ईदृक् च पुरुषश्चैव अन्यादृक्षाच्च चेतसः। समितासमितदृक्षाच्च प्रतिदृक्षाच्च वै गुणाः ।। ६.
ईदृक, पुरुष, अन्यादृक्षा, चेतस, समिति, समितदृक्षा और प्रतिदृक्षा—ये उनके गुण हैं।
एते ह्येको नपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः। प्रसंख्यातास्तथा ताभ्यां दित्या चन्द्रेण चैव हि ।। ६.
ये पचास मरुत नाम से प्रसिद्ध हैं; इनकी गणना दिति और चंद्रमा ने की है।
श्रुत्वा तेषान्तु नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह। वात स्कन्धं चरन्त्वेते मम पुत्राश्च पुत्रक। विचरन्तु च भद्रन्ते देवैः सह ममात्मजाः ।। ६.
उनके नाम सुनकर दिति ने इन्द्र से कहा—'पुत्र, ये मेरे पुत्र हैं, जो वायु के स्थान में विचरण करते हैं; मेरे पुत्र देवताओं के साथ आनंदपूर्वक विचरण करें।'
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा ।। ६.
उसकी बात सुनकर सहस्रनेत्र पुरंदर ने हाथ जोड़कर कहा—'माता, ऐसा ही हो।'
सर्वमेतद्यथोक्तन्ते भविष्यति न संशयः। देवभूता महात्मानः कुमारा देवसंमताः। देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञ भाजस्तथात्मजाः ।। ६.
जैसा तुमने कहा है, सब कुछ वैसा ही होगा, इसमें कोई संदेह नहीं; तुम्हारे पुत्र महान आत्मा और देवताओं द्वारा मान्य होंगे, वे देवताओं के साथ यज्ञ का भाग पाएँगे।
तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजामराः। विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तपस्विनः ।। ६.
इसलिए जानो कि ये सभी मरुत देवता हैं, अमर हैं, इन्द्र के भाई हैं, और दिति के सभी पुत्र तपस्वी हैं।
एवं तौ निश्चयं ज्ञात्वा मातापुत्रौ तपोधनौ। जग्मतुस्त्रिदिवं हृष्टौ शक्रोऽपि त्रिदिवं गतः ।। ६.
इस प्रकार यह निश्चय जानकर, माता और पुत्र, जो तप में निपुण थे, प्रसन्न होकर स्वर्ग चले गए; शक्र भी स्वर्ग गया।
मरुतां हि शुभं जन्म श्रृणुयाद्यः पठेत वा। नावृष्टिभयमाप्नोति बह्वायुश्च भवेत्ततः ।। ६.
जो कोई मरुतों का शुभ जन्म सुनेगा या पढ़ेगा, उसे कभी वर्षा का भय नहीं होगा और वह दीर्घायु होगा।
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि दनुपुत्रान्निबोधत। अभवन् दनुपुत्रास्तु वंशे ख्याता महासुराः ।। ७.
अब आगे मैं दानु के पुत्रों का वर्णन करता हूँ, सुनो; दानु के पुत्र अपने वंश में प्रसिद्ध होकर महान असुर बने।
विप्रचित्तिप्रधानास्ते शतं तीव्रपराक्रमाः। सर्वे लब्धवराश्चैव सुतप्ततपसस्तथा ।। ७.
उनमें विप्रचित्ति प्रधान थे, वे सौ की संख्या में थे, अत्यंत पराक्रमी थे; सभी ने वर प्राप्त किए थे और कठोर तप किया था।
सत्यसन्धाः पराक्रान्ताः क्रूरा मायाविनश्च ते । महाबला अयज्वानो ह्यब्रह्मण्याश्च दानवाः । कीर्त्त्यमानान्मया सर्वान् प्राधान्येन निबोधत ।। ७.
दानव सत्यवचन, पराक्रमी, क्रूर और मायावी थे। वे बहुत बलवान थे, यज्ञ नहीं करते थे और ब्राह्मणों के प्रति श्रद्धावान नहीं थे। अब मैं उनके सभी प्रमुख नाम तुम्हें बताता हूँ, ध्यान से सुनो।
द्विमूर्द्धा शङ्कुवर्णश्च तथा शङ्कुनिरामयः। शङ्कुकर्णो महाविश्वो गवेष्ठिर्दुन्दुभिस्तथा ।। ७.
उनमें द्विमूर्धा, शङ्कुवर्ण, शङ्कुनिरामय, शङ्कुकर्ण, महाविश्व, गवेष्ठि और दुन्दुभि शामिल हैं।
अजामुखोऽथ भगवान् शिलो वामनसस्तथा। मरीचिरक्षकश्चैव महागार्ग्योऽङ्गिरावृतः ।। ७.
अजामुख, भगवन शिला, वामनस, मरीचिरक्षक, महागार्ग्य और अंगिरावृत भी उनमें गिने जाते हैं।
विक्षोभ्यश्च सुकेतुश्च सुवीर्यः सुहृदस्तथा। इन्द्रजिद्विश्वजिच्चैव तथासुर विमर्द्दनः ।। ७.
विक्षोभ्य, सुकेतु, सुवीर्य, सुहृद, इन्द्रजित, विश्वजित, असुर और विमर्दन भी उनमें सम्मिलित हैं।
एकचक्रः सुबाहुश्च तारकश्च महाबलः। वैश्वानरः पुलोमा च प्रवीणोऽथ महाशिराः ।। ७.
एकचक्र, सुभाहु, महाबली तारक, वैश्वानर, पुलोमा, प्रवीन और महाशिरा भी उनके नामों में हैं।
स्वर्भानुर्वृषपर्वा च मुण्डकश्च महासुरः। धृतराष्ट्रश्च सूर्यश्च चन्द्र इन्द्रश्च तापिनः ।। ७.
स्वर्भानु, वृषपर्वा, महासुर मुंडक, धृतराष्ट्र, सूर्य, चन्द्र और इन्द्र—ये सब ताप देने वाले माने गए हैं।
सूक्ष्मश्चैव निचन्द्रश्च ऊर्णनाभो महागिरिः। असिलोमा सुकेशश्च सदश्च बलको दश ।। ७.
सूक्ष्म, निचन्द्र, ऊर्णनाभ, महागिरि, असिलोमा, सुकेश, सदा और दस बलक भी उनमें गिने जाते हैं।
तथा गगनमूर्द्धा च कुम्भनाभा महोदरः। प्रमोदाहश्च कुपथो हयग्रीवश्च वीर्यवान् ।। ७.
गगनमूर्धा, कुम्भनाभ, महोदर, प्रमोदाह, कुपथ और वीर्यवान हयग्रीव भी उनमें सम्मिलित हैं।
असुरश्च विरुपाक्षः सुपथोऽथ महासुरः। अजो हिरण्मयश्चैव शतमायुश्च शम्बरः ।। ७.
असुर, विरूपाक्ष, महासुर सुपथ, अज, हिरण्मय, शतायु और शम्बर भी उनमें गिने जाते हैं।
शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसावुभौ। असुराणां सुरावेतौ सुराणां साम्प्रताविमौ ।। ७.
शरभ, शलभ, सूर्य और चन्द्र—ये दोनों असुरों में देवताओं के शत्रु के रूप में प्रसिद्ध थे, और अब देवताओं में गिने जाते हैं।
इति पुत्रा दनोर्वंशाः प्रधानाः परिकीर्तिताः। तेषामपरिसङ्ख्येयं पुत्रपौत्राद्यनन्तकम् ।। ७.
इस प्रकार दनु के वंश के मुख्य पुत्रों के नाम बताए गए। उनके पुत्र, पौत्र और आगे की संतानें अनगिनत और अंतहीन हैं।
इत्येते त्वसुराः प्रोक्ता दैतेया दानवाश्च ये। स्वर्भानुस्तु स्मृतो दैत्यो ह्यनुभानुर्दनोः सुतः। इमे तु वंशानुगता दनोः पुत्रास्तु ये स्मृताः ।। ७.
इसी तरह ये असुर, दैत्य और दानव कहे गए हैं। स्वर्भानु दैत्य के रूप में जाना जाता है और अनुहानु दनु का पुत्र है। ये दनु के पुत्र हैं, जो उनके वंशज माने जाते हैं।
एकाक्ष ऋषभोऽरिष्टः प्रबन्धनरकावपि। इन्द्रबाधनकेशी च मेरुः शम्बोऽथ धेनुकः ।। ७.
एकाक्ष, ऋषभ, अरिष्ट, प्रबन्धन, नरक, इन्द्रबाधन, केशी, मेरु, शम्भु और धेनुक भी उनमें गिने जाते हैं।
गवेष्ठिश्च गवाक्षश्च तालकेतुश्च वीर्यवान्। एते मनुष्यधर्मास्तु दनोः पुत्रा मया स्मृताः ।। ७.
गवेष्ठि, गवाक्ष और वीर्यवान तालकेतु—ये दनु के वे पुत्र हैं, जिन्हें मैंने मनुष्यों जैसे स्वभाव वाले बताया है।
दैत्यदानवसंहर्षे जाता भीमपराक्रमाः। सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तिसुतास्त्विमे ।। ७.
दैत्य और दानवों की प्रतिस्पर्धा में जन्मे, सिंहिका के पुत्र और विप्रचित्ति के पुत्र अत्यंत पराक्रमी थे।
सैंहिकेया इति ख्याताश्चतुर्द्दश महासुराः। शतगालश्च बलवान्न्यासः शाम्बस्तथैव च । ७.
ये चौदह महाबली असुर 'सैन्हिकेय' के नाम से प्रसिद्ध हैं, जिनमें बलवान शतगाल, न्यास और शांब भी शामिल हैं।
अनुलोमः शुचिश्चैव वातापिश्च सितांशुकः। हरः कल्पः कालनाभो भौमश्च नरकस्तथा ।। ७.
अनुलोम, शुचि, वातापि, सितांशुक, हर, कल्प, कालनाभ, भौम और नरक भी उनमें गिने जाते हैं।
राहुर्ज्यष्ठस्तु तेषां वै चन्द्रसूर्यप्रमर्दनः। इत्येते सिंहिकापुत्रा देवैरपि दुरासदाः ।। ७.
उनमें राहु सबसे बड़ा है, जो चन्द्र और सूर्य को कष्ट देता है। ये सिंहिका के पुत्र देवताओं के लिए भी कठिन शत्रु हैं।
दारुणाभिजनाः क्रूराः सर्वे ब्रह्मद्विषश्च ते। दशान्यानि सहस्राणि सैंहिकेयो गणः स्मृतः ।। ७.
जो लोग कठोर कुल में जन्मे, निर्दयी और ब्रह्म से द्वेष करने वाले हैं, वे सभी सैंहिकेयों का दस हज़ार का समूह माने जाते हैं।
निहतो जामदग्न्येन भार्गवेण बलीयसा। स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नोऽथ शची तथा ।। ७.
उन्हें बलशाली भार्गव, जमदग्नि के पुत्र ने मार डाला था। स्वरभानु की बेटी प्रभा थी, और पुलोमन की बेटी शची थी।