ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಮಹಾಧನುರ್ದ್ಧರಾಶ್ಚೈವ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಃ। ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ನ್ಯಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲಾಃ ।। ೫೭.

ತ್ರೇತಾ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಟರು ದೊಡ್ಡ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು, ಅವರ ದೇಹವು ಆಲದ ಮರದಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು.

ನ್ಯಗ್ರೋಧೌ ತೌ ಸ್ಮೃತೌ ಬಾಹೂ ವ್ಯಾಮೋ ನ್ಯಗ್ರೋಧ ಉಚ್ಯತೇ। ವಾಮೇನೈವೋಚ್ಛ್ರಯಾದ್ಯಸ್ಯ ಸಮ ಊರ್ದ್ಧ್ವನ್ತು ದೇಹಿನಃ। ಸಮುಚ್ಛ್ರಯಃ ಪರೀಣಾಹೋ ಜ್ಞೇಯೋ ನ್ಯಗ್ರೋಧಮಣ್ಡಲಃ ।। ೫೭.

ಎರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವ್ಯಾಮವೇ ಆಲದ ಪ್ರಮಾಣ. ಎಡಗೈಯಿಂದ ಅಳಿದಾಗ, ಎತ್ತರ ದೇಹದ ಸಮನಾದರೆ ಅದನ್ನು ಆಲದ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಚಕ್ರಂ ರಥೋ ಮಣಿರ್ಭಾರ್ಯಾ ನಿಧಿರಶ್ಚಾಗಜಾಸ್ತಥಾ। ಸಪ್ತಾತಿಶಯರತ್ನಾನಿ ಸರ್ವೇಷಾಞ್ಚಕ್ರವರ್ತ್ತಿನಾಮ್ ।। ೫೭.

ಚಕ್ರ, ರಥ, ಮಣಿ, ಪತ್ನಿ, ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳು—ಈ ಏಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರತ್ನಗಳು ಎಲ್ಲ ಸಾಮ್ರಾಟರಿಗೂ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

thumb|400px|ಚಕ್ರವರ್ತೀ thumb|400px|ಚತುರ್ದಶರತ್ನಾನಿ ಚಕ್ರಂ ರಥೋ ಮಣಿಃ ಖಡ್ಗಂ ಧನೂರತ್ನಞ್ಚ ಪಞ್ಚಮಮ್। ಕೇತುರ್ನಿಧಿಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಪ್ರಾಣಹೀನಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೫೭.

ಚಕ್ರ, ರಥ, ಮಣಿ, ಖಡ್ಗ, ಬಿಲ್ಲು ಐದನೆಯದು, ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ನಿಧಿ—ಈ ಏಳು ಜೀವವಿಲ್ಲದ ರತ್ನಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರ್ಯಾ ಪುರೋಹಿತಶ್ಚೈವ ಸೇನಾನೀ ರಥಕೃಚ್ಚ ಯಃ। ಮನ್ತ್ರ್ಯಶ್ವಃ ಕಲಭಶ್ಚೈವ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೫೭.

ಪತ್ನಿ, ಪುರೋಹಿತ, ಸೇನಾಧಿಪತಿ, ರಥಚಾಲಕ, ಮಂತ್ರಿ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಆನೆ—ಈ ಏಳು ಜೀವಂತ ರತ್ನಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರತ್ನಾನ್ಯೇತಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ಸಂಸಿದ್ಧಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್। ಚತುರ್ದಶ ವಿಧೇಯಾನಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚಕ್ರವಾರ್ತಿನಾಮ್ ।। ೫೭.

ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ದಿವ್ಯವಾದ, ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ರತ್ನಗಳು ಎಲ್ಲ ಸಾಮ್ರಾಟರಿಗೂ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ವಿಷ್ಣೋರಂಶೇನ ಜಾಯನ್ತೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಚಕ್ರವರ್ತ್ತಿನಃ। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಅತೀತಾನಾಗತೇಷು ವೈ ।। ೫೭.

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶದಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲೂ, ಹಳೆಯದಾಗಲಿ, ಮುಂದಿನದಾಗಲಿ, ಸಾಮ್ರಾಟರು ಜನ್ಮ ತಾಳುತ್ತಾರೆ.

ಭೂತಭವ್ಯಾನಿ ಯಾನೀಹ ವರ್ತ್ತಮಾನಾನಿ ಯಾನಿ ಚ। ತ್ರೇತಾಯುಗಾದಿಕೇಷ್ವತ್ರ ಜಾಯನ್ತೇ ಚಕ್ರವರ್ತ್ತಿನಃ ।। ೫೭.

ತ್ರೇತಾ ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಇತರ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಆಗಿದೆ, ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಆಗಲಿದೆ, ಎಲ್ಲವೂ—ಸಾಮ್ರಾಟರು ಜನ್ಮ ತಾಳುತ್ತಾರೆ.

ಭದ್ರಾಣೀಮಾನಿ ತೇಷಾಂ ವೈ ಭವನ್ತೀಹ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್। ಅದ್ಭುತಾನಿ ಚ ಚತ್ವಾರಿ ಬಲಂ ಧರ್ಮಃ ಸುಖಂ ಧನಮ್ ।। ೫೭.

ಆ ರಾಜರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಶುಭಕರವಾದ ನಾಲ್ಕು ಅದ್ಭುತ ಗುಣಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ—ಬಲ, ಧರ್ಮ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಧನ.

ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯಾವಿರೋಧೇನ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತೇ ವೈ ನೃಪೈಃ ಸಮಮ್। ಅರ್ಥೋ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಕಾಮಶ್ಚ ಯಶೋ ವಿಜಯ ಏವ ಚ ।। ೫೭.

ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರು ವಿರೋಧಿಸದೆ ಇದ್ದಾಗ, ರಾಜರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಧನ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಐಶ್ವರ್ಯೇಣಾಣಿಮಾದ್ಯೇನ ಪ್ರಭುಶಕ್ತ್ಯಾ ತಥೈವ ಚ। ಅನ್ಯೇನ ತಪಸಾ ಚೈವ ಋಷೀನಭಿಭವನ್ತಿ ಚ। ಬಲೇನ ತಪಸಾ ಚೈವ ದೇವದಾನವಾಮಾನುಷಾನ್ ।। ೫೭.

ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಮತ್ತಿತರ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ, ಅವರು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾರೆ; ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು ಮತ್ತು ಮಾನವರನ್ನೂ ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಲಕ್ಷಣೈಶ್ಚಾಪಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಶರೀರಸ್ಥೈರಮಾನುಷೈಃ। ಕೇಶಸ್ಥಿತಾ ಲಲಾಟೋರ್ಣಾ ಜಿಹ್ವಾ ಚಾಸ್ಯಪ್ರಮಾರ್ಜನೀ। ತಾಮ್ರಪ್ರಭೋಷ್ಠದನ್ತೋಷ್ಠಾಃ ಶ್ರೀವತ್ಸಾಶ್ಚೋರ್ದ್ಧ್ವರೋಮಶಾಃ ।। ೫೭.

ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ: ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂದಲು, ನಾಳಿಗೆ, ನುಣುಪು, ತಾಮ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖ, ಹೊರಗೆ ಬರುವ ಹಲ್ಲು ಮತ್ತು ತುಟಿ, ಶ್ರೀವತ್ಸ ಚಿಹ್ನೆ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಕೂದಲು.

ಆಜಾನುಬಾಹನಶ್ಚೈವ ಜಾಲಹಸ್ತಾ ವೃಷಾಙ್ಕಿತಾಃ। ನ್ಯಗ್ರೋಧಪರಿಣಾಹಾಶ್ಚ ಸಿಂಹಸ್ಕನ್ಧಾಃ ಸುಮೇಹನಾಃ । ಗಜೇನ್ದ್ರಗತಯಶ್ಚೈವ ಮಹಾಹನವ ಏವ ಚ ।। ೫೭.

ಅವರ ಕೈಗಳು ಮೊಣಕಾಲುಗಳವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ, ಬೆರಳುಗಳು ಜಾಲದಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ, ಎತ್ತು ಚಿಹ್ನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅಡಿಕೆ ಮರದಂತೆ ದೇಹದ ಗಾತ್ರ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಭುಜಗಳು, ಉತ್ತಮ ತೊಡೆಯುಗಳು, ಆನೆಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವ ಹಾದಿ, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯುಳ್ಳವರು.

ಪಾದಯೋಶ್ಚಕ್ರಮತ್ಸ್ಯೌ ತು ಶಙ್ಖಪದ್ಮೌ ತು ಹಸ್ತಯೋಃ। ಪಞ್ಚಾಶೀತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಜರಾ ನೃಪಾಃ ।। ೫೭.

ಅವರ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಮೀನು ಚಿಹ್ನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಪದ್ಮ ಚಿಹ್ನೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಐವತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ರಾಜರು ವಯಸ್ಸಾಗದೆ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಙ್ಗಾ ಗತಯಸ್ತೇಷಾಂ ಚತಸ್ರಶ್ಚಕ್ರವರ್ತ್ತಿನಾಮ್। ಅನ್ತರಿಕ್ಷೇ ಸಮುದ್ರೇ ಚ ಪಾತಾಲೇ ಪರ್ವತೇಷು ಚ ।। ೫೭.

ಅವರ ಚಲನೆ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ: ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ—ಇವು ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಇಜ್ಯಾ ದಾನಂ ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ಧರ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ । ತದಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಧರ್ಮೋ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿಭಾಗಶಃ ।। ೫೭.

ತೃತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಮರ್ಯಾದಾಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಚ ದಣ್ಡನೀತಿಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸರ್ವಾ ಹ್ಯರೋಗಾಃ ಪೂರ್ಣಮಾನಸಾಃ ।। ೫೭.

ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ದಂಡನೀತಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು; ಎಲ್ಲಾ ಜನರು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ, ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಸಂತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು.

ಏಕೋ ವೇದಶ್ಚತುಷ್ಪಾದಸ್ತ್ರೇತಾಯುಗವಿಧೌ ಸ್ಮೃತಃ। ತ್ರೀಣಿ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ತದಾ ಜೀವನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ ।। ೫೭.

ತೃತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇದವು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ.

ಪುತ್ರಪೌತ್ರಸಮಾಕೀರ್ಣಾ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ತು । ಏಷ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ಧರ್ಮಸ್ತ್ರೇತಾಸನ್ಧೌ ನಿಬೋಧತ ।। ೫೭.

ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಅವರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ತೃತಾಯುಗದ ಧರ್ಮ. ಈಗ ತೃತಾಯುಗದ ಸಂಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ.

ತ್ರೇತಾಯುಗ ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಸನ್ಧ್ಯಾಪಾದೇವ ವರ್ತ್ತತೇ । ಸನ್ಧ್ಯಾಯಾಂ ವೈ ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಯುಗಪಾದೇನ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೫೭.

ತೃತಾಯುಗದ ಸ್ವಭಾವವು ಅದರ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ವಭಾವವು ಯುಗದ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗದಷ್ಟು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಕಥಂ ತ್ರೇತಾಯುಗಮುಖೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಸೀತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್। ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇ ಸರ್ಗೇ ಯಥಾವತ್ತದ್ಬ್ರವೀಹಿ ಮೇ ।। ೫೭.

ತೃತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಪ್ರಾರಂಭವಾದುದು ಹೇಗೆ? ಮೊದಲು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು.

ಅನ್ತರ್ಹಿತಾಯಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಾಯಾಂ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಕೃತಯುಗೇನ ವೈ। ಕಲಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ತದಾ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಕೃತವನ್ತಶ್ಚ ವೈ ಪುನಃ ।। ೫೭.

ಸಂಧ್ಯೆ ಕಾಲವು ಮತ್ತು ಕೃತಯುಗವು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಕಾಲಾ ಎಂಬ ಅವಧಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ, ತೃತಾಯುಗ ಬಂದಾಗ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಮ್ಭಾರಾಂಸ್ತಾಂ ಶ್ಚ ಸಮ್ಭೃತ್ಯ ಕಥಂ ಯತ್ರಃ ಪ್ರವರ್ತಿತಃ। ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾಬ್ರವೀತ್ಸೂತಃ ಶ್ರೂಯತಾಂ ಶಾಂಶಪಾಯನ ।। ೫೭.

ಆ ಅವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಿದರು? ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಓ ಶಾಂಶಪಾಯನ, ಕೇಳು.

iಯಥಾ ತ್ರೇತಾಯುಗಮುಖೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾಸೀತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್। ಓಷಧೀಷು ಚ ಜಾತಾಸು ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವೃಷ್ಟಿಸರ್ಜನೇ। ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಯಾಂ ವಾರ್ತಾಯಾಂ ಗೃಹಾಶ್ರಮಪುರೇಷು ಚ ।। ೫೭.

ಹೀಗೆ, ತೃತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು—ಮೂಲಿಕೆಗಳು ಬೆಳೆದಾಗ, ಮಳೆ ಸುರಿಯಲು ಆರಂಭವಾದಾಗ, ಕೃಷಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥರ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನ್ತ್ರಾಂಶ್ಚ ಸಂಹಿತಾಮ್। ಮನ್ತ್ರಾನ್ ಸಂಯೋಜಯಿತ್ವಾಥ ಇಹಾಮುತ್ರೇಷು ಕರ್ಮಸು ।। ೫೭.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಕೂಡಾ ರೂಪಿಸಿ, ಆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರು.

ತಥಾ ವಿಶ್ವಮುಗಿನ್ದ್ರಸ್ತು ಯಜ್ಞಂ ಪ್ರಾವರ್ತಯತ್ತದಾ। ದೈವತೈಃ ಸಹಿತಃ ಸರ್ವೈಃ ಸರ್ವಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭೃತಮ್ ।। ೫೭.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಒಡೆಯನು, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಅಥಾಶ್ವಮೇಧೇ ವಿತತೇ ಸಮಾಜಗ್ಮುರ್ಮಹರ್ಷಯಃ। ಯಜನ್ತೇ ಪಶುಭಿರ್ಮೇಧ್ಯೈರ್ಹುತ್ವಾ ಸರ್ವೇ ಸಮಾಗತಾಃ ।। ೫೭.

ಆಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರು; ಅವರು ಪವಿತ್ರವಾದ ಪಶುಗಳನ್ನು ಬಲಿ ನೀಡಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.

ಕರ್ಮವ್ಯಗ್ರೇಷು ಋತ್ವಿಕ್ಷು ಸತತೇ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಣಿ। ಸಮ್ಪ್ರಗೀತೇಷು ತೇಷ್ವೇವಮಾಗಮೇಷ್ವಥ ಸತ್ವರಮ್ ।। ೫೭.

ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಋತ್ವಿಜರು ಸದಾ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವಾಗ, ಯಜ್ಞಗೀತಗಳು ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲ್ಪಡುವಾಗ, ಆಗ ತಕ್ಷಣವೇ—

ಪರಿಕ್ರಾನ್ತೇಷು ಲಘುಷು ಅಧ್ವರ್ಯುವೃಷಭೇಷು ಚ। ಆಲಬ್ಧೇಷು ಚ ಮೇಧ್ಯೇಷು ತಥಾ ಪಶುಗಣೇಷು ವೈ ।। ೫೭.

ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿರುವಾಗ, ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದಿರುವಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗುಂಪೂ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಗ—