उन्मादनशतावर्त्त गङ्गातोयार्द्धमूर्द्धज। चन्द्रावर्त्त युगावर्त्त मेघावर्त्त नमोऽस्तु ते ।। ३०.
सौ प्रकार की उन्मादना घुमाने वाले, जिनके सिर पर आधा गंगा जल है, उन्हें प्रणाम है। चंद्रमा, युग और बादलों को घुमाने वाले को भी नमस्कार है।
त्वमन्नमन्नकर्त्ता च अन्नदश्च त्वमेव हि। अन्नस्रष्टा च पक्ता च पक्वभुक्तपचे नमः ।। ३०.
आप ही अन्न हैं, अन्न बनाने वाले और अन्न देने वाले भी आप ही हैं। अन्न की सृष्टि करने वाले, पकाने वाले और पकाकर खाने-हजम करने वाले को भी नमस्कार है।
जरायुजोऽण्डजश्चैव स्वेदजोद्भिज्ज एव च। त्वमेव देवदेवशो भूतग्रामश्चतुर्विधः ।। ३०.२२६ . चराचरस्य ब्रह्मा त्वं प्रतिहर्त्ता त्वमेव च। त्वमेव ब्रह्मविदुषामपि ब्रह्मविदां वरः ।। ३०.
आप ही देवताओं के देवता हैं, चार प्रकार के जीव—गर्भ से, अंडे से, पसीने से और अंकुर से उत्पन्न—सब आप ही हैं। चर और अचर के स्रष्टा और संहारक भी आप ही हैं। ब्रह्म को जानने वालों में भी आप ही सबसे श्रेष्ठ हैं।
सत्त्वस्य परमा योनिरब्वायुज्योतिषां निधिः। ऋक्सामनि तथोङ्कारमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिनः ।। ३०.
आप ही सत् का परम कारण हैं, बिना वायु के प्रकाशों का खजाना हैं। ब्रह्म को जानने वाले आपको ऋक्, साम और ॐ कहते हैं।
हविर्हावी हवो हावी हुवां वाचाहुतिः सदा। गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठ सामगा ब्रह्मवादिनः ।। ३०.
आप ही हवि, हवन करने वाले, हवन सामग्री, ग्रहण करने वाले और सदा वाणी की आहुति हैं। देवताओं में श्रेष्ठ, सामगान करने वाले और ब्रह्म को जानने वाले आपका ही गान करते हैं।
यजुर्मयो ऋङ्मयस्व सामाथर्वमयस्तथा। पठ्यसे ब्रह्मविद्भिस्त्वं कल्पोपनिषदां गणैः ।। ३०.
आप यजुर, ऋक्, साम और अथर्व से बने हैं। ब्रह्म को जानने वाले, कल्प और उपनिषदों के समूह आपको पढ़ते हैं।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णावराश्च ये। त्वामेव मेघसङ्घाश्च विश्वस्त नितगर्ज्जितम् ।। ३०.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और जोनिचले वर्ण के हैं, सब आप ही हैं। आप ही बादलों के समूह और सृष्टि की गूंजती गर्जना हैं।
संवत्सरस्त्वमृतवो मासा मासार्द्धमेव च। कला काष्ठा निमेषाश्च नक्षत्राणि युगा ग्रहाः ।। ३०.
आप ही वर्ष, ऋतु, मास, अर्धमास, कला, क्षण, निमेष, नक्षत्र, युग और ग्रह हैं।
वृषाणां ककुदं त्वं हिगिरीणां शिखराणि च। सिंहो मृगाणां पततां तार्क्ष्योऽनन्तश्च भोगिनाम् ।। ३०.
बलों में कूबड़वाला, पर्वतों में शिखर, पशुओं में सिंह, उड़ने वालों में गरुड़ और सर्पों में अनन्त—तुम ही हो।
क्षीरोदो ह्युदधीनाञ्च यन्त्राणां धनुरेव च। वज्रम्प्रहरणानाञ्च व्रतानां सत्यमेव च ।। ३०.
सागरों में क्षीरसागर, औजारों में धनुष, अस्त्रों में वज्र और व्रतों में सत्य—तुम ही हो।
इच्छा द्वेषश्च रागश्च मोहः क्षामो दमः शमः। व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ ।। ३०.
इच्छा, द्वेष, राग, मोह, थकान, संयम, शान्ति, निश्चय, धैर्य, लोभ, काम, क्रोध, विजय और पराजय—सब तुम ही हो।
त्वं गदी त्वं शरी चापि खट्वाङ्गी झर्झरी तथा । छेत्ता भेत्ता प्रहर्त्ता च त्वं नेताप्यन्तको मतः ।। ३०.
गदा, बाण, गदा, डमरू; काटने वाला, तोड़ने वाला, मारने वाला, और नेता व अंत करने वाला—तुम ही माने जाते हो।
दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव । इन्द्रः समुद्राः सरितः पल्वलानि सरांसि च ।। ३०.
दस लक्षणों से युक्त धर्म, अर्थ, काम; इन्द्र, समुद्र, नदियाँ, तालाब और झीलें—सब तुम ही हो।
लतावल्ली तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः। द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः ।। ३०.
लताएँ, बेलें, घास, औषधियाँ, पशु, वन्य जीव, पक्षी; पदार्थ, कर्म, गुण, समय, फूल और फल का कारण—तुम ही हो।
आदिश्वान्तश्च मध्यश्च गायत्र्योङ्कार एव च। हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस्तथारुणः ।। ३०.
आदि, अंत और मध्य; गायत्री, ओंकार; हरा, लाल, काला, नीला, पीला और अरुण—सब तुम ही हो।
कद्रुश्च कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा। सुवर्णरेता विख्यातः सुवर्ण श्चाप्यतो मतः ।। ३०.
कद्रू, कपिल, कपोत, मेचक; प्रसिद्ध सुवर्णरेता और सुवर्ण—ये सब तुम ही हो।
सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च। त्वमिन्द्रोऽथ यमश्चैव वरुणो धनदोऽनलः ।। ३०.
सुवर्णनाम और सुवर्णप्रिय; तुम इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर और अग्नि भी हो।
उत्फुल्लश्चित्रभानुश्च स्वर्भानुर्भानुरेव च। होत्रं होता च होमस्त्वं हुतञ्च प्रहुतं प्रभुः ।। ३०.
खिला हुआ, रंग-बिरंगा, प्रकाशमान; स्वरभानु और भानु; हवन, होत्र, यज्ञ, आहुति, श्रेष्ठ आहुति और प्रभु—तुम ही हो।
सुपर्णञ्च तथा ब्रह्म यजुषां शतरुद्रियम्। पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् ।। ३०.
गरुड़, ब्रह्मा, यजुर्वेद, सौ रुद्र; पवित्रों में सबसे पवित्र, मंगलों में सबसे मंगल—तुम ही हो।
गिरिः स्तोकस्तथा वृक्षो जीवः पुद्गल एव च। सत्त्वं त्वञ्च रजस्त्वञ्च तमश्च प्रजनं तथा ।। ३०.
पर्वत, टीला, वृक्ष, जीव, व्यक्ति; सत्त्व, रज, तम और सृष्टि—सब तुम ही हो।
प्राणोऽपानः सामानश्च उदानो व्यान एव च। उन्मेषश्चैव मेषश्च तथा जृम्भितमेव च ।। ३०.
प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान; आँख खोलना, मेष और जंभाई—तुम ही हो।
लोहिताङ्गो गदी दंष्ट्री महावक्त्रो महोदरः। सुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुरूर्द्ध्वकेशस्त्रिलोचनः ।। ३०.
लाल देह वाले, गदा धारण करने वाले, दाँत वाले, विशाल मुख वाले, बड़े पेट वाले; सुंदर केश, हरी दाढ़ी, खड़े बाल और त्रिनेत्र—तुम ही हो।
गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः। मत्स्यो जली जलो जल्य जवः कालः कली कलः ।। ३०.
गान, वादन और नृत्य के अंग; गाने-बजाने में प्रिय; मछली, जलचर, जल, जलीय, तेज, काल, कलियुग और कला—तुम ही हो।
विकालश्च सुकालश्च दुष्कालः कलनाशनः। मृत्युश्चैव क्षयोऽन्तश्च क्षमापायकरो हरः ।। ३०.
बुरा समय, शुभ समय, कठिन समय, समय का नाश करने वाले; मृत्यु, विनाश, अंत और पृथ्वी के दुख हरने वाले—तुम ही हो।
संवर्त्तकोऽन्तकश्चैव संवर्त्तकबलाहकौ। घटो घटीको घण्टीको चूडालोलबलो बलम् ।। ३०.
संवर्तक, अंत करने वाले, संवर्तक मेघ; घड़ा, छोटा घड़ा, घंटी, चूड़ा, चंचलता और बल—तुम ही हो।
ब्रह्मकालोऽग्निवक्त्रश्च दण्डी मुण्डी च दण्डधृक्। चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चतुर्होत्रश्चतुष्पथः ।। ३०.
ब्रह्मा का काल, अग्नि मुख वाले, दंडधारी, मुंडित, दंड धारण करने वाले; चार युग, चार वेद, चार ऋत्विज और चार मार्ग—तुम ही हो।
चतुरा श्रमवेत्ता च चातुर्वर्ण्यकरश्च ह। क्षराक्षरप्रियो धूर्त्तोऽगण्योऽगण्यगणाधिपः ।। ३०.
वह चार प्रकार के परिश्रम में निपुण है और चारों वर्णों की रचना करने वाली है। नश्वर और अमर दोनों चीज़ों को प्रिय मानती है, चतुर है, गिनती से बाहर है और अनगिनत समूहों की अगुवा है।
रुद्राक्षमाल्याम्बरधरो गिरिको गिरिकप्रियः। शिल्पीशः शिल्पिनां श्रेष्ठः सर्वशिल्पप्रवर्त्तकः ।। ३०.
वह रुद्राक्ष की माला और वस्त्र धारण करती है, पर्वत पर उत्पन्न हुई है और पर्वत को प्रिय है। वह शिल्पकारों की स्वामिनी, कारीगरों में श्रेष्ठ और सभी कलाओं की प्रवर्तक है।
भगनेत्रान्तकश्चन्द्रः पूष्णो दन्तविनाशनः। गूढावर्त्तश्च गूढश्च गूढप्रतिनिषेविता ।। ३०.
वह भग के नेत्र का नाश करने वाली, चन्द्रमा, पूषण के दाँत तोड़ने वाली, छिपे हुए मार्गों में विचरने वाली, गुप्त रहने वाली और गुप्त रूप से सेवा पाने वाली है।
तरणस्ता रकश्चैव सर्वभूतसुतारणः। धाता विधाता सत्वानां निधाता धारणो धरः ।। ३०.
वह सूर्य है, तारने वाली है और सभी प्राणियों को पार लगाने वाली है। वह पालन करने वाली, सृजन करने वाली, स्थापित करने वाली, संभालने वाली और धारण करने वाली है।