इच्छा द्वेषश्च रागश्च मोहः क्षामो दमः शमः। व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ ।। ३०.
इच्छा, द्वेष, राग, मोह, थकान, संयम, शान्ति, निश्चय, धैर्य, लोभ, काम, क्रोध, विजय और पराजय—सब तुम ही हो।
त्वं गदी त्वं शरी चापि खट्वाङ्गी झर्झरी तथा । छेत्ता भेत्ता प्रहर्त्ता च त्वं नेताप्यन्तको मतः ।। ३०.
गदा, बाण, गदा, डमरू; काटने वाला, तोड़ने वाला, मारने वाला, और नेता व अंत करने वाला—तुम ही माने जाते हो।
दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव । इन्द्रः समुद्राः सरितः पल्वलानि सरांसि च ।। ३०.
दस लक्षणों से युक्त धर्म, अर्थ, काम; इन्द्र, समुद्र, नदियाँ, तालाब और झीलें—सब तुम ही हो।
लतावल्ली तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः। द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः ।। ३०.
लताएँ, बेलें, घास, औषधियाँ, पशु, वन्य जीव, पक्षी; पदार्थ, कर्म, गुण, समय, फूल और फल का कारण—तुम ही हो।
आदिश्वान्तश्च मध्यश्च गायत्र्योङ्कार एव च। हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस्तथारुणः ।। ३०.
आदि, अंत और मध्य; गायत्री, ओंकार; हरा, लाल, काला, नीला, पीला और अरुण—सब तुम ही हो।
कद्रुश्च कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा। सुवर्णरेता विख्यातः सुवर्ण श्चाप्यतो मतः ।। ३०.
कद्रू, कपिल, कपोत, मेचक; प्रसिद्ध सुवर्णरेता और सुवर्ण—ये सब तुम ही हो।
सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च। त्वमिन्द्रोऽथ यमश्चैव वरुणो धनदोऽनलः ।। ३०.
सुवर्णनाम और सुवर्णप्रिय; तुम इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर और अग्नि भी हो।
उत्फुल्लश्चित्रभानुश्च स्वर्भानुर्भानुरेव च। होत्रं होता च होमस्त्वं हुतञ्च प्रहुतं प्रभुः ।। ३०.
खिला हुआ, रंग-बिरंगा, प्रकाशमान; स्वरभानु और भानु; हवन, होत्र, यज्ञ, आहुति, श्रेष्ठ आहुति और प्रभु—तुम ही हो।
सुपर्णञ्च तथा ब्रह्म यजुषां शतरुद्रियम्। पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् ।। ३०.
गरुड़, ब्रह्मा, यजुर्वेद, सौ रुद्र; पवित्रों में सबसे पवित्र, मंगलों में सबसे मंगल—तुम ही हो।
गिरिः स्तोकस्तथा वृक्षो जीवः पुद्गल एव च। सत्त्वं त्वञ्च रजस्त्वञ्च तमश्च प्रजनं तथा ।। ३०.
पर्वत, टीला, वृक्ष, जीव, व्यक्ति; सत्त्व, रज, तम और सृष्टि—सब तुम ही हो।
प्राणोऽपानः सामानश्च उदानो व्यान एव च। उन्मेषश्चैव मेषश्च तथा जृम्भितमेव च ।। ३०.
प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान; आँख खोलना, मेष और जंभाई—तुम ही हो।
लोहिताङ्गो गदी दंष्ट्री महावक्त्रो महोदरः। सुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुरूर्द्ध्वकेशस्त्रिलोचनः ।। ३०.
लाल देह वाले, गदा धारण करने वाले, दाँत वाले, विशाल मुख वाले, बड़े पेट वाले; सुंदर केश, हरी दाढ़ी, खड़े बाल और त्रिनेत्र—तुम ही हो।
गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः। मत्स्यो जली जलो जल्य जवः कालः कली कलः ।। ३०.
गान, वादन और नृत्य के अंग; गाने-बजाने में प्रिय; मछली, जलचर, जल, जलीय, तेज, काल, कलियुग और कला—तुम ही हो।
विकालश्च सुकालश्च दुष्कालः कलनाशनः। मृत्युश्चैव क्षयोऽन्तश्च क्षमापायकरो हरः ।। ३०.
बुरा समय, शुभ समय, कठिन समय, समय का नाश करने वाले; मृत्यु, विनाश, अंत और पृथ्वी के दुख हरने वाले—तुम ही हो।
संवर्त्तकोऽन्तकश्चैव संवर्त्तकबलाहकौ। घटो घटीको घण्टीको चूडालोलबलो बलम् ।। ३०.
संवर्तक, अंत करने वाले, संवर्तक मेघ; घड़ा, छोटा घड़ा, घंटी, चूड़ा, चंचलता और बल—तुम ही हो।
ब्रह्मकालोऽग्निवक्त्रश्च दण्डी मुण्डी च दण्डधृक्। चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चतुर्होत्रश्चतुष्पथः ।। ३०.
ब्रह्मा का काल, अग्नि मुख वाले, दंडधारी, मुंडित, दंड धारण करने वाले; चार युग, चार वेद, चार ऋत्विज और चार मार्ग—तुम ही हो।
चतुरा श्रमवेत्ता च चातुर्वर्ण्यकरश्च ह। क्षराक्षरप्रियो धूर्त्तोऽगण्योऽगण्यगणाधिपः ।। ३०.
वह चार प्रकार के परिश्रम में निपुण है और चारों वर्णों की रचना करने वाली है। नश्वर और अमर दोनों चीज़ों को प्रिय मानती है, चतुर है, गिनती से बाहर है और अनगिनत समूहों की अगुवा है।
रुद्राक्षमाल्याम्बरधरो गिरिको गिरिकप्रियः। शिल्पीशः शिल्पिनां श्रेष्ठः सर्वशिल्पप्रवर्त्तकः ।। ३०.
वह रुद्राक्ष की माला और वस्त्र धारण करती है, पर्वत पर उत्पन्न हुई है और पर्वत को प्रिय है। वह शिल्पकारों की स्वामिनी, कारीगरों में श्रेष्ठ और सभी कलाओं की प्रवर्तक है।
भगनेत्रान्तकश्चन्द्रः पूष्णो दन्तविनाशनः। गूढावर्त्तश्च गूढश्च गूढप्रतिनिषेविता ।। ३०.
वह भग के नेत्र का नाश करने वाली, चन्द्रमा, पूषण के दाँत तोड़ने वाली, छिपे हुए मार्गों में विचरने वाली, गुप्त रहने वाली और गुप्त रूप से सेवा पाने वाली है।
तरणस्ता रकश्चैव सर्वभूतसुतारणः। धाता विधाता सत्वानां निधाता धारणो धरः ।। ३०.
वह सूर्य है, तारने वाली है और सभी प्राणियों को पार लगाने वाली है। वह पालन करने वाली, सृजन करने वाली, स्थापित करने वाली, संभालने वाली और धारण करने वाली है।
तपो ब्रह्म च सत्यञ्च ब्रह्मचर्यमथार्जवम् । भूतात्मा भूतकृद्भूतो भूतभव्यभवोद्भवः ।। ३०.
वह तपस्या, ब्रह्म, सत्य, ब्रह्मचर्य और सरलता है। वह सभी प्राणियों की आत्मा, सृष्टिकर्ता, स्वयं सृष्टि और भूत, भविष्य, वर्तमान की उत्पत्ति है।
भूर्भुवःस्वरितश्चैव तथोत्पत्तिर्महेश्वरः। ईशानो वीक्षणः शान्तो दुर्दान्तो दन्तनाशनः ।। ३०.
वह भू, भुवः और स्वः है और इनकी उत्पत्ति भी है, महेश्वर है। वह स्वामी, देखने वाला, शांत, वश में न आने वाला और दाँतों का नाश करने वाला है।
ब्रह्मावर्त्त सुरावर्त्त कामावर्त्त नमोऽस्तु ते। कामबिम्बनिहर्त्ता च कर्णिकाररजःप्रियः ।। ३०.
वह ब्रह्म का चक्र, देवताओं का चक्र और काम का चक्र है—आपको नमस्कार है। वह काम की छाया का नाश करने वाला और कर्णिकार के पराग को प्रिय मानने वाला है।
मुखचन्द्रो भीममुखः सुमुखो दुर्मुखो मुखः। चतुर्मुखो बहुमुखो रणे ह्यभिमुखः सदा ।। ३०.
वह चन्द्रमुखी, भयानक मुख वाली, सुंदर मुख वाली, कुरूप मुख वाली और केवल मुख ही है। वह चार मुख वाली, अनेक मुख वाली और युद्ध में सदा शत्रु की ओर देखने वाली है।
हिरण्यगर्भः शकुनिर्महोदधिः परो विराट् । अधर्महा महादण्डो दण्डधारो रणप्रियः ।। ३०.
वह हिरण्यगर्भ, पक्षी, महान सागर, परम और विराट रूप है। वह अधर्म का नाश करने वाला, महान दंड, दंडधारी और युद्ध को प्रिय मानने वाला है।
गोतमोगोप्रतारश्च गोवृषेश्चरवाहनः। धर्मकृद्धर्मस्रष्टा च धर्मो धर्मविदुत्तमः ।। ३०.
वह गौतम, गायों की रक्षा करने वाला, वृषभ का स्वामी और पशुओं के साथ विचरण करने वाला है। वह धर्म का कर्ता, धर्म का सृजनकर्ता, स्वयं धर्म और धर्म का सर्वोत्तम जानने वाला है।
त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो मानदो मान एव च। तिष्ठन् स्थिरश्च स्थाणुश्च निष्कम्पः कम्प एव च ।। ३०.
वह तीनों लोकों की रक्षा करने वाला, गोविन्द, मान देने वाला और स्वयं मान है। वह खड़ा है, स्थिर है, अडोल है और फिर भी हिलता भी है।
दुर्वारणो दुर्विषदो दुःसहो दुरतिक्रमः। दुर्द्धरो दुष्प्रकम्पश्च दुर्विदो दुर्ज्जयो जयः ।। ३०.
वह जिसे रोकना कठिन है, विष देना कठिन है, सहना कठिन है, पार करना कठिन है। वह जिसे सहना कठिन है, हिलाना कठिन है, जानना कठिन है, जीतना कठिन है और फिर भी विजयी है।
शशः शशाङ्कः शमनः शीतोष्णं दुर्जराऽथ तृट्। आधयो व्याधयश्चैव व्याधिहा व्याधिगश्च ह ।। ३०.
वह शशक, चन्द्रमा, शांत करने वाला, शीत और उष्णता, कठिन पचने वाला और प्यास है। वह रोग और व्याधियाँ है, रोग का नाश करने वाला और रोग में स्थित भी है।
सह्यो यज्ञो मृगा व्याधा व्याधीनामाकरोऽकरः । शिखण्डी पुण्डरीकाक्षः पुण्डरीकावलोकनः ।। ३०.
वह सहनशील, यज्ञ, मृग, व्याध और रोगों का कारण और अकारण है। वह शिखाधारी, कमलनयन और कमल का दर्शन करने वाला है।