प्लावयन्ती प्रमुदिता उत्तरान् सा कुरून् शिवा। महाद्वीपस्य मध्येन प्रयाता सोत्तरार्णवम् ।। ४२.
वह शुभ नदी हर्षित होकर उत्तर कुरुओं को सिंचित करती हुई, महाद्वीप के बीच से होकर उत्तर समुद्र तक पहुँची।
एवं तास्तु महानद्यश्चतस्रो विमलोदकाः। महागिरितटभ्रष्टाः संप्रयाताश्चतुर्दिशम् ।। ४२.
इसी प्रकार वे चारों महानदियाँ, निर्मल जल वाली, बड़े पर्वतों से निकलकर चारों दिशाओं में बह चलीं।
तत्सेयं कथितप्राया पृथिवी बहुविस्तरा। मेरुशैलमहाकीर्णाऽविशच्च सर्वतोदिशम् ।। ४२.
इस प्रकार, जैसा वर्णन किया गया है, यह पृथ्वी बहुत विस्तृत है, महान मेरु पर्वत से भरी हुई है और सभी दिशाओं में फैली हुई है।
चतुर्महाद्वीपवती चतुराक्रीडकानना। चतुष्केतुमहावृक्षा चतुर्वरसरस्वती ।। ४२.
इसमें चार बड़े द्वीप हैं, चार रमणीय वन हैं, चार प्रमुख वृक्ष हैं और चार सरस्वती नदियाँ हैं।
चतुर्महाशैलवती चतुर्भुजगसंश्रया। अष्टोत्तरमहाशैला तथाष्टवरपर्वता ।। ४२.
इसमें चार महान पर्वत हैं, चार नागों के निवास हैं, एक सौ आठ बड़े पर्वत हैं और आठ श्रेष्ठ पर्वत-श्रेणियाँ हैं।
गन्धमादनपार्श्वे तु स्फीता चोपरि गण्डिका। द्वात्रिंशतं सहस्राणि योजनैः पूर्वपश्चिमा ।। ४३.
गन्धमादन के पास, ऊपर की ओर, समृद्ध गण्डिका स्थित है, जो पूरब से पश्चिम तक बत्तीस हजार योजन फैली हुई है।
अस्यायामशचवतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रमाणतः। तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः ।। ४३.
इसकी लम्बाई भी बत्तीस हजार योजन है; वहाँ पुण्यकर्म वाले प्रसिद्ध केतुमाल लोग निवास करते हैं।
तत्र काला नराः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः। स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वास्ताः प्रिय दर्शनाः ।। ४३.
वहाँ सभी लोग शक्तिशाली और बलवान हैं; स्त्रियाँ कमल की पंखुड़ियों जैसी, सुंदर और मनभावन हैं।
तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः षड्रसाश्रयः। ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्रः कामचारी मनोजवः। तस्य पीत्वा फलरसं जीवन्ति हि समायुतम् ।। ४३.
वहाँ एक दिव्य, विशाल कटहल का वृक्ष है, जिसमें छह प्रकार के स्वाद हैं; उसका स्वामी ब्रह्मा का पुत्र है, जो इच्छानुसार चलने वाला और मन के समान तेज है; उसके फल का रस पीकर वे लोग पूरा युग जीते हैं।
पार्श्वे माल्यवतश्चापि पूर्वे पुर्वा तु गण्डिका। आयामतोऽथ विस्ताराद्यथैवापरगण्डिका ।। ४३.
माल्यवत के पास, पूरब में, पूर्वी गण्डिका स्थित है, जिसकी लम्बाई और चौड़ाई पश्चिमी गण्डिका के समान ही है।
भद्राश्वास्तत्र विज्ञेया नित्यं मुदितमानसा। भद्रं सालवनं तत्र कालाम्राश्च महाद्रुमाः ।। ४३.
वहाँ भद्राश्व लोग निवास करते हैं, जो सदा प्रसन्नचित्त रहते हैं; वहाँ शुभ सालवन और बड़े कालाम्र के वृक्ष हैं।
तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्त्वा महाबलाः। स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्य्यः प्रियदर्शनाः ।। ४३.
वहाँ पुरुष श्वेत वर्ण के, अत्यंत शक्तिशाली और बलवान हैं; स्त्रियाँ कुमुद के रंग जैसी, सुंदर और मन को भाने वाली हैं।
चन्द्रप्रभाश्वन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। चन्द्रशीतलगात्राश्च स्त्रियश्चोत्पलगन्धिकाः ।। ४३.
वे लोग चन्द्रमा जैसी आभा वाले हैं, उनके मुख पूर्णचन्द्र के समान हैं; उनके शरीर चन्द्रमा की तरह शीतल हैं, और स्त्रियाँ कमल की सुगंध वाली हैं।
दशवर्षसहस्राणि तेषामायुर्निरामयम्। कालाम्रस्य रसं पीत्वा सर्वदा सिथरयौवनाः ।। ४३.
उनकी आयु दस हजार वर्ष है, वे रोगरहित रहते हैं; कालाम्र का रस पीकर वे सदा युवा बने रहते हैं।
प्रमाणं वर्णमायुश्च याथातथ्येन कीर्तितम्। चतुर्णामपि द्वीपानां समासान्न तु विस्तरात् ।। ४३.
चारों द्वीपों का आकार, वर्ण और आयु संक्षेप में यथार्थ रूप से कहा गया है, विस्तार से नहीं।
भद्राश्वानां यथा चिह्नं कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनाः। तच्छृणुध्वं तु कार्त्स्न्येन पूर्वसिद्धैरुदाहृतम् ।। ४३.
जैसा भद्राश्वों का चिह्न बताया गया है, हे कीर्ति बढ़ाने वालों, अब प्राचीन ऋषियों द्वारा कहे गए सम्पूर्ण वर्णन को ध्यान से सुनो।
देवकूटस्य सर्वस्य प्रथितस्येह यत्परम्। पूर्वेण दिक्षु सर्वासु यथावच्च प्रकीर्तितम् ।। ४३.
यहाँ प्रसिद्ध देवकूट का संपूर्ण वर्णन, पूर्व दिशा में जैसे जाना जाता है, वैसे ही विस्तार से किया गया है।
कुलाचलानां पञ्चानां नदीनाञ्च विशेषतः। तथा जनपदानाञ्च यथा दृष्टं यथाश्रुतम् ।। ४३.
इसी तरह पाँच कुलाचलों, विशेष रूप से नदियों और जनपदों का भी जैसा देखा और सुना गया है, वैसा ही वर्णन किया गया है।
शैवालो वर्णमालाग्रः कोरञ्जश्चाचलोत्तमः। श्वेतवर्णश्च नीलश्च पञ्चैते कुलपर्वताः ।। ४३.
शैवाल, वर्णमालाग्र, कोरंज, श्वेत और नील — ये पाँच कुलपर्वत हैं।
तेषां प्रसूतिरन्येपि पर्वता बहुविस्तराः। कोटिकोटिः क्षितौ ज्ञेयाः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४३.
इनसे और भी अनेक पर्वत उत्पन्न हुए हैं, जो बहुत विस्तृत हैं; पृथ्वी पर उनकी संख्या हजारों, लाखों और करोड़ों में मानी जाती है।
तैर्विमिश्रा जनपदैर्नानासत्त्वसमाकुलाः। नानाप्रकारजातीयास्त्वनेकनृपपालिताः ।। ४३.
इन पर्वतों के साथ मिले हुए जनपद अनेक प्रकार के जीवों से भरे हुए हैं, तरह-तरह की जातियों के हैं और अनेक राजाओं द्वारा शासित हैं।
नामधेयैश्च निक्रान्तैः श्रीमद्भिः पुरुषर्षभैः। अध्यासिता जनपदाः कीर्तनीयाश्च शोभिताः ।। ४३.
इन जनपदों में प्रसिद्ध और पूज्य पुरुषों के नामों से बसे और शोभित प्रदेश हैं, जो गुणगान के योग्य हैं।
तेषान्तु नामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च। गिर्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। ४३.
इनके नाम और विविध राज्य पर्वतों के बीच, समतल और ऊँचे-नीचे स्थानों में स्थित हैं।
तथा सुमङ्गलाः शुद्धाश्चन्द्रकान्ताः सुनन्दनाः। व्रजका नीलशैलेयाः सौवीरा विजयस्थलाः ।। ४३.
इसी प्रकार सुमंगल, शुद्ध, चंद्रकांत, सुनंदन, व्रजक, नीलशैल निवासी, सौवीर और विजयस्थल — ये सभी जनपद हैं।
महास्थलाः सुकामाश्च महाकेशाः सुमूर्द्धजाः। वातरंहाः सोपसङ्गाः परिवायाः पराचकाः ।। ४३.
महास्थल, सुखी स्वभाव वाले सुकाम, घने केशों वाले महाकेश, सुंदर जटाधारी सुमूर्धज, तेजस्वी वातरंह, परिवाय और पराचक — ये भी वहाँ हैं।
सम्भवक्रा महानेत्राः शैवालास्तनपास्तथा। कुमुदाः शाकमुण्डाश्च उरः सङ्कीर्णभौमकाः ।। ४३.
संभवक्र, विशाल नेत्रों वाले महानेत्र, शैवाल, तनपा, कुमुद, शाकमुण्ड और जिनकी भूमि मिश्रित है — ये भी वहाँ के निवासी हैं।
सोदका वत्सकाश्चैके वाराहा हारवामकाः। शङ्खाख्या भाविसन्द्राश्च उत्तरा हैमभौमकाः ।। ४३.
कुछ सोदक, वत्सक, वाराह, हारवामक, शंख नामक, भाविसंद्र और उत्तर दिशा के हैमभूमक भी वहाँ रहते हैं।
कृष्णभौमाः सुभौमाश्च महाभौमाश्च कीर्तिताः। एते चान्ये च विख्याता नानाजनपदा मया ।। ४३.
कृष्णभूम, शुभूम और महाभूम — ये भी प्रसिद्ध हैं; इनके अलावा भी अनेक जनपद मैंने बताए हैं।
ते पिबन्ति महापुण्यां महागङ्गां महानदीम्। आदौ त्रैलोक्यविख्याता शीता शीताम्बुवाहिनी ।। ४३.
ये सभी महान पुण्यवती, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, शीतल और शीतल जल वाली महागंगा का पान करते हैं।
तथा च हंसवसतिर्महाचक्रा च निम्नगा। चक्रा वक्रा च कञ्ची च सुरसा चापगोत्तमा ।। ४३.
इसी तरह हंसवसती, महाचक्रा, निम्नगा, चक्रा, वक्रा, कांची और सुरसा — ये श्रेष्ठ नदियाँ भी वहाँ हैं।