प्रणिपत्य सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत् पुनः। लोके मयाननुज्ञातः कः स्वातन्त्र्यमिहार्हसि ।। ६.
विनम्रता से प्रणाम करके ब्रह्मा ने फिर उनसे कहा— 'इस संसार में मेरी आज्ञा के बिना कौन स्वतंत्रता का अधिकारी है?'
मया परिगतं सर्वं कथमच्छन्दतो मम। प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।। ६.
जब सब कुछ मेरे द्वारा ही घेरा गया है, तो जीव अपनी इच्छा से शुभ या अशुभ कैसे कर सकते हैं?
लोके यदस्ति किञ्चिद्वै सत्त्वासत्त्वव्यवस्थितम्। बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेऽतिसन्धयेत् ।। ६.
इस संसार में जो भी वस्तु है, चाहे उसमें सार हो या न हो, वह मेरी बुद्धि और आत्मा से व्याप्त है; इस लोक में मुझे कौन पार कर सकता है?
भूतानां तर्कितं यच्च यच्चाप्येषां विधारितम्। तथा विचारितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम ।। ६.
जीव जो भी तर्क करते हैं, जो भी उनके लिए निर्धारित है, और जो भी विचार किया गया है— वह सब मुझे ज्ञात है।
मया स्थितमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। आशामयेन तत्त्वेन कथं छेत्तुमिहोत्सहे ।। ६.
यह सारा संसार, चल और अचल, मेरी ही सच्चाई से स्थित है; मैं इसे नष्ट करने की इच्छा कैसे कर सकता हूँ?
यस्माच्चाहं विवृत्तो वै सर्गार्थमिह नान्यथा। इह कर्माण्यनारभ्य को मे छन्दाद्विमोक्ष्यते ।। ६.
और क्योंकि मैं यहाँ सृष्टि के लिए प्रकट हुआ हूँ, न कि किसी और कारण से, तो बिना कर्म किए कौन मेरी इच्छा से मुक्त हो सकता है?
परिभाष्य ततो देवान् जयान् वै नष्टचेतसः। अब्रवीत्स पुनस्तान् वै धृतान् दण्डे प्रजापतिः ।। ६.
फिर उन देवताओं को, जिनकी बुद्धि भ्रमित थी, डाँटते हुए जय ने, जो प्रजापति के अनुशासन में थे, उनसे फिर कहा।
यस्मान्ममाभिसन्धाय सन्न्यासो वः कृतः पुरा। यस्मात्स विफलोऽयन्नो ह्यपारस्त्वेष यः कृतः। भविताऽतः सुखोदर्को देवा भावेषु जायताम् ।। ६.
क्योंकि तुमने पहले मेरे लिए संन्यास लिया था, और वह व्यर्थ और अधूरा रहा, इसलिए, हे देवताओं, आगे के जन्मों में तुम्हें सुख की प्राप्ति होगी।
आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः। मन्वन्तरेषु संमूढाः षट्सु सर्वे गमिष्यथ ।। ६.
हे श्रेष्ठ देवताओं, आगे तुम्हारा जन्म अपनी इच्छा से होगा; लेकिन छह मन्वन्तरों में तुम सब मोह में पड़ जाओगे।
वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायम्भुवादिषु। तान् ज्ञात्वा ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः ।। ६.
वैवस्वत और अन्य मन्वन्तरों के अंत में, यह जानकर ब्रह्मा ने वहाँ एक प्राचीन श्लोक कहा।
त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रसूतिं श्राद्धमेव च । यज्ञञ्चैव तु दानञ्च एषामेव तु कुर्वताम्। स हि स्म विरजा भूत्वा वसतेऽन्यप्रशंसया ।। ६.
जो लोग त्रैविद्य, ब्रह्मचर्य, सन्तानोत्पत्ति, श्राद्ध, यज्ञ और दान का आचरण करते हैं— वे रागरहित होकर बिना किसी की प्रशंसा चाहे रहते हैं।
स एवं स्लोकं दृष्ट्वा तु जया देवानथाब्रवीत्। वैवस्वतेऽन्तरेऽतीते मत्समीपमिहेष्यथ ।। ६.
यह श्लोक देखकर जय ने देवताओं से कहा— 'वैवस्वत मन्वन्तर के अंत में तुम सब यहाँ मेरे पास आओगे।'
ततो यूयं मया सार्द्धं सिद्धिं प्राप्स्यथ शाश्वतीम्। एवमुक्त्वा तु तान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६.
फिर तुम सब मेरे साथ मिलकर सदा के लिए सिद्धि प्राप्त करोगे। ऐसा कहकर ब्रह्मा वहीं अदृश्य हो गए।
ततो देवास्तिरोभूते ईश्वरे ह्यकुतोभयम्। प्रपन्ना अणिमाद्यैश्च युक्ता योगबलान्विताः ।। ६.
भगवान के अदृश्य हो जाने के बाद, देवता निर्भय होकर अणिमा आदि योगबल से युक्त हुए और शरण में आ गए।
ततस्तेषान्तु यास्तन्वस्ताऽभवन् द्वादश ह्रदाः। जया इति समाख्याता जाता श्चोदधिसन्निभाः ।। ६.
फिर उन सबके शरीरों से बारह सरोवर उत्पन्न हुए, जिन्हें 'जयाएँ' कहा गया और वे समुद्र के समान विशाल थे।
ततः स्वायम्भुवे तस्मिन् सर्गेते जज्ञिरे सुराः। अजितायां रुचेः पुत्रा अजिता द्वादशात्मकः ।। ६.
उसके बाद, स्वायंभुव मनु के उस सृष्टिकाल में, रुचि की पत्नी अजिता से बारह रूपों वाले अजित और देवता उत्पन्न हुए।
विधिश्च मुनयश्चैव क्षेमो नन्दोऽव्ययस्तथा। प्राणोऽपानः सुधामा च क्रतुशक्तिव्यवस्थिताः । इत्येते मानसाः सर्वे अजिता द्वादश स्मृताः ।। ६.
विधि, मुनि, क्षेम, नंद, अव्यय, प्राण, अपान, सुधामा, क्रतु, शक्ति और व्यवस्थित — ये सब बारह अजिता के रूप में मन से उत्पन्न हुए माने जाते हैं।
ते च यज्ञे सुरैः सार्द्धं यज्ञभाजस्तदा स्मृताः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वे ततः स्वारोचिषे पुनः। तुषितायां समुत्पन्नाः पुनः पुत्राः स्वरोचिषः ।। ६.
वे सभी देवताओं के साथ उस समय स्वायंभुव मन्वंतर में यज्ञ में भागीदार माने गए। फिर स्वारोचिष मन्वंतर में, तुषिता से स्वरौचिष के पुत्र पुनः उत्पन्न हुए।
तुषिता नाम ते ह्यासन् प्राणाख्या यात्रिकाः सुराः। पुनस्ते तुषिता देवा उत्तमे त्वन्तरे स्वयम् ।। ६.
वे तुषिता नाम से प्रसिद्ध हुए, प्राण कहलाने वाले देवता और यात्री भी थे। फिर उत्तम मन्वंतर में वही तुषिता देवता स्वयं प्रकट हुए।
उत्तमस्य तु ते पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे शुभाः। ततः सत्याः स्मृता देवा उत्तमे चान्तरे तदा ।। ६.
उत्तम मन्वंतर में सत्य से उत्तम के शुभ पुत्र उत्पन्न हुए। इसलिए उस समय के देवता 'सत्या' कहलाए।
अभजन् यज्ञभाजस्ते तृतीये द्वापरान्तरे। ते तु सत्याः पुनर्द्देवाः सम्प्राप्ते तामसेऽन्तरे ।। ६.
वे सत्य देवता तीसरे द्वापर मन्वंतर में यज्ञ में भागीदार बने। फिर जब तामस मन्वंतर आया, तो वही सत्य देवता पुनः प्रकट हुए।
हर्षा ये तमसः पुत्रा जज्ञिरे द्वादशैव तु । हरयो नाम ते देवा यज्ञभाजस्तथाऽभवन् ।। ६.
तामस मन्वंतर में हर्ष के बारह पुत्र उत्पन्न हुए, वे 'हरय' नाम से देवता कहलाए और यज्ञ में भागीदार बने।
ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्णवेऽन्तरे। वैकुण्ठायां ततस्ते वै चरिष्णोर्जज्ञिरे सुराः। वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मनोः ।। ६.
फिर जब चरिष्णु मन्वंतर आया, तो वे हरय देवता वैकुण्ठा से उत्पन्न हुए। पांचवें मन्वंतर में वे देवता 'वैकुण्ठ' नाम से प्रसिद्ध हुए, जो चरिष्णु से जन्मे थे।
ततस्ते वै पुनर्द्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्। साध्यायां द्वादश सुता जज्ञिरे धर्मसूनवः ।। ६.
फिर जब वैकुण्ठ देवता चाक्षुष मन्वंतर में पहुँचे, तो साध्या से धर्म के बारह पुत्र उत्पन्न हुए।
ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेऽन्तरे । उपस्थिते मनोः सर्गे पुनर्वैवस्वतस्य ह ।। ६.
फिर जब चाक्षुष मन्वंतर के अंत में साध्य देवता क्षीण हो गए और वैवस्वत मनु की सृष्टि आने लगी, तब—
आद्ये त्रेतायुगमुखे प्राप्ते वैवस्वतस्य तु । अंशेन साध्यास्तेऽदित्यां मारीचात् कश्यपात् पुनः ।। ६.
वैवस्वत मन्वंतर के प्रथम त्रेता युग के आरंभ में, साध्य देवता अंश से अदिति, मरीचि और कश्यप से उत्पन्न हुए।
जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेऽन्तरे पुनः। यदा त्वेते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ६.
फिर वर्तमान मन्वंतर में बारह आदित्य उत्पन्न हुए। और जब वे चाक्षुष मनु के मन्वंतर में प्रकट हुए थे—
ततः स्वायम्भुवे साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः। एवमाद्या जयास्ते वै शापात्समभवंस्तदा ।। ६.
उसके बाद, स्वायंभुव मन्वंतर में बारह अमर साध्य देवता जन्मे। इसी प्रकार, शाप के कारण आदि जयाएँ उस समय उत्पन्न हुईं।
य इमां सप्तसम्भूतिं देवानां देवशासनात् । पठेद्यः श्रद्धया युक्तः प्रत्वायं न गच्छति ।। ६.
जो कोई श्रद्धा से भगवान के आदेश से देवताओं की इस सात प्रकार की उत्पत्ति का पाठ करता है, वह कभी मार्ग से नहीं च्युत होता।
इत्येते भूतयः सप्त जयानां सप्तलक्षणाः। परिक्रान्ता मया चाद्य किम्भूयः श्रोतुमिच्छथ ।। ६.
इस प्रकार, जयाओं की ये सातों उत्पत्तियाँ, सातों लक्षणों सहित, मैंने आज बताई हैं। अब और क्या सुनना चाहते हो?