सप्तद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्। सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ।। ३३.
अब मैं जंबूद्वीप के बाद के सात द्वीपों का वर्णन करता हूँ—प्लक्ष द्वीप के शासक राजा मेधातिथि के सात पुत्र हैं।
ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै। तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः। आनन्दश्च ध्रुवश्चैव क्षेमकश्च शिवस्तथा ।। ३३.
उनमें सबसे बड़े शांतभय हैं; ये सातों ही क्षेत्र हैं। शांतभय से शिशिर, सुखोदय, आनंद, ध्रुव, क्षेमक और शिव उत्पन्न हुए।
तानि तेषां सनामानि सप्तवर्षाणि भागशः। निवेशितानि तैस्तानि पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ३३.
ये उनके नाम हैं—सातों क्षेत्र, जो अलग-अलग भागों में विभाजित हैं; इन्हें उन्होंने पूर्वकाल के स्वायंभुव मन्वंतर में स्थापित किया था।
मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः सप्तद्वीपनिवासिभिः। वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः ।। ३३.
मेधातिथि के उन्हीं सातों पुत्रों ने, जो सात द्वीपों में निवास करते थे, प्लक्ष द्वीप की प्रजा को वर्ण और आश्रम की परंपरा से युक्त किया।
प्लक्षद्वीपादिकेष्वेव शाकद्वीपान्तरेषु वै। ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः ।। ३३.
प्लक्ष द्वीप और अन्य द्वीपों में, तथा शाक द्वीप के पार के क्षेत्रों में, धर्म पांच प्रकार का माना गया है, जो वर्ण और आश्रम के अनुसार विभाजित है।
सुखमायुश्च रूपञ्च बलं धर्मश्च नित्यशः। पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वं साधारणं स्मृतम् ।। ३३.
सुख, आयु, रूप, बल और धर्म—ये पांचों सदैव इन पांचों द्वीपों में समान रूप से पाए जाते हैं।
सप्तद्वीपपरिक्रान्तं जम्बूद्वीपं निबोधत। आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं कन्यापुत्रं महाबलम्। प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तं जम्बूद्वीपेश्वरं नृपम् ।। ३३.
अब सुनो, सात द्वीपों से घिरे जंबूद्वीप के बारे में—प्रियव्रत ने अपनी पत्नी कन्या से उत्पन्न अपने सबसे बड़े और शक्तिशाली पुत्र अग्नीध्र को जंबूद्वीप का राजा और स्वामी बनाया।
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमौजसः। ज्येष्ठो नाभि रिति ख्यातस्तस्य किम्पुरुषोऽनुजः ।। ३३.
उसके पुत्र प्रजापति के समान तेजस्वी थे—सबसे बड़े नाभि, जो प्रसिद्ध हुए; उनके छोटे भाई किम्पुरुष थे।
हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थोऽभूदिलावृतः। रम्यः स्यात्पञ्चमः पुत्रो हरिन्मान् षष्ठ उच्यते ।। ३३.
तीसरे पुत्र हरिवर्ष थे, चौथे इलावृत, पाँचवे पुत्र रम्य कहलाए, और छठे का नाम हारिमान है।
कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वो ह्यष्टमः स्मृतः। नवमः केतुमालस्तु तेषां देशान्निबोधत ।। ३३.
उनमें सातवें थे कुरु, आठवें भद्राश्व माने गए, और नौवें केतुमाल; अब उनके प्रदेशों के बारे में सुनो।
नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाद्वन्तु पिता ददौ । हेम कूटं तु यद्वर्षं ददौ किम्पुरुषाय तत् ।। ३३.
नाभि ने दक्षिण दिशा का हिमाह्व नामक प्रदेश अपने पुत्र को दिया, और हेमा कूट नामक जो प्रदेश था, वह किम्पुरुष को सौंपा।
नैषधं यत् स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तद्ददौ। मध्यमं यत्सुमेरोस्तु स ददौ तदिलावृते ।। ३३.
नैषध नामक जो प्रदेश है, वह हरिवर्ष को दिया गया; और सुमेरु का जो मध्य भाग है, वह इलावृत को दिया।
नीलन्तु यत् स्मृतं वर्षं रम्यायैतत् पिता ददौ । श्वेतं यदुत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हरिन्मते ।। ३३.
नील नामक जो प्रदेश है, वह रम्या को पिता ने दिया; और जो उत्तर दिशा का श्वेत प्रदेश है, वह भी पिता ने हे बुद्धिमान, उसे दिया।
यदुत्तरं श्रृङ्गवतो वर्ष तत् कुरवे ददौ । वर्षं माल्यवत श्चापि भद्राश्वाय न्यवेदयत् ।। ३३.
शृंगवान के उत्तर का जो प्रदेश है, वह कुरु को दिया गया; और माल्यवत का प्रदेश भी भद्राश्व को सौंपा गया।
गन्धमादनवर्षन्तु केतुमाले न्यवेदयत्। इत्येतानि महान्तीह नववर्षाणि भागशः ।। ३३.
गंधमादन का प्रदेश केतुमाल को सौंपा गया; इस प्रकार ये नौ महान प्रदेश अलग-अलग बांटे गए।
आग्नीध्रस्तेषु सर्वेषु पुत्रांस्तानभ्यषिञ्चत। यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः ।। ३३.
आग्नीध्र ने इन सभी प्रदेशों में अपने पुत्रों को क्रम से राज्याभिषेक किया, और फिर वह धर्मात्मा तपस्या में लीन हो गया।
इत्येतैः सप्भिः कृत्स्नाः सप्तद्वीपा निवेशिताः । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु ।। ३३.
इन्हीं पुत्रों और स्वायंभुव के पौत्रों द्वारा सातों द्वीपों में बसावट हुई।
यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ शुभानि तु। तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः ।। ३३.
किम्पुरुष आदि जो आठ शुभ प्रदेश हैं, वहाँ के निवासियों को स्वभाव से ही सिद्धि और अधिकतर सुख बिना प्रयास के प्राप्त होता है।
विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः । न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वेव तु सर्वशः ।। ३३.
उनके लिए कोई विपरीत दशा नहीं है, न ही बुढ़ापा या मृत्यु का भय है; वहाँ धर्म या अधर्म नहीं है, न उच्च, न निम्न, न मध्यम स्थिति है; वहाँ युग परिवर्तन भी नहीं होता, केवल भूमि में ही भिन्नता है।
नाभेर्हि सर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे तन्निबोधत। नाभिस्त्वजनयत् पुत्रं मेऱुदेव्यां महाद्युतिः। ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ।। ३३.
अब मैं नाभि की सृष्टि का वर्णन करूंगा, हिमाह्व के बारे में सुनो। तेजस्वी नाभि ने मेरुदेवी से ऋषभ नामक पुत्र उत्पन्न किया, जो राजाओं में श्रेष्ठ और समस्त क्षत्रियों के पूर्वज थे।
ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः। सोऽभिषिच्याथ भरतः पुत्रं प्राव्राज्यमास्थितः ।। ३३.
ऋषभ से वीर भरत उत्पन्न हुए, जो सौ पुत्रों में सबसे बड़े थे; भरत ने अपने पुत्र का राज्याभिषेक कर वनवास ग्रहण किया।
हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्। तस्मात्तद्भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ।। ३३.
हिमाह्व नामक दक्षिणी प्रदेश भरत को सौंपा गया; इसलिए विद्वान लोग उस प्रदेश को भरत के नाम से 'भारत' कहते हैं।
भरतस्यात्मजो विद्वान् सुमतिर्नाम धार्मिकः। बभूव तस्मिंस्तद्राज्यं भरतः संन्ययोजयत्। पुत्र संक्रामितश्रीको वनं राजा विवेश सः ।। ३३.
भरत के पुत्र विद्वान और धर्मात्मा सुमति हुए; भरत ने उन्हें राज्य सौंप दिया और अपनी समृद्धि पुत्र को देकर स्वयं वन में चले गए।
तेजसस्तु सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित्। तैजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति श्रुतः ।। ३३.
सुमति के पुत्र तेजस्वी प्रजापति अमित्रजित हुए; अमित्रजित के विद्वान पुत्र का नाम इन्द्रद्युम्न था।
परमेष्ठी सुतश्चाथ निधने तस्य शोभनः । प्रतीहारकुले तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयात्। प्रतिहर्त्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ।। ३३.
इन्द्रद्युम्न के पुत्र परमेष्ठी हुए, और उनके निधन पर शोभन प्रतिहार कुल में उत्पन्न हुए; उसी वंश में बुद्धिमान प्रतिहार्ता का जन्म हुआ।
उन्नेता प्रतिहर्त्तुस्तु भुवस्तस्य सुतः स्मृतः । उद्गीथस्तस्य पुत्रोऽभूत्प्रताविश्चापि तत्सुतः ।। ३३.
प्रतिहार्ता के पुत्र उन्नेता हुए, जिन्हें भूमि का पुत्र कहा गया है; उन्नेता के पुत्र उद्गीथ हुए, और उद्गीथ के पुत्र प्रतावि हुए।
प्रतावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो मतः । पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः स्मृतः ।। ३३.
प्रतावि के पुत्र विभु हुए, उनके पुत्र पृथु माने जाते हैं; पृथु के पुत्र नक्त, और नक्त के पुत्र गया कहे गए हैं।
गयस्य तु नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्। विराट्सुतो महावीर्यो दीमांस्तस्य सुतोऽभवत् ।। ३३.
गया के पुत्र नर हुए, नर के पुत्र विराट हुए; विराट के महाबली पुत्र दीमंत हुए।
धीमतश्च महान् पुत्रो महतश्चापि भौवनः। भौवनस्य सुतस्त्वष्टा अरिजस्तस्य चात्मजः ।। ३३.
बुद्धिमान का एक महान पुत्र था, और भौवन भी अत्यंत महान था। भौवन का पुत्र त्वष्टा हुआ, और उसके पुत्र का नाम अरिज था।
अरिजस्य रजः पुत्रः शतजिद्रजसो मतः। तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव ते ।। ३३.
अरिज का पुत्र रजः था, और रजः का पुत्र शतजिद कहलाता है। उसके सौ पुत्र हुए, और वे सभी राजा बने।