ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಕಥಂ ತ್ರೇತಾಯುಗಮುಖೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಸೀತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್। ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇ ಸರ್ಗೇ ಯಥಾವತ್ತದ್ಬ್ರವೀಹಿ ಮೇ ।। ೫೭.

ತೃತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಪ್ರಾರಂಭವಾದುದು ಹೇಗೆ? ಮೊದಲು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು.

ಅನ್ತರ್ಹಿತಾಯಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಾಯಾಂ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಕೃತಯುಗೇನ ವೈ। ಕಲಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ತದಾ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಕೃತವನ್ತಶ್ಚ ವೈ ಪುನಃ ।। ೫೭.

ಸಂಧ್ಯೆ ಕಾಲವು ಮತ್ತು ಕೃತಯುಗವು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಕಾಲಾ ಎಂಬ ಅವಧಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ, ತೃತಾಯುಗ ಬಂದಾಗ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಮ್ಭಾರಾಂಸ್ತಾಂ ಶ್ಚ ಸಮ್ಭೃತ್ಯ ಕಥಂ ಯತ್ರಃ ಪ್ರವರ್ತಿತಃ। ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾಬ್ರವೀತ್ಸೂತಃ ಶ್ರೂಯತಾಂ ಶಾಂಶಪಾಯನ ।। ೫೭.

ಆ ಅವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಿದರು? ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಓ ಶಾಂಶಪಾಯನ, ಕೇಳು.

iಯಥಾ ತ್ರೇತಾಯುಗಮುಖೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಸೀತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್। ಓಷಧೀಷು ಚ ಜಾತಾಸು ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವೃಷ್ಟಿಸರ್ಜನೇ। ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಯಾಂ ವಾರ್ತಾಯಾಂ ಗೃಹಾಶ್ರಮಪುರೇಷು ಚ ।। ೫೭.

ಹೀಗೆ, ತೃತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು—ಮೂಲಿಕೆಗಳು ಬೆಳೆದಾಗ, ಮಳೆ ಸುರಿಯಲು ಆರಂಭವಾದಾಗ, ಕೃಷಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥರ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನ್ತ್ರಾಂಶ್ಚ ಸಂಹಿತಾಮ್। ಮನ್ತ್ರಾನ್ ಸಂಯೋಜಯಿತ್ವಾಥ ಇಹಾಮುತ್ರೇಷು ಕರ್ಮಸು ।। ೫೭.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಕೂಡಾ ರೂಪಿಸಿ, ಆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರು.

ತಥಾ ವಿಶ್ವಮುಗಿನ್ದ್ರಸ್ತು ಯಜ್ಞಂ ಪ್ರಾವರ್ತಯತ್ತದಾ। ದೈವತೈಃ ಸಹಿತಃ ಸರ್ವೈಃ ಸರ್ವಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭೃತಮ್ ।। ೫೭.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಒಡೆಯನು, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಅಥಾಶ್ವಮೇಧೇ ವಿತತೇ ಸಮಾಜಗ್ಮುರ್ಮಹರ್ಷಯಃ। ಯಜನ್ತೇ ಪಶುಭಿರ್ಮೇಧ್ಯೈರ್ಹುತ್ವಾ ಸರ್ವೇ ಸಮಾಗತಾಃ ।। ೫೭.

ಆಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರು; ಅವರು ಪವಿತ್ರವಾದ ಪಶುಗಳನ್ನು ಬಲಿ ನೀಡಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.

ಕರ್ಮವ್ಯಗ್ರೇಷು ಋತ್ವಿಕ್ಷು ಸತತೇ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಣಿ। ಸಮ್ಪ್ರಗೀತೇಷು ತೇಷ್ವೇವಮಾಗಮೇಷ್ವಥ ಸತ್ವರಮ್ ।। ೫೭.

ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಋತ್ವಿಜರು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವಾಗ, ಯಜ್ಞಗೀತಗಳು ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲ್ಪಡುವಾಗ, ಆಗ ತಕ್ಷಣವೇ—

ಪರಿಕ್ರಾನ್ತೇಷು ಲಘುಷು ಅಧ್ವರ್ಯುವೃಷಭೇಷು ಚ। ಆಲಬ್ಧೇಷು ಚ ಮೇಧ್ಯೇಷು ತಥಾ ಪಶುಗಣೇಷು ವೈ ।। ೫೭.

ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿರುವಾಗ, ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದಿರುವಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗುಂಪೂ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಗ—

ಹವಿಷ್ಯಗ್ನೌ ಹೂಯಮಾನೇ ದೇವಾನಾಂ ದೇವಹೋತೃಭಿಃ। ಆಹೂತೇಷು ಚ ದೇವೇಷು ಯಜ್ಞಭಾಕ್ಷು ಮಹಾತ್ಮಸು ।। ೫೭.

ಹೋಮದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋಮವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವಾಗ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಾಲು ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುವಾಗ—

ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾತ್ಮಕಾ ದೇವಾ ಯಜ್ಞಭಾಜಸ್ತಥಾ ತು ಯೇ। ತಾನ್ ಯಜನ್ತೇ ತದಾ ದೇವಾಃ ಕಲ್ಪಾದಿಷು ಭವನ್ತಿ ಯೇ ।। ೫೭.

ಇಂದ್ರಿಯರೂಪದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಾಲು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವತೆಗಳು, ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಗ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವರು ಪ್ರತಿ ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ.

ಅಧ್ವರ್ಯವಃ ಪ್ರೈಷಕಾಲೇ ವ್ಯುತ್ಥಿತಾ ಯೇ ಮಹರ್ಷಯಃ। ಮಹರ್ಷಯಸ್ತು ತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೀನಾನ್ ಪಶುಗಣಾನ್ ಸ್ಥಿತಾನ್ । ಪಪ್ರಚ್ಛುರಿನ್ದ್ರಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಕೋಽಯಂ ಯಜ್ಞವಿಧಿಸ್ತವ ।। ೫೭.

ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ನೋಡಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೇಳಿದರು: 'ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞದ ವಿಧಾನವೇನು?'

ಅಧರ್ಮೋ ಬಲವಾನೇಷ ಹಿಂಸಾಧರ್ಮೇಪ್ಸಯಾ ತವ। ನೇಷ್ಟಃ ಪಶುವಧಸ್ತ್ವೇಷ ತವ ಯಜ್ಞೇ ಸುರೋತ್ತಮ ।। ೫೭.

'ನಿನ್ನ ಹಿಂಸೆಯ ಆಸೆಯಿಂದ ಈ ಅಧರ್ಮವು ಬಲವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀನು, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಒಪ್ಪಿಗೆಯಲ್ಲ.'

ಅಧರ್ಮೋ ಧರ್ಮಗಾತಾಯ ಪ್ರಾರಬ್ಧಃ ಪಶುಭಿಸ್ತ್ವಯಾ। ನಾಯಂ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಧರ್ಮೋಽಯಂ ನ ಹಿಂಸಾ ಧರ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೭.

'ನೀನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಇದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಅಧರ್ಮವೇ; ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದು.'

ಆಗಮೇನ ಭವಾನ್ ಯಜ್ಞಂ ಕರೋತು ಯದಿಹೇಚ್ಛಸಿ। ವಿಧಿದೃಷ್ಟೇನ ಯಜ್ಞೇನ ಧರ್ಮಮವ್ಯಯಹೇತುನಾ। ಯಜ್ಞಬೀಜೈಃ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೇಷು ಹಿಂಸಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೫೭.

'ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ, ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡು; ಅವಿನಾಶವಾದ ಧರ್ಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿರುವ ಯಜ್ಞವನ್ನು, ಹಿಂಸೆ ಇಲ್ಲದ ಬೀಜಗಳ ಮೂಲಕ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀನು ಮಾಡು.'

ತ್ರಿವರ್ಷಪರಮಂ ಕಾಲಮುಷಿತೈರಪ್ರರೋಹಿಭಿಃ। ಏಷ ಧರ್ಮೋ ಮಹಾನಿನ್ದ್ರ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಿಙಿತಃ ಪುರಾ ।। ೫೭.

'ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಇಡಲಾಗಿರುವ, ಮೊಳೆಯದ ಬೀಜಗಳೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ; ಈ ಮಹಾ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಇಂದ್ರಾ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದನು.'

ಏವಂ ವಿಶ್ವಭುಗಿನ್ದ್ರಸ್ತು ಮುನಿಭಿಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ। ಜಙ್ಗಮೈಃ ಸ್ಥಾವರೈರ್ವೇತಿ ಕೈರ್ಯಷ್ಟವ್ಯಮಿಹೋಚ್ಯತೇ ।। ೫೭.

ಹೀಗೆ, ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಇಂದ್ರಾ, ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವ ಮುನಿಗಳು ಕೇಳಿದರು: 'ಚಲಿಸುವವರಿಂದೋ, ಸ್ಥಾವರಗಳಿಂದೋ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕು?'

ತೇ ತು ಖಿನ್ನಾ ವಿವಾದೇನ ತತ್ತ್ವಯುಕ್ತಾ ಮಹರ್ಷಯಃ। ಸನ್ಧಾಯ ವಾಕ್ಯಮಿನ್ದ್ರೇಣ ಪ್ರಪಚ್ಛುಶ್ಚೇಶ್ವರಂ ವಸುಮ್ ।। ೫೭.

ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಸತ್ಯಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು, ವಾದದಿಂದ ಹತಾಶರಾಗಿದ್ದರು; ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಮಾತು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ನಂತರ ಧನಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಕಥಂ ದೃಷ್ಟಸ್ತ್ವಯಾ ಯಜ್ಞವಿಧಿರ್ನೃಪ। ಉತ್ತಾನಪಾದೇ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಸಂಶಯಂ ಛಿನ್ಧಿ ನಃ ಪ್ರಭೋ ।। ೫೭.

'ಮಹಾ ಜ್ಞಾನಿ, ರಾಜಾ, ನೀನು ಯಜ್ಞದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಂಡೆ? ಉತ್ಥಾನಪಾದನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳು; ನಮ್ಮ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸು, ಪ್ರಭೋ.'

ಶ್ರುತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಂ ತತಸ್ತೇಷಾಮವಿಚಾರ್ಯ ಬಲಾಬಲಮ್। ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಮನುಸ್ಮೃತ್ಯ ಯಜ್ಞತತ್ತ್ವಮುವಾಚ ಹ। ಯಥೋಪದಿಷ್ಟೈರ್ಯಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ ಹೋವಾಚ ಪಾರ್ಥಿವಃ ।। ೫೭.

ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶಕ್ತಿಯನ್ನೋ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನೋ ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ವೇದಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಯಜ್ಞದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರು: 'ಯಾವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕು' ಎಂದರು.

ಯಷ್ಟವ್ಯಂ ಪಶುಭಿರ್ಮೇಧ್ಯೈರಥ ಬೀಜೈಃ ಫಲೈಸ್ತಥಾ। ಹಿಂಸಾಸ್ವಭಾವೋ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಇತಿ ಮೇ ದರ್ಶಯತ್ಯಸೌ ।। ೫೭.

'ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಅಥವಾ ಬೀಜ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬಹುದು; ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಹಿಂಸೆ ಯಜ್ಞದ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ತೋರುತ್ತದೆ.'

ಯಥೇಹ ಸಂಹಿತಾಮನ್ತ್ರಾ ಹಿಂಸಾಲಿಙ್ಗಾ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ। ದೀರ್ಘೇಣ ತಪಸಾ ಯುಕ್ತೈರ್ದರ್ಶನೈಸ್ತಾರಕಾದಿಭಿಃ। ತತ್ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಚೋಕ್ತಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾ ಮನ್ತುಮರ್ಹಥ ।। ೫೭.

'ಇಲ್ಲಿ ಸಂಹಿತಾ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಾರೆಗಳಂತೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಆ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದಿಂದ ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಬೇಡಿ.'

ಯದಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ತಾನ್ಯೇವ ಮನ್ತ್ರವಾಕ್ಯಾನಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ । ತದಾ ಪ್ರಾವರ್ತ್ತತಾ ಯಜ್ಞೋ ಹ್ಯನ್ಯಥಾ ನೋಽನೃತಂ ವಚಃ। ಏವಂ ಹೃತೋತ್ತರಾಸ್ತೇ ವೈ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾನಸ್ತಪೋಧನಾಃ ।। ೫೭.

'ಆ ಮಂತ್ರವಾಕ್ಯಗಳೇ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವಾದರೆ, ದ್ವಿಜರೇ, ಆಗ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಮಾತು ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು.'

ಅಧಸ್ವ ಭವನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಮರ್ಥಂ ವಾಗ್ಯತೋ ಭವ। ಮಿಥ್ಯಾವಾದೀ ನೃಪೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವಿವೇಶ ರಸಾತಲಮ್ ।। ೫೭.

'ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಮೌನವಾಗಿರು; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜನು ಸುಳ್ಳು ಮಾತಾಡಿದವನಾಗಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು.'

ಇತ್ಯುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ನೃಪತಿಃ ಪ್ರವಿವೇಶ ರಸಾತಲಮ್। ಊರ್ದ್ಧ್ವಚಾರೀ ವಸುರ್ಭೂತ್ವಾ ರಸಾತಲಚರೋಽಭವತ್ ।। ೫೭.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ, ಆ ರಾಜನು ಪಾತಾಳ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುವ ವಸು ಆಗಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಾದನು.

ವಸುಧಾತಲವಾಸೀ ತು ತೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಸೋಽಭವತ್। ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಸಂಶಯಚ್ಛೇತ್ತಾ ರಾಜಾ ವಸುರಥಾಗತಃ ।। ೫೭.

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ವಸುರಥನಾಮಕ ರಾಜನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ವಾಚ್ಯಮೇಕೇನ ಬಹುಜ್ಞೇನಾಪಿ ಸಂಶಯಃ। ಬಹೂದ್ಧಾರಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದ್‌ದೂರಮುಪಾಗತಿಃ ।। ೫೭.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಎಷ್ಟು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬಾರದು. ಧರ್ಮವು ಬಹುಪಾಲು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತುಂಬಾ ದೂರವಿದೆ.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಾದ್ವಕ್ತುಂ ಧರ್ಮಃ ಶಕ್ಯಸ್ತು ಕೇನಚಿತ್। ದೇವಾನೃಷೀನುಪಾದಾಯ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಮೃತೇ ಮನುಮ್ ।। ೫೭.

ಹೀಗಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಮನುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಯಾರೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ತಸ್ಮಾನ್ನ ಹಿಂಸಾಧರ್ಮಸ್ಯ ದ್ವಾರಮುಕ್ತಂ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ। ಋಷಿಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈರ್ದಿವಂ ಯಯುಃ ।। ೫೭.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಕ್ರಮ ಹಿಂಸೆಗೆ ದಾರಿ ಎಂದು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷಾಂತರ ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.