ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಯಷ್ಟವ್ಯಂ ಪಶುಭಿರ್ಮೇಧ್ಯೈರಥ ಬೀಜೈಃ ಫಲೈಸ್ತಥಾ। ಹಿಂಸಾಸ್ವಭಾವೋ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಇತಿ ಮೇ ದರ್ಶಯತ್ಯಸೌ ।। ೫೭.

'ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಅಥವಾ ಬೀಜ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬಹುದು; ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಹಿಂಸೆ ಯಜ್ಞದ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ತೋರುತ್ತದೆ.'

ಯಥೇಹ ಸಂಹಿತಾಮನ್ತ್ರಾ ಹಿಂಸಾಲಿಙ್ಗಾ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ। ದೀರ್ಘೇಣ ತಪಸಾ ಯುಕ್ತೈರ್ದರ್ಶನೈಸ್ತಾರಕಾದಿಭಿಃ। ತತ್ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಚೋಕ್ತಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾ ಮನ್ತುಮರ್ಹಥ ।। ೫೭.

'ಇಲ್ಲಿ ಸಂಹಿತಾ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಾರೆಗಳಂತೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಆ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದಿಂದ ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಬೇಡಿ.'

ಯದಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ತಾನ್ಯೇವ ಮನ್ತ್ರವಾಕ್ಯಾನಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ । ತದಾ ಪ್ರಾವರ್ತ್ತತಾ ಯಜ್ಞೋ ಹ್ಯನ್ಯಥಾ ನೋಽನೃತಂ ವಚಃ। ಏವಂ ಹೃತೋತ್ತರಾಸ್ತೇ ವೈ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾನಸ್ತಪೋಧನಾಃ ।। ೫೭.

'ಆ ಮಂತ್ರವಾಕ್ಯಗಳೇ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವಾದರೆ, ದ್ವಿಜರೇ, ಆಗ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಮಾತು ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು.'

ಅಧಸ್ವ ಭವನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಮರ್ಥಂ ವಾಗ್ಯತೋ ಭವ। ಮಿಥ್ಯಾವಾದೀ ನೃಪೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವಿವೇಶ ರಸಾತಲಮ್ ।। ೫೭.

'ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಮೌನವಾಗಿರು; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜನು ಸುಳ್ಳು ಮಾತಾಡಿದವನಾಗಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು.'

ಇತ್ಯುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ನೃಪತಿಃ ಪ್ರವಿವೇಶ ರಸಾತಲಮ್। ಊರ್ದ್ಧ್ವಚಾರೀ ವಸುರ್ಭೂತ್ವಾ ರಸಾತಲಚರೋಽಭವತ್ ।। ೫೭.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ, ಆ ರಾಜನು ಪಾತಾಳ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುವ ವಸು ಆಗಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಾದನು.

ವಸುಧಾತಲವಾಸೀ ತು ತೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಸೋಽಭವತ್। ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಂಶಯಚ್ಛೇತ್ತಾ ರಾಜಾ ವಸುರಥಾಗತಃ ।। ೫೭.

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ವಸುರಥನಾಮಕ ರಾಜನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ವಾಚ್ಯಮೇಕೇನ ಬಹುಜ್ಞೇನಾಪಿ ಸಂಶಯಃ। ಬಹೂದ್ಧಾರಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದ್‌ದೂರಮುಪಾಗತಿಃ ।। ೫೭.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಎಷ್ಟು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬಾರದು. ಧರ್ಮವು ಬಹುಪಾಲು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತುಂಬಾ ದೂರವಿದೆ.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಾದ್ವಕ್ತುಂ ಧರ್ಮಃ ಶಕ್ಯಸ್ತು ಕೇನಚಿತ್। ದೇವಾನೃಷೀನುಪಾದಾಯ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಮೃತೇ ಮನುಮ್ ।। ೫೭.

ಹೀಗಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಮನುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಯಾರೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ಹಿಂಸಾಧರ್ಮಸ್ಯ ದ್ವಾರಮುಕ್ತಂ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ। ಋಷಿಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈರ್ದಿವಂ ಯಯುಃ ।। ೫೭.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಕ್ರಮ ಹಿಂಸೆಗೆ ದಾರಿ ಎಂದು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷಾಂತರ ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ದಾನಂ ಯಜ್ಞಂ ವಾ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಮಹರ್ಷಯಃ। ತುಚ್ಛಂ ಮೂಲಂ ಫಲಂ ಶಾಕಮುದಪಾತ್ರಂ ತಪೋಧನಾಃ। ಏವಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಿಭವತಃ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ ।। ೫೭.

ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ದಾನವನ್ನಾಗಲಿ, ಯಜ್ಞವನ್ನಾಗಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ; ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆ ಇರುವ ಬೇರು, ಹಣ್ಣು, ತರಕಾರಿ ಅಥವಾ ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಅದ್ರೋಹಶ್ಚಾಪ್ಯಲೋಭಶ್ಚ ದಮೋ ಭೂತದಯಾ ತಪಃ। ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ತಥಾ ಸತ್ಯಮನುಕ್ರೋಶಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ। ಸನಾತನಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಮೂಲಮೇತದ್ದುರಾಸದಮ್ ।। ೫೭.

ಹಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಲೋಭವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ, ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಸತ್ಯವಚನ, ಕರುಣೆ, ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮದ ಸಾಧಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಮೂಲಗಳು.

ಧರ್ಮಮನ್ತ್ರಾತ್ಮಕೋ ಯಜ್ಞಸ್ತಪಶ್ಚಾನಶನಾತ್ಮಕಮ್। ಯಜ್ಞೇನ ದೇವಾನಾಪ್ನೋತಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ತಪಸಾ ಪುನಃ ।। ೫೭.

ಯಜ್ಞವು ಧರ್ಮಮಯವಾದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತಪಸ್ಸು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಯಜ್ಞದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾದ್ವೈರಾಗ್ಯಾತ್ ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ ಲಯಮ್। ಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಕೈವಲ್ಯಂ ಪಞ್ಚೈತಾ ಗತಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೭.

ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಲಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು—ಈ ಐದು ಮಾರ್ಗಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಏವಂ ವಿವಾದಃ ಸುಮಹಾನ್ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಸೀತ್ ಪ್ರವರ್ತ್ತನೇ। ಋಷೀಣಾಂ ದೇವತಾನಾಞ್ಚ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ ।। ೫೭.

ಈ ರೀತಿ, ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಯಜ್ಞದ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೊಡ್ಡ ವಾದವೊಂದು ಉಂಟಾಯಿತು.

ತತಸ್ತೇ ಋಷಯೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾದ್ಭುತಂ ವರ್ತ್ಮ ಬಲೇನ ತು। ವಸೋರ್ವಾಕ್ಯಮನಾದೃತ್ಯ ಜಗ್ಮುಸ್ತೇ ವೈ ಯಥಾಗತಾಃ ।। ೫೭.

ಆಗ ಆ ಋಷಿಗಳು ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡು, ವಸುನ ಮಾತನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಬಂದಂತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು.

ಗತೇಷು ದೇವಸಙ್ಘೇಷು ದೇವಾ ಯಜ್ಞಮವಾಪ್ನುಯುಃ। ಶ್ರೂಯನ್ತೇ ಹಿ ತಪಃಸಿದ್ಧಾ ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರಮಯಾ ನೃಪಾಃ ।। ೫೭.

ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪಡೆದರು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ ರಾಜರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಿಯವ್ರತೋತ್ತಾನಪಾದೌ ಧ್ರುವೋ ಮೇಧಾತಿಥಿರ್ವಸುಃ। ಸುಮೇಧಾ ವಿರಜಾಶ್ಚೈವ ಶಙ್ಖಪಾದ್ರಜ ಏವ ಚ। ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿಃ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಹವಿರ್ದ್ಧಾನಾದಯೋ ನೃಪಾಃ ।। ೫೭.

ಪ್ರಿಯವ್ರತ, ಉತ್ತಾನಪಾದ, ಧ್ರುವ, ಮೇಧಾತಿಥಿ, ವಸು, ಸುಮೇಧ, ವಿರಜ, ಶಂಖಪಾದ್ರಜ, ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿ, ಪರ್ಜನ್ಯ, ಹವಿರ್ಧಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜರು.

ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ಬಹವೋ ನೃಪಾಃ ಸಿದ್ಧಾ ದಿವಂ ಗತಾಃ। ರಾಜರ್ಷಯೋ ಮಹಾಸತ್ತ್ವಾ ಯೇಷಾಂ ಕೀರ್ತ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।। ೫೭.

ಇವರು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ; ಇವರ ಕೀರ್ತಿ ಸದಾಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.

ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಯಜ್ಞಾತ್ತಪಃ ಸರ್ವೇಷು ಕಾರಣೈಃ। ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ತಪಸಾ ಸೃಷ್ಟ ಜಗದ್ವಿಶ್ವಮಿದಂ ಪುರಾ ।। ೫೭.

ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ತಪಸ್ಸು ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಕೂಡ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದನು.

ತಸ್ಮಾನ್ನಾತ್ಯೇತಿ ತದ್ಯಜ್ಞಂ ತಪೋಮೂಲಮಿದಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಯಜ್ಞಪ್ರವರ್ತ್ತನಂ ಹ್ಯೇವಮತಃ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ। ತತಃಪ್ರಭೃತಿ ಯಜ್ಞೋಽಯಂ ಯುಗೈಃ ಸಹ ವ್ಯವರ್ತ್ತತ ।। ೫೭.

ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞವು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮೀರದು; ಇದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲವೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾರಂಭವಾಯಿತು; ಆಗಿನಿಂದ ಯುಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞವೂ ನಡೆಯಿತು.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದ್ವಾಪರಸ್ಯ ವಿಧಿಂ ಪುನಃ। ತತ್ರ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ಕ್ಷೀಣೇ ದ್ವಾಪರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। ೫೮.

ಈಗ ನಾನು ಮತ್ತೆ ದ್ವಾಪರಯುಗದ ನಿಯಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ತ್ರೇತಾಯುಗ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ದ್ವಾಪರಯುಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಾಪರಾದೌ ಪ್ರಜಾನಾನ್ತು ಸಿದ್ಧಿಸ್ತ್ರತಾಯುಗೇ ತು ಯಾ। ಪರಿವೃತ್ತೇ ಯುಗೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತತಃ ಸಾ ಸಂಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।। ೫೮.

ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಜನರ ಯಶಸ್ಸು ಯುಗ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ತತಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತಾಸಾಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ದ್ವಾಪರೇ ಪುನಃ। ಲೋಭೋಽಧೃತಿರ್ವಣಿಗ್ಯುದ್ಧಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಮವಿನಿಶ್ಚಯಃ ।। ೫೮.

ಆಮೇಲೆ ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಆ ಜನರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಲೋಭ, ಸ್ಥೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿಕೆ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗೊಂದಲಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ತಮ್ಭೇದಶ್ಚೈವ ವರ್ಣಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಾಣಾಞ್ಚಾ ವಿನಿರ್ಣಯಃ। ಯಜ್ಞೌಷಧೇಃ ಪಶೋರ್ದಣ್ಡೋ ಮದೋ ದಮ್ಭೋಽಕ್ಷಮಾ ಬಲಮ್। ಏಷಾಂ ರಜಸ್ತಮೋಯುಕ್ತಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದ್ವಾಪರೇ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೮.

ಜಾತಿಗಳ ಬೇಧ, ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ನಿರ್ಧಾರ, ಯಜ್ಞದ ತಪ್ಪಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ, ಮದ್ಯಪಾನ, ದಂಭ, ಜುಗಾರಿ, ಬಲ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆದ್ಯೇ ಕೃತೇ ಚ ಧರ್ಮೋಽಸ್ತಿ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಪದ್ಯತೇ। ದ್ವಾಪರೇ ವ್ಯಾಕುಲೀಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಕಲೌ ಯುಗೇ ।। ೫೮.

ಮೊದಲ ಯುಗವಾದ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಗೊಂದಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣಾನಾಂ ವಿಪರಿಧ್ವಂಸಃ ಸಂಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ ತಥಾಶ್ರಮಃ। ದ್ವೈಧಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಚೈವ ಯುಗೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಶ್ರುತೌ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೫೮.

ಜಾತಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಶ್ರಮಗಳ ನಾಶವೂ ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವೈಧಾತ್ ಶ್ರುತೇಃ ಸ್ಮೃತೇಶ್ಚೈವ ನಿಶ್ಚಯೋ ನಾಧಿಗಮ್ಯತೇ। ಅನಿಶ್ಚಯಾದಿಗಮನಾದ್ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಂ ನಿಗದ್ಯತೇ। ಧರ್ಮತತ್ತ್ವೇ ತು ಭಿನ್ನಾನಾಂ ಮತಿಭೇದೋ ಭವೇನ್ನೃಣಾಮ್ ।। ೫೮.

ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಸಿಗದು; ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಧರ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ಧರ್ಮದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಸ್ಪರವಿಭಿನ್ನೈಸ್ತೈರ್ದೃಷ್ಟೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೇಣ ಚ। ಅಯಂ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಯಂ ನೇತಿ ನಿಶ್ಚಯೋ ನಾಭಿಗಮ್ಯತೇ ।। ೫೮.

ಒಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣ ಮತ್ತೊಬ್ಬರದ್ದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲದಿಂದ, ಯಾವುದು ಧರ್ಮ, ಯಾವುದು ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗದು.

ಕಾರಣಾನಾಞ್ಚ ವಕೈಲ್ಯಾತ್ ಕಾರಣಸ್ಯಾಪ್ಯನಿಶ್ಚಯಾತ್। ಮತಿಭೇದೇ ಚ ತೇಷಾಂ ವೈ ದೃಷ್ಟೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಭವೇತ್ ।। ೫೮.

ಕಾರಣಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ತರ್ಕವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.