शतं शतसहस्राणामतीता ये स्वयम्भुवः । पुरस्तात्तव देवेश तान् श्रृणुष्व महामुने ।। २३.
‘स्वायंभुव के सौ-सौ हज़ार कल्प पहले ही बीत चुके हैं; तुमसे पहले, हे देवेश, उन्हें सुनो, हे महर्षि।’
आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दस्ते महालयः। गालव्यगोत्रतपसा मम पुत्रस्त्वमागतः ।। २३.
‘उसे ही आनन्द जानो, आनन्द ही महान धाम है; गालव वंश की तपस्या से तुम मेरे पुत्र बने हो।’
त्वयि योगश्च साङ्ख्यश्च तपो विद्याविधिः क्रिया। ऋतं स्त्यञ्च यद्ब्रह्म अहिंसा सन्ततिक्रमाः ।। २३.
तुम्हारे भीतर योग और सांख्य, तपस्या, ज्ञान, विधि, कर्म, सत्य, ईमानदारी, ब्रह्म, अहिंसा और संतानों की परंपरा सब समाहित हैं।
ध्यानं ध्यानवपुः शान्तिर्विद्याऽपिद्यामतिर्धृतिः। कान्तिः शान्तिः स्मृतिर्मेधा लज्जा शुद्दिः सरस्वती। तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव लज्जा क्षान्तिः प्रतिष्ठिता ।। २३.
ध्यान, ध्यान का स्वरूप, शांति, विद्या, अविद्या, निश्चय, धैर्य, तेज, शांति, स्मृति, बुद्धि, लज्जा, पवित्रता, सरस्वती, संतोष, पुष्टि, क्रिया, लज्जा, क्षमा और स्थिरता—ये सब भी तुम्हीं में हैं।
षड्विंशत्तद्गुणा ह्येषा द्वात्रिशाक्षरसंज्ञिता । प्रकृतिं विद्धितां ब्रह्मंस्त्वत्प्रसूतिं महेश्वरीम् ।। २३.
ये छब्बीस गुण हैं, जो बत्तीस अक्षरों से जाने जाते हैं; हे ब्रह्मन्, इस प्रकृति को ब्रह्म, तुम्हारी संतान और महेश्वरी जानो।
सैषा भगवती देवी तत्प्रसूतिः स्वयम्भुवः। चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृति र्गौः प्रकीर्त्तिता । प्रधानं प्रकृतिं चैव यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। २३.
यह वही भगवती देवी है, जो स्वयंभू की संतान, चार मुखों वाली, जगत की उत्पत्ति का कारण, प्रकृति और गौ कहलाती है; जिसे तत्व के विचारक प्रधान और प्रकृति कहते हैं।
अजामेतां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वं संप्रसृजमानां सुरूपाम्। अजोऽहं वै बुद्धिमान्विश्वरूपां गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्वा ।। २३.५१ एवमुक्तवा महादेवः अट्टहासमथाकरोत् । वलितास्फोटितरवं कहाकहनदन्तथा ।। २३.
यह अजन्मा, लाल, श्वेत और कृष्ण वर्ण की, समस्त संसार को फैलाने वाली, सुंदर रूप वाली है; मैं भी अजन्मा, बुद्धिमान, विश्वरूप हूँ, गायत्री और गौ के इस विश्वरूप को जान चुका हूँ।
ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः सर्वरूपाः कुमारकाः। जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।। २३.
फिर उसके पार्श्व से दिव्य रूप वाले अनेक कुमार उत्पन्न हुए—जिनके जटा, मुंडित सिर, शिखा और आधे मुंडे सिर थे।
ततस्ते तु यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः। दिव्यं वर्षसहस्रन्तु उपासित्वा महेश्वरम् ।। २३.
फिर वे सब, बताई गई योग विधि से, महान तेज से युक्त होकर, हजार दिव्य वर्षों तक महेश्वर की उपासना करने लगे।
धर्मोपदेशं नियतं कृत्वा योगमयं दृढम्। शिष्टानां नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.
धर्म का उपदेश, जो योगमय और दृढ़ था, देकर, वे संयमित आत्मा वाले शिष्य रुद्र ईश्वर में प्रविष्ट हो गए।
ततो विस्मयमापन्नो ब्रह्मा लोकपितामहः। प्रपन्नस्तु महादेवं भक्तियुक्तेन चेतसा। उवाच वचनं सर्वं श्वेतत्वन्ते कथं विभो ।। २३.
तब लोकों के पितामह ब्रह्मा को बड़ा आश्चर्य हुआ; वे भक्ति से भरे मन से महादेव के पास गए और बोले—'हे प्रभो, श्वेत काल के अंत में यह सब कैसे हुआ?'
श्वेतकल्पो यदा ह्यासीदहं श्वेतस्ततोऽभवम्। श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिवः ।। २३.
जब श्वेत कल्प था, तब मैं भी श्वेत हो गया; श्वेत पगड़ी, श्वेत माला और श्वेत वस्त्र पहनने वाला, हे शिव।
श्वेतास्थिमांसरोमा च श्वेतत्वक् श्वेतलोहितः। तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ ।। २३.
श्वेत हड्डियाँ, मांस और रोम, श्वेत त्वचा, श्वेत रक्त—इसी नाम से वह श्वेत कल्प प्रसिद्ध हुआ।
मत्प्रसादाच्च देवेशः श्वेताङ्गः श्वेतलोहितः। श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद्गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता ।। २३.
मेरी कृपा से, हे देवों के स्वामी, शरीर श्वेत और रक्त भी श्वेत था; तब गायत्री, जो ब्रह्म के नाम से जानी जाती है, श्वेत वर्ण की थी।
यस्मादहं च देवेश त्वया गुह्ये पदे स्थितः। विज्ञातः स्वेन तपसा सद्यो जातः सनातनः। सद्यो जातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैव प्रकीर्तितम् ।। २३.
हे देवेश, क्योंकि मैं तुम्हारे द्वारा गुप्त स्थान में स्थापित हुआ, तुम्हारे ही तप से जाना गया, तुरंत उत्पन्न और सनातन हूँ; इसलिए यह ब्रह्म 'सद्योजात' कहलाता है और गुप्त भी कहा गया है।
तस्माद् गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः। तत्समीपङ्गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.
इसलिए यह गुप्तता को प्राप्त हुआ; जो द्विज इसे जानेंगे, वे उसके समीप पहुँचेंगे, और फिर लौटना कठिन है।
यदाऽहं च पुनस्त्वासं लोहितो नाम नामतः। ममकृतेन वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः ।। २३.
जब मैं फिर नाम से 'लोहित' हुआ, अपने ही रंग के कारण वह कल्प 'लोहित' कहलाया।
तदा लोहितमासास्थिलोहितक्षीरसन्निभा । लोहिताक्षस्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ।। २३.
तब लाल हड्डियाँ, जो लाल दूध जैसी थीं; लाल नेत्रों वाली, स्तनयुक्त गायत्री गौ के रूप में प्रसिद्ध हुई।
ततोऽस्य लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्य्यये। वामत्वाच्चैव योगस्य वामदेवत्वमागतः ।। २३.
फिर उसके लोहित रूप और रंग के उलट जाने से, तथा योग के वाम पक्ष के कारण, वामदेव की स्थिति प्राप्त हुई।
तथापि हि महासत्त्व त्वयाऽहं नियतात्मना। विज्ञातः श्वेत वर्णेन तस्माद्वर्णोत्तमः स्मृतः । ततोऽहं वामदेवेति ख्यातिं यातो महीतले ।। २३.
फिर भी, हे महाबली, तुम्हारे द्वारा संयमित आत्मा से मैं श्वेत वर्ण में जाना गया; इसलिए वह वर्ण श्रेष्ठ माना गया। इसी कारण मैं पृथ्वी पर वामदेव नाम से प्रसिद्ध हुआ।
ये चापि वामदेवत्वं ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः। विज्ञाय चेमां रुद्राणीं गायत्रीं मातरं विभो ।। २३.
और जो द्विज जन यहाँ वामदेव का स्वरूप जान लेते हैं, और इस रुद्राणी गायत्री को माता के रूप में पहचानते हैं, हे प्रभु,
सर्वपापविनिर्मुक्ता विरजा ब्रह्मवर्चसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.
वे सब पापों से मुक्त, निर्मल और ब्रह्म तेज से युक्त होकर, उस रुद्र के लोक को प्राप्त करेंगे, जहाँ से लौटना बहुत दुर्लभ है।
यदा तु पुनरेवायं कृष्णवर्णो भयानकः। मत्कृतेन च वर्णेन मत्कल्पः कृष्ण उच्यते ।। २३.
जब यह स्वरूप फिर से काला और भयानक हो जाता है, और मेरे ही रंग के कारण 'कृष्ण' कहलाता है और मेरी तरह माना जाता है,
तत्राऽहं कालसंकाशः कालो लोकप्रकाशनः । विज्ञातोऽहं त्वया ब्रहमन् घोरो घोरपराक्रमः ।। २३.
तब मैं वहाँ काल के समान हूँ, जो सब लोकों को प्रकाशित करता है; हे ब्रह्मन्, तुमने मुझे घोर और अत्यंत शक्तिशाली रूप में पहचाना है।
तस्माद्घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले। तेषामघोरः शान्तश्च भविष्याम्यहमव्ययः ।। २३.
इसलिए जब मैं भयानक रूप धारण करता हूँ, तब जो लोग मुझे पृथ्वी पर जानते हैं, उनके लिए मैं अभय, शांत और अविनाशी हो जाऊँगा।
तस्माद्विश्वत्वमान्नं ये मां पश्यन्ति भूतले । तेषां शिवश्च सौम्यश्च भविष्यामि सदैव तु ।। २३.
इसी प्रकार जब मैं विश्वरूप धारण करता हूँ, तब जो लोग मुझे पृथ्वी पर देखते हैं, उनके लिए मैं सदा कल्याणकारी और सौम्य रहूँगा।
तस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पोऽयं समुदाहृतः। विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता ।। २३.
इसी कारण यह विश्वरूप मेरा स्वरूप कहा गया है; और इसी तरह यह सावित्री भी विश्वरूप मानी गई है।
सर्वरूपास्तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः। चत्वारस्ते समाख्याताः पादा वै लोकसंमताः ।। २३.
हे पुत्रों, ये सब रूप मुझसे ही उत्पन्न हुए हैं; इनमें से चार को नाम दिया गया है, जो लोकों में प्रसिद्ध हैं।
तस्माच्च सर्व वर्णत्वं प्रजात्वं मे भविष्यति। सर्वभक्ष्या च मेध्या च वर्णतश्च भविष्यति ।। २३.
इसलिए सब वर्ण और सब जातियाँ मेरी होंगी; सभी प्रकार के भोजन, शुद्ध और अशुद्ध, वर्ण के अनुसार मेरे माने जाएँगे।
मोक्षो धर्मस्तथार्थश्च कामश्चेति चतुष्टयम्। तस्माद्वेत्ता च वेद्यं च चतुर्द्धा वै भविष्यति ।। २३.
मोक्ष, धर्म, अर्थ और काम—ये चारों हैं; इसलिए जानने वाला और जानने योग्य भी चार प्रकार के होंगे।