शङ्करञ्च महादेवमीशानञ्च जगत्प्रभुम्। इन्द्रपूर्वांस्तथा दित्यान् रुद्रांश्च वसुभिः सह ॥ ८.
शंकर, महादेव, ईशान, जगत के स्वामी, इंद्र के साथ आदित्य, रुद्र और वसुओं सहित —
उपतस्थुः सगन्धर्वा नृत्त्यगीतविशारदाः। त्रिदशाः सर्वलोकस्था निपुणा गीतवादिनः ॥ ८.
इन सभी की सेवा गंधर्वों ने की, जो नृत्य और गीत में निपुण थे; तीनों लोकों के देवता, जो गान और वादन में कुशल हैं, उन्होंने भी सम्मान प्रकट किया।
हंसो ज्येष्ठः कनिष्ठोऽन्यो मध्यमौ च हहा हुहूः। चतुर्थो धिषणश्चैव ततो वासिरुचिस्तथा ॥ ८.
हंस सबसे बड़े हैं, एक सबसे छोटे हैं, बीच के दो हैं — हहा और हुहू; चौथे हैं धिषण, फिर वासिरुचि।
षष्ठस्तु तुम्बुरुस्तेषां ततो विश्वावसुः स्मृतः। इमाश्चाप्सरसो दिव्या विहिताः पुण्यलक्षणाः ॥ ८.
छठे हैं तुम्बुरु, फिर विश्वावसु माने जाते हैं; और ये दिव्य अप्सराएँ हैं, जिनमें शुभ लक्षण हैं।
सुषुवेऽष्टौ महाभागा वरिष्ठा देवपूजिताः। अनवद्यामनवशामन्वतां मदनप्रियाम्। अरूषां सुभगां भासी मरिष्टाऽष्टौ व्यजायत ॥ ८.
आठ महान और श्रेष्ठ, देवताओं द्वारा पूजित, जन्मीं — अनवद्या, अनवशा, अन्वती, मदनप्रिय, अरूषा, सुभगा, भासी और मरिष्टा — ये आठ उत्पन्न हुईं।
मनोवती सुकेशा च तुम्बुरोस्तु सुते उभे। पञ्चचूडास्त्विमा दिव्या दैविक्योऽप्सरसो दश ॥ ८.
मनवती और सुकेशा, दोनों तुम्बुरु की पुत्रियाँ हैं; और ये पाँच मुकुट वाली दिव्य अप्सराएँ, कुल मिलाकर दस, दैवी उत्पत्ति की हैं।
मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला। घृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचीत्यपि। प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचन्ती तथैव च ॥ ८.
मेना, सहजंया, पर्णिनी, पुंजिकस्थला, घृतस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वची, प्रम्लोचा और अनुम्लोचंती — ये सब प्रसिद्ध अप्सराएँ हैं।
अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या। ऊरोः सर्वानवद्याङ्गी उर्वश्येकादशी स्मृता ॥ ८.
अनादि-निधन नारायण की जाँघ से, सर्वांग सुंदर उर्वशी, ग्यारहवीं अप्सरा के रूप में उत्पन्न हुईं।
मेनस्य मेनका कन्या ब्रह्मणो हृष्टचेतसः । सर्वाश्च ब्रह्म वादिन्यो महायोगाश्च ताः स्मृताः ॥ ८.
मेना की पुत्री मेनका हैं, जिन्होंने ब्रह्मा का मन प्रसन्न किया; ये सभी ब्रह्मविचारिणी और महान योगिनी मानी जाती हैं।
गणा अप्सरसाङ्ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्द्दश। आहूताः शोभयन्तश्च गणा ह्येते चतुर्द्दश ॥ ८.
अप्सराओं के चौदह समूह पुण्यशाली माने गए हैं; जब भी बुलाए जाते हैं, ये चौदहों समूह शोभा बढ़ाते हैं।
ब्रह्मणो मानसाः कन्याः शोभयन्त्यो मनोः सुताः। वेगवन्त्यस्त्वरिष्टाया ऊर्ज्जायाश्चाग्निसम्भवाः ॥ ८.
ब्रह्मा की मन से उत्पन्न हुई कन्याएँ, अपनी चमक से मनु की बेटियाँ बनीं। त्वरिता की तेजस्वी, ऊर्जा की बलशाली, और अग्नि से जन्मी कन्याएँ भी उन्हीं में थीं।
आयुष्मन्त्यश्च सूर्यस्य रश्मिजाताः सुभा स्वराः। वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः ॥ ८.
सूर्य की किरणों से जन्मी, दीर्घायु, उज्ज्वल और मधुर स्वरवाली बेटियाँ हैं। जल से उत्पन्न, अमृत से जन्मी कन्याएँ 'अमृता' नाम से जानी जाती हैं।
वायूत्पन्ना मुदा नाम भूमिजाता भवास्तु वै । विद्युतश्च रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भैरवाः ॥ ८.
वायु से उत्पन्न कन्याएँ 'मुदा' कहलाती हैं। पृथ्वी से जन्मी बेटियाँ 'भवा' हैं। बिजली से उत्पन्न कन्याएँ 'रुचा' नाम से जानी जाती हैं, और मृत्यु की बेटियाँ 'भैरवी' कहलाती हैं।
शोभयन्त्यः कामगुणा गणाः प्रोक्ताश्चतुर्द्दश। सेन्द्रोपेन्द्रैः सुरगणैः रूपातिशयनिर्मिताः ॥ ८.
ये तेजस्वी कन्याएँ, काम के गुणों से युक्त, चौदह वर्गों में मानी जाती हैं। इन्द्र, उपेन्द्र और देवताओं के साथ, इनका सौंदर्य अनुपम है।
शुभरूपा महाभागा दिव्या नारी तिलोत्तमा। ब्रह्मणश्चाग्निकुण्डाच्च देवनारी प्रभावती। रूपयौवनसम्पन्ना उत्पन्ना लोकविश्रुता ॥ ८.
शुभ रूपवाली, भाग्यशाली और दिव्य नारी तिलोत्तमा है। ब्रह्मा के अग्निकुण्ड से उत्पन्न देवी प्रभावती, रूप और यौवन से सम्पन्न, संसार में प्रसिद्ध है।
वे दीतलसमुत्पन्ना चतुर्वक्त्रस्य धीमतः। नाम्ना वेदवती नाम सुरनारी महाप्रभा ॥ ८.
चार मुखों वाले बुद्धिमान ब्रह्मा के वेदिक यज्ञ से उत्पन्न, महान तेजवाली सुरनारी 'वेदवती' नाम से जानी जाती है।
तथा यमस्य दुहिता रूपयौवनशालिनी। वरहेमविभा हेमा देवनारी सुलोचना ॥ ८.
इसी प्रकार, यम की कन्या हेमा, सुंदरता और यौवन से युक्त, उत्तम सोने से सजी हुई, सुंदर नेत्रों वाली दिव्य नारी है।
इत्येते बहुसाहस्रं भास्वरा ह्यप्सरोगणाः। देवतानामृषीणाञ्च पत्न्यस्ता मातरश्च ह ॥ ८.
इसी प्रकार, हज़ारों की संख्या में ये चमकदार अप्सराएँ, देवताओं और ऋषियों की पत्नियाँ और माताएँ भी हैं।
सुगन्धाश्चम्पवर्णाश्च सर्वाश्चाप्सरसः समाः। सम्प्रयोगे तु कान्तेन माद्यन्ति मदिरां विना। तासामाप्यायते स्पर्शादानन्दश्च विवर्द्धते ॥ ८.
सभी अप्सराएँ सुगंधित और सुंदर रूपवाली हैं, सब एक समान हैं। प्रिय के साथ मिलन में वे बिना मदिरा के ही मतवाली हो जाती हैं, और उनके स्पर्श से आनंद और उल्लास बढ़ता है।
पर्वते नारदे पूर्वं रेतः स्कन्नं प्रजापतेः। पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ॥ तयोर्यवीयसी चैव तृतीयारन्धती स्मृता। देवरुख्यो सूर्यजन्म तस्मिन्नारदपर्वतौ॥(पाठभेदः) विनतायास्तु पुत्रौ द्वावरुणो गरुडश्च ह। षट्त्रिंशत्तु स्वसारश्च यवीयस्यस्तु ताः स्मृताः ॥ ८.
पहाड़ पर पहले प्रजापति का वीर्य गिरा था; वहीं से पर्वत और नारद का जन्म हुआ, और उनकी छोटी बहन अरुंधती मानी जाती है। यवीयसी की छत्तीस बेटियाँ बहनें कही गई हैं। विनता के दो पुत्र अरुण और गरुड़ हैं, और वे बहनें छोटी मानी जाती हैं।
गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि सौपर्णेयाश्च पक्षिणः। इत्येवाहानि सर्वाणि दिक्षु सन्निहितानि च ॥ ८.
गायत्री आदि छंद और सुपर्णेय पक्षी, तथा सभी दिन, चारों दिशाओं में स्थित हैं।
कद्रूर्नागसहस्रं वै चरा चरमजीजनत् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्। बहुधानामधेयानां प्रायशस्तु निबोधत ॥ ८.
कद्रू ने हज़ार नागों को जन्म दिया, जो चलने-फिरने वाले और स्थिर दोनों थे। उनमें कई सिर वाले, आकाश में विचरने वाले, महान आत्माएँ और अनेक नामों वाले नाग हैं। अब उनके मुख्य नाम सुनो।
तेषां प्रधाननागाश्च शेषवासुकितक्षकाः। सकणीरश्च जम्भश्च अञ्जनो वामनस्तथा ॥ ८.
उनमें प्रमुख नाग हैं—शेष, वासुकि, तक्षक, सकणीर, जम्भ, अंजन और वामन।
ऐरावतमहापझौ कम्बलाश्वतरावुभौ। ऐलपत्रश्च शङ्खश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥ ८.
ऐरावत, महापज्ह, कंबल और अश्वतर, ऐलपत्र, शंख, कर्कोटक और धनंजय।
महाकर्णो महानीलो धृतराष्ट्रबलाहकौ। कुमारः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥ ८.
महाकर्ण, महानिल, धृतराष्ट्र, बलाहक, कुमार, पुष्पदंत, सुमुख और दुर्मुख।
शिलीमुखो दधिमुखः कालीयः शालिपिण्डकः । बिन्दुपादः पुण्डरीको नागश्चापूरणस्तथा ॥ ८.
शिलीमुख, दधिमुख, कालिय, शालिपिंडक, बिंदुपाद, पुण्डरीक और नाग आपूरण।
कपिलश्चाम्बरीषश्च धृतपादश्च कच्छपः । प्रह्लादः पझचित्रश्च गन्धर्वोऽथ नमस्विकः ॥ ८.
कपिल, अम्बरीष, धृतपाद, कच्छप, प्रह्लाद, पज्हचित्र, गंधर्व और नमस्विक।
नहुषः खररोमा च मणिरित्येवमादयः। काद्रवेया मया ख्याताः खशायांस्तु निबोधत ॥ ८.
नहुष, खररोम और मणि—ये प्रसिद्ध काद्रवेय नाग हैं। अब खशों में से सुनो।
खशा विजज्ञे पुत्रौ द्वौ विश्रुतौ पुरुषादकौ। ज्येष्ठं पश्चिमसङ्ख्यायां पूर्वस्यां मनुजास्तथा ॥ ८.
खशा से दो पुत्र उत्पन्न हुए, जो दोनों ही मनुष्यों को खाने वाले और प्रसिद्ध थे। उनमें बड़ा पुत्र पश्चिमी वंश में और छोटा पूर्वी लोगों में माना गया।
विलोहितं विकर्णञ्च पूर्वं साऽजनयत् सुतम्। चतुर्भुजं चतुष्पादं द्विमूर्द्धानं द्विधागतिम् ॥ ८.
उसने पहले विलोहित विकर्ण नामक पुत्र को जन्म दिया, जिसके चार भुजाएँ, चार पैर, दो सिर थे और वह दो तरह से चल सकता था।