तस्यैवसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते । लब्धा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम् ।। १०.
उनका सत्तर युगों का समय यहाँ मन्वंतर कहा गया है। उस पुरुष ने माता रहित शतरूपा को पत्नी रूप में पाया।
तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते। प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत ।। १०.
उसके साथ वह सुखपूर्वक रमण करने लगे, इसलिए उसे रति कहा गया। यह पहला संयोग कल्प के आरंभ में हुआ।
विराजमसृजत् ब्रह्मा सोऽभवत् पुरुषो विराट् । सम्राण्मानसरूपात्तु वै राजस्तु मनुः स्मृतः ।। १०.
ब्रह्मा ने विराज को उत्पन्न किया, और वही विराट् पुरुष बने। मन से उत्पन्न राजा के रूप से मनु प्रसिद्ध हुए।
स वैराजः प्रजासर्गः स सर्गे पुरुषो मनुः। वैराजात्पुरुषाद्वीराच्छतरूपा व्यजायत ।। १०.
विराज से उत्पन्न प्रजाओं की सृष्टि में वही पुरुष मनु कहलाए। विराज से, पुरुष से, उन्हीं से शतरूपा उत्पन्न हुई।
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाताः प्रजास्त्विमाः ।। १०.
प्रियव्रत और उत्तानपाद, ये दो पुत्र श्रेष्ठ थे, और दो महान् कन्याएँ थीं, जिनसे ये सारी प्रजा उत्पन्न हुई।
देवी नाम्ना तथाकूतिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे। स्वायम्भुवः प्रसूतिन्तु दक्षाय व्यसृजत् प्रभुः ।। १०.
उन दोनों शुभ कन्याओं के नाम आकूति और प्रसूति थे। स्वयंभुव ने प्रसूति को दक्ष को सौंप दिया।
प्राणो दक्षस्तु विज्ञेयः सङ्कल्पो मनुरुच्यते। रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्यपादयत् ।। १०.
दक्ष को प्राण और मनु को संकल्प जानना चाहिए। मन से उत्पन्न ऋषि रुचि ने आकूति को पत्नी रूप में स्वीकार किया।
आकूत्यां मिथुनं यज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्। यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमकौ सम्बभूवतुः ।। १०.
आकूति से यज्ञ में मन से उत्पन्न रुचि को एक शुभ जोड़ा उत्पन्न हुआ—यज्ञ और दक्षिणा, ये दोनों जुड़वाँ संतानें थीं।
यज्ञस्य दक्षिणायाञ्च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे। यामा इति समाखयाता देवाः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। १०.
यज्ञ और दक्षिणा से बारह पुत्र उत्पन्न हुए। वे याम कहलाते हैं, जो स्वयंभुव मन्वंतर के देवता हैं।
यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः। अजिताश्चैव शूकाश्च गणौ द्वौ ब्रह्मणः स्मृतौ ।। १०.
यम के पुत्र, जो यज्ञ से उत्पन्न हुए, वे याम कहलाते हैं। अजित और शुक—ये दो गण ब्रह्मा के रूप में माने जाते हैं।
यामाः पूर्वं परिक्रान्ता यतः संज्ञा दिवौकसः। स्वायम्भूवसुतायान्तु प्रसूत्यां लोकमातरः ।। १०.
जिन यामों का पहले बीतना हुआ था, जिनसे देवताओं की गणना शुरू होती है, वे सब स्वयंभुव की बेटियों के जन्म के साथ ही आरंभ मानी जाती हैं, जो लोकों की माताएँ बनीं।
तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत् प्रभुः। सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः ।। १०.
दक्ष ने उस माता से चौबीस कन्याएँ उत्पन्न कीं; वे सभी अत्यंत भाग्यशाली और कमल के समान सुंदर नेत्रों वाली थीं।
योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः। श्रद्धा लक्ष्मी धॄतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा। बुद्धिर्ल्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदशी ।। १०.
वे सभी कन्याएँ धर्मपत्नी बनीं और योग की जननी कही गईं—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वपु, शांति, सिद्धि और कीर्ति—ये तेरह थीं।
पत्न्यर्थे प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः। द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयम्भुवा ।। १०.
धर्म ने पत्नी के लिए दक्ष की बेटियों को स्वीकार किया; और स्वयंभू ने इन्हीं को उनके लिए उचित मार्ग बताया था।
ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः। ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।। १०.
बाकी बची हुई छोटी उम्र की ग्यारह सुंदर नेत्रों वाली कन्याएँ थीं—ख्याति, सत्य, सम्भूति, स्मृति, प्रीति और क्षमा।
सन्नतिशचवानसूया च ऊर्ज्जा स्वाहा स्वधा तथा। तास्ततः प्रत्यपद्यन्त पुनरन्ये महर्षयः ।। १०.
सन्नति, शची, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा और स्वधा भी थीं; इन्हें फिर अन्य महर्षियों ने पत्नी रूप में स्वीकार किया।
रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरोऽग्रिस्तथैव च ।। १०.
रुद्र, भृगु, मरीचि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्रि, वशिष्ठ, पितरगण और अग्नि भी थे।
सतीं भवाय प्रायच्छत् ख्यातिञ्च भृगवे तथा। मरीचये च सम्भूतिं स्मृतिमाङ्गिरसे ददौ ।। १०.
सती को भव को, ख्याति को भृगु को, सम्भूति को मरीचि को और स्मृति को अंगिरा को दिया गया।
प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च। क्रतवे सन्नतिं नाम अनसूयान्तथात्रये ।। १०.
प्रीति को पुलस्त्य को, क्षमा को पुलह को, सन्नति को क्रतु को और अनसूया को अत्रि को दिया गया।
ऊर्ज्जं ददौ वसिष्ठाय स्वाहां वै ह्यग्नये ददौ । स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि वक्ष्यते ।। १०.
ऊर्जा को वशिष्ठ को, स्वाहा को अग्नि को और स्वधा को पितरों को दी गई; इनसे उत्पन्न संतानों का आगे वर्णन होगा।
एते सर्वे महाभागाः प्रज्ञाः स्वानुष्ठिताः स्थिताः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् ।। १०.
ये सभी अत्यंत भाग्यशाली और ज्ञानी थे, अपने-अपने कर्तव्यों में स्थित रहकर, सभी मन्वंतर तक, जब तक महाप्रलय नहीं हुआ, टिके रहे।
श्रद्धा कामं विजज्ञे वै दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः। धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्टयाः सन्तोष उच्यते ।। १०.
श्रद्धा से काम का जन्म हुआ; लक्ष्मी से दर्प नामक पुत्र हुआ; धृति से नियम और तुष्टि से संतोष उत्पन्न हुए।
पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा। क्रियायास्तु नयः प्रोक्तो दण्डः समय एव च ।। १०.
पुष्टि से लाभ पुत्र हुआ; मेधा से श्रुत नामक पुत्र हुआ; क्रिया से नय, दंड और समय कहे गए।
बुद्धेर्वौधसुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ । लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वपुःसुतः ।। १०.
बुद्धि से औधसुत और अप्रमाद दोनों पुत्र हुए; लज्जा से विनय और वपु से व्यवसाय पुत्र उत्पन्न हुए।
क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत। यशः कीर्त्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः ।। १०.
शांति से क्षेम, सिद्धि से सुख और कीर्ति से यश नामक पुत्र उत्पन्न हुए—ये सभी धर्म के पुत्र हैं।
कामस्य हर्षः पुत्रो वै देव्या रत्या व्यजायत। इत्येष वै सुखोदर्क्कः सर्गो धर्मस्य कीर्त्तितः ।। १०.
काम से हर्ष नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो देवी रति से जन्मा; इस प्रकार धर्म की यह सुखदायी सृष्टि कही गई है।
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्धै निकृतिश्चानृतावुभौ । निकृत्यानृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च ।। १०.
अधर्म से हिंसा उत्पन्न हुई, और निकृति तथा अनृत दोनों से भय और नरक का जन्म हुआ।
माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः। भयाज्जज्ञेऽथ सा माया मृत्युं भूतापहारिणम् ।। १०.
इन दोनों से माया और वेदना नामक युगल उत्पन्न हुए; भय से माया उत्पन्न हुई, जो मृत्यु और प्राणियों का हरण करने वाली है।
वेदनायास्ततश्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । मृत्ययोर्व्याधिज्वरा शोकाः क्रोधोऽसूया च जज्ञिरे । दुःखान्तरा स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ।। १०.
पीड़ा से दुःख उत्पन्न हुआ, और रौरव से और भी कष्ट जन्मे। मृत्यु से रोग, ज्वर, शोक, क्रोध और ईर्ष्या पैदा हुए। ये सब दुःख के ही रूप माने गए हैं और ये सभी अधर्म के चिन्ह हैं।
तेषां भार्याऽस्ति पुत्रो वा ते सर्वे निधनाः स्मृताः । इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ।। १०.
इनमें किसी की पत्नी या पुत्र हो सकता है, पर सबको नश्वर ही समझा गया है। इस प्रकार अंधकार से भरी यह सृष्टि धर्म के नियम से उत्पन्न हुई।