६२.६० विजयः सुजयश्चैव मनोद्यानौ तथैव च । सुमतिः सुपरिश्चैव विज्ञातोऽर्थपतिश्च यः । भाव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांस्तु निबोधत
विजय, सुजय, मनोद्यन, सुमति, सुपरी, विज्ञात और अर्थपति—ये भविष्य के देवता माने गए हैं; अब पृथुकों को सुनो।
अजिष्टः शाक्यनो देवो वानपृष्ठस्तथैव च । शाङ्करः सत्यधृष्णुश्च विष्णुश्च विजयस्तथा । अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः
अजिष्ट, शाक्यन, वानपृष्ठ, शंकर, सत्यधृष्णु, विष्णु, विजय और महाभाग अजित—ये पृथुक देवता हैं।
लेखांस्तथा प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत । मनोजवः प्रघासस्तु प्रचेतास्तु महायशाः
अब मैं लेखाओं का वर्णन करता हूँ, ध्यान से सुनो—मनोजव, प्रघास, प्रचेता और महायश।
वातो ध्रुवक्षितिश्चैव अद्भुतश्चैव वीर्यवान् । अवनो बृहस्पतिश्चैव लेखाः सम्परिकीर्त्तिताः
वात, ध्रुवक्षिति, अद्भुत वीर्यवान, अवन और बृहस्पति—ये लेखा गिनाए गए हैं।
मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत् । उन्नतो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः
इनमें से महाबली मनोजव इन्द्र बने; उन्नत, भार्गव और हविष्मान अंगिरस के पुत्र हैं।
सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजस्तथा । अतिमानश्च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा । मधुरा त्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेऽन्तरे
सुधामा, कश्यप, वासिष्ठ, विरज, अतिमान, पौलस्त्य, सहिष्णु, पौलह और मधुरा, त्रेय—ये सात चाक्षुष मन्वंतर के हैं।
ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कृतिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव
ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कृति, अग्निष्टुत, अतिरात्र और सुद्युम्न—ये नौ हैं।
अभिमन्युश्च दशमो नाद्वलेया मनोः सुताः । चाक्षुषस्य सुता ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्
अभिमन्यु दसवें हैं; ये नाद्वाली से उत्पन्न मनु के पुत्र हैं; ये चाक्षुष के पुत्र हैं, जो छठे क्रम में आते हैं।
वैवस्वतेन सङ्ख्यातस्तस्य सर्गो महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च कथितं वै मया द्विजाः
वैवस्वत महात्मा की सृष्टि का वर्णन किया गया है; मैंने इसका विस्तार से और क्रमवार वर्णन किया है, हे द्विजों।
चाक्षुषस्य तु दायादः सम्भूतः कश्यपान्वये । तस्यान्ववाये येऽप्यन्ये तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥२.१.
चाक्षुष का उत्तराधिकारी कश्यप के वंश में उत्पन्न हुआ; उसके वंश में जो अन्य हुए, वे भी यथावत बताओ।
६२.७० सूत उवाच॥ चाक्षुषस्य निसर्गन्तु समासाच्छ्रोतुमर्हथ । तस्यान्ववाये सम्भूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्
सूतर बोले—चाक्षुष की सृष्टि का संक्षिप्त वर्णन सुनिए; उसके वंश में वेन के पुत्र प्रतापी पृथु उत्पन्न हुए।
प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा । उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः
अन्य प्रजापति थे दक्ष और प्राचेतस; प्रजापति अत्रि ने उत्तानपाद को पुत्र रूप में स्वीकार किया।
दक्षकस्य तु पुत्रोऽस्य राजा ह्यासीत् प्रजापतेः । स्वायम्भुवेन मनुना दत्तोऽत्रेः कारणं प्रति
दक्ष के पुत्र ने प्रजापति की संतान का राज्य पाया। स्वयंभुव मनु ने उसे किसी विशेष कारण से अत्रि को सौंप दिया।
मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यं चाक्षुषस्य ह । षष्ठं तदनुवक्ष्यामि उपोद्घातेन वै द्विजाः
जब चाक्षुष मन्वंतर का समय आएगा, तब मैं छठे मन्वंतर का विस्तार से वर्णन करूंगा, हे द्विजों, एक भूमिका सहित।
उत्तानपादाच्चतुरा सूनृता वित्तभाविनी । उत्पन्ना चाधिधर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा । धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्म्यां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता
उत्तानपाद से चार बेटियाँ उत्पन्न हुईं—सुनृता, वित्तभाविनी, अधिधर्मा जो ध्रुव की शुभ माता हैं। धर्म की पत्नी लक्ष्मी से शुचिस्मिता नामक पवित्र तेजवती कन्या उत्पन्न हुई।
ध्रुवञ्च कीर्त्तिमन्तञ्च अयस्मन्तं वसुं तथा । उत्तानपादोऽजनयत् कन्ये द्वे च शुचिस्मिते । मनस्विनीं स्वराञ्चैव त्रयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः
उत्तानपाद ने ध्रुव, कीर्तिमान, अयसमन्त और वसु नामक पुत्रों को जन्म दिया, साथ ही शुचिस्मिता और मनस्विनी नाम की दो बेटियाँ भी हुईं। स्वर भी उत्पन्न हुई, इस प्रकार तीन पुत्र माने गए।
ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान् । तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन् विपुलं यशः
ध्रुव ने दस दिव्य वर्षों तक बिना अन्न के कठोर तप किया, और महान यश की कामना की।
त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायम्भुवस्य सः । आत्मानं धारयन् योगात् प्रार्थयन् सुमहद्यशः
त्रेता युग के प्रारंभ में, स्वयंभुव के पौत्र ने योग के बल से स्वयं को संभाला और अत्यंत महान कीर्ति की इच्छा की।
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम् । आभूतसंप्लवं हृद्यमस्तोदयविवर्जितम्
उससे प्रसन्न होकर ब्रह्मा ने उसे तारों में सबसे श्रेष्ठ स्थान दिया, जो उदय और अस्त से रहित, प्रिय और अविनाशी है।
तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य ह । दैत्यासुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशना जगौ॥२.१.
उसकी अद्भुत समृद्धि और महानता देखकर दैत्य और असुरों के आचार्य उशनाः ने एक श्लोक गाया।
६२.८० अहो स्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो हुतम्। स्थिताः सप्तर्षयः कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवम् । ध्रुवे दिवं समासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः
अहो, उसके तप का बल! अहो, उसका ज्ञान! अहो, उसकी आहुति! सप्तर्षियों ने उसे ऊपर स्थिर कर दिया, और ध्रुव को स्वर्ग में स्थापित किया, वही प्रभु आकाश के स्वामी बने।
ध्रुवात्पुष्टिञ्च भव्यञ्च भूमिः सा सुषुवे नृपौ । स्वां छायामाह वै पुष्टिर्भव नारी तु तां विभुः
ध्रुव से पुष्टि और भव्य नामक संतानें उत्पन्न हुईं; पृथ्वी ने उन्हें जन्म दिया, हे राजन्। पुष्टि ने कहा, 'तू मेरी छाया बन', और भव्य को प्रभु ने पत्नी बना लिया।
सत्याभिव्याहृते तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा । दिव्यसंहन नाच्छाया दिव्याभरणभूषिता
उसके सत्य वचन के साथ ही वह स्त्री तुरंत प्रकट हुई, दिव्य रूप और छाया वाली, दिव्य आभूषणों से सुसज्जित।
छायायां पुष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् । प्राचीनगर्भं वृषकं वृकञ्च वृकलं धृतिम्
छाया में पुष्टि ने पाँच निष्कलंक पुत्रों को जन्म दिया—प्राचीनगर्भ, वृषक, वृक, वृकल और धृति।
पत्नी प्राचीनगर्भस्य भूवर्चा सुषुवे नृपम् । नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि
प्राचीनगर्भ की पत्नी भूवर्चा ने उदारधि नामक पुत्र को जन्म दिया, जो पूर्व जन्म में इन्द्र थे।
संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरत् । एवं मन्वन्तरं युक्तमिन्द्रत्वं प्राप्तवान्विभुः
हजार वर्षों के अंत में उसने केवल एक बार भोजन किया; इस प्रकार मन्वंतर की अवधि पूरी कर प्रभु ने इन्द्र पद प्राप्त किया।
उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् । रिपुं रिपुञ्जयं जज्ञे वराङ्गी सा दिवञ्जयात्
उदारधि की पत्नी भद्रा ने दिवंजय को जन्म दिया; दिवंजय की पत्नी वरांगिनी से रिपु और रिपुंजय उत्पन्न हुए।
रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् । व्यजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुणो मनुम् । प्रजापतेरात्मजायामारण्यस्य महात्मनः
रिपु की पत्नी बृहती ने सर्वतेजस्वी चाक्षुष को जन्म दिया; पुष्करिणी और वारुणी से चाक्षुष मनु उत्पन्न हुए, जो प्रजापति और महात्मा अरण्य के पुत्र थे।
मनोरजायन्त दशनद्वलायां शुभाः सुताः । कन्यायां वै महाभाग वैराजस्य प्रजापतेः
मनु के शुभ पुत्र नद्वला में उत्पन्न हुए; और वे महान भाग्यशाली कन्या, वैराज प्रजापति की संतान थीं।
ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कविः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव । अभिमन्युश्च दशमो नद्वलायां मनोः सुताः ॥२.१.
ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कवि, अग्निष्टुत, अतिरात्र, सुद्युम्न—ये नौ, और अभिमन्यु दसवें, मनु और नद्वला के पुत्र थे।