್ನದರ್ಶನೈಃ ।। ೫೮.

ಅಥರ್ವಣ, ಋಗ್ವೇದ ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದಗಳೂ ಅನೇಕ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವಿರತ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ, ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಮತಗಳಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿವೆ.

ತೈಷಾಂ ಭೇದಾಃ ಪ್ರಭೇದಾಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪೈಶ್ಚಾಪ್ಯಸಂಕ್ಷಯಾಃ । ದ್ವಾಪರೇ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ ಪುನಃ ಕಲೌ ।। ೫೮.

ಅವುಗಳ ವಿಭಜನೆಗಳು, ಉಪವಿಭಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅವು ಮತ್ತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ತೇಷಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಾಶ್ಚೈವ ಭವನ್ತಿ ದ್ವಾಪರೇ ಪುನಃ। ಅವೃಷ್ಟಿರ್ಮರಣಞ್ಚೈವ ತಥೈವ ವ್ಯಾಧ್ಯುಪದ್ವವಾಃ ।। ೫೮.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತೆ ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರ, ಮರಣ, ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತುಗಳು ಕೂಡ ಬರುತ್ತವೆ.

ವಾಙ್ಮನಃಕರ್ಮಜೈರ್ದುಃಖೈರ್ನಿರ್ವೇದೋ ಜಾಯತೇ ಪುನಃ । ನಿರ್ವೇದಾಜ್ಜಾಯತೇ ತೇಷಾಂ ದುಃಖಮೋಕ್ಷ ವಿಚಾರಣಾ ।। ೫೮.

ಮಾತು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ನಿರಾಸೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆ ನಿರಾಸೆಯಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖಮುಕ್ತಿಯ ವಿಚಾರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಚಾರಾಣಾಚ್ಚ ವೈರಾಗ್ಯಂ ವೈರಾಗ್ಯಾದ್ದೋಪದರ್ಶನಮ್। ದೋಷಾಣಾಂ ದರ್ಶನಾಚ್ಚೈವ ದ್ವಾಪರೇ ಜ್ಞಾನಸಮ್ಭವಃ ।। ೫೮.

ವಿಚಾರದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೇಷಾಞ್ಚ ಮಾನಿನಾಂ ಪೂರ್ವಮಾದ್ಯೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ। ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಾಪರೇ ಪರಿಪನ್ಥಿನಃ ।। ೫೮.

ಆ ಹೆಮ್ಮೆಯವರಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ, ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿರೋಧಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ಆಯುರ್ವೇದವಿಕಲ್ಪಾಶ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಜ್ಯೌತಿಷಸ್ಯ ಚ। ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ಹೇತುಶಾಸ್ತ್ರವಿಕಲ್ಪನಮ್ ।। ೫೮.

ಆಯುರ್ವೇದದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಾಖೆಗಳು, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದ ಅಂಗಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ತರ್ಕದ ವಿಭಿನ್ನ ಮತಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಭೇದಾಶ್ಚ ಪ್ರಸ್ಥಾನಾನಿ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್। ದ್ವಾಪರೇಷ್ವಭಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಮತಿಭೇದಾಸ್ತಥಾ ನೃಣಾಮ್ ।। ೫೮.

ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳು, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಸ್ಥಾನಗಳು ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಮನಸಾ ಕರ್ಮಣಾ ವಾಚಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾ ದ್ವಾರ್ತ್ತಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯತಿ। ದ್ವಾಪರೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾಯಕ್ಲೇಶಪುರಸ್ಕೃತಾ ।। ೫೮.

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಕೆಲಸದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಶರೀರದ ಶ್ರಮವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೋಭೇಽಧೃತಿರ್ವಣಿಗ್ಯುದ್ಧಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಮವಿನಿಶ್ಚಯಃ। ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನಂ ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಙ್ಕರಸ್ತಥಾ ।। ೫೮.

ಲೋಭದಿಂದ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ವ್ಯಾಪಾರದ ಜಗಳಗಳಿಂದ, ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನದಿಂದ, ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಹೊಸ ರಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ದ್ವಾಪರೇಷು ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ರೋಗೋ ಲೋಭೋ ವಧಸ್ತಥಾ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮಪರಿಧ್ವಂಸಾಃ ಕಾಮದ್ವೇಷೌ ತಥೈವ ಚ ।। ೫೮.

ದ್ವಾಪರಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗ, ಲೋಭ, ಹತ್ಯೆ ಇವುಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ; ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳ ಗಡಿ ಮುರಿಯುವುದು, ಕಾಮ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷವೂ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೂರ್ಣೇ ವರ್ಷಸಹಸ್ರೇ ದ್ವೇ ಪರಮಾಯುಸ್ತುಥಾ ನೃಣಾಮ್। ನಿಃಶೇಪೇ ದ್ವಾಪರೇ ತಸ್ಮಿನ್ ತಸ್ಯ ಸನ್ಧ್ಯಾ ತು ಪಾದತಃ ।। ೫೮.

ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ, ಅದು ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಆಯುಷ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಂಧ್ಯೆ ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಷ್ಠತೇ ಗುಣೈರ್ಹೀನೋ ಧರ್ಮೋಽಸೌ ದ್ವಾಪರಸ್ಯ ತು । ತಥೈವ ಸನ್ಧ್ಯಾಪಾದೇನ ಅಂಶಸ್ತಸ್ಯಾವತಿಷ್ಠತೇ ।। ೫೮.

ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಒಂದು ಕಾಲಿನಿಂದ ಅದರ ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.