पापेभ्यश्चोपपापेभ्यो मुच्यते पितृभिः सह। यत्र कुत्रापि देवर्षे भरतस्याश्रमे नरः । स्नातः श्राद्धादिकं कुर्यात्तत्कल्पेऽपि न हीयते ।। ४६.
हे देवर्षि, जहाँ भी भरत के आश्रम में कोई पुरुष स्नान करके श्राद्ध आदि कर्म करता है, वह अपने पितरों सहित सभी पापों और छोटे-मोटे दोषों से मुक्त हो जाता है; उस युग में भी उसका फल कभी नष्ट नहीं होता।
गयायां चाक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। सर्वमानन्त्यमाहुर्वै यद्दत्तं भरताश्रमे ।। ४६.
गया में श्राद्ध, जप, होम और तपस्या अक्षय माने गए हैं; वैसे ही भरत के आश्रम में जो कुछ भी दान दिया जाता है, वह सब अनंत फल देने वाला कहा गया है।
चतुर्युगस्वरूपेण चतस्रो रविमूर्त्तयः । दृष्टाः स्पृष्टाः पूजितास्ताः पितॄणां मुक्तिदायकाः ।। ४६.
चार युगों के रूप में सूर्य की चार मूर्तियाँ वहाँ देखी, छुई और पूजी जाती हैं; वे पितरों को मुक्ति देने वाली हैं।
मुक्तिर्वांमन इत्येव तारकाख्यो विधिः परः। संसारार्णवतप्तानां नावावेतौ सुरेश्वरौ। तारकं ब्रह्म विश्वेषां मृतानां जीवतामिदम् ।। ४६.
मुक्ति मन और वाणी से ही मिलती है—यही तारक नामक परम विधान है; संसार-सागर में जलते हुए लोगों के लिए ये दोनों देवता नौका के समान हैं; यह तारक ब्रह्म सभी जीवों, मृत और जीवित, के लिए है।
त्रिविक्रमञ्च ब्रह्माणं यः पश्येत्पुरुषोत्तमम्। पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिम् ।। ४६.
जो पुरुष त्रिविक्रम, ब्रह्मा और परम पुरुष को अपने पितरों सहित देखता है, वह धर्मात्मा परम गति को प्राप्त करता है।
शिलाया वामपादेऽपि तथाभ्युद्यन्तको गिरिः । स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.
पत्थर के बाएँ पैर पर भी, जैसे उदय पर्वत स्थापित है; वहाँ पिण्डदान करके पितरों को ब्रह्मपुर ले जाया जाता है।
नैमिषारण्यपार्श्वे तु ईचे ब्रह्मा सुरैः सह। मुख्यसंज्ञं हि तत्तीर्थं देवास्तत्र पदे स्थिताः ।। ४६.
नैमिषारण्य के किनारे ब्रह्मा ने देवताओं के साथ कहा—'वह तीर्थ मुख्य कहलाता है', क्योंकि वहाँ देवता पदचिह्न पर स्थित हैं।
त्रिषु तेषु पदेष्वेव तीर्थेषु मुनिसत्तम। यत्किञ्चिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति नारद ।। ४६.
हे श्रेष्ठ मुनि, उन तीनों स्थानों के तीर्थों में, हे नारद, जो भी अशुभ कर्म होता है, वह नष्ट हो जाता है।
तन्नैमिषवनं पुण्यं सेवितं पुण्यपूरुषैः। तत्र व्यासः शुकः पैलः कण्वो वेधाः शिवो हरिः ।। ४६.
वह पुण्य नैमिष वन, जिसे पुण्यात्मा पुरुषों ने सेवा की है, वहाँ व्यास, शुक, पैल, कण्व, वेध, शिव और हरि निवास करते हैं।
तेषां दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकैर्नरः। वामहस्ते शिलायास्तु तथा चोद्यन्तको गिरिः ।। ४६.
केवल उनका दर्शन करने से ही मनुष्य पापों से मुक्त हो जाता है; पत्थर के बाएँ हाथ पर भी वैसे ही उदय पर्वत स्थित है।
स पर्वतः समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना। तत्र ब्रह्मा हरश्चैव तपश्चोग्रञ्च चक्रतुः ।। ४६.
वह पर्वत महात्मा अगस्त्य द्वारा लाया गया था; वहाँ ब्रह्मा और हर ने कठोर तपस्या की थी।
तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम्। यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम्। कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.
वहाँ अगस्त्य का वह पवित्र कुण्ड है, जो तीनों लोकों में दुर्लभ है; जहाँ आठ मुनियों ने तप करके शिवत्व प्राप्त किया; उस कुण्ड में आठों मुनियों को प्रणाम करके पितरों को ब्रह्मपुर ले जाया जाता है।
अगस्त्येनाथ देवर्षे ह्युदयाद्रेर्महात्मना। शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराट् शुभः। वादित्राद्यैर्दिव्यगीतैराढ्यो वादित्रको गिरिः ।। ४६.
फिर हे देवर्षि, महात्मा अगस्त्य ने उदयाद्रि की शिला के बाएँ हाथ पर भी शुभ गिरिराज को स्थापित किया, जो दिव्य वाद्य और गीतों से गूंजता रहता है, वही वाद्य पर्वत है।
तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसाङ्गणैः। समेतोऽद्यापि कीतानि दिव्यानि सह गीयते ।। ४६.
वहाँ एक विद्याधर, गंधर्वों और अप्सराओं के समूहों के साथ, आज भी मिलकर दिव्य गीत गाता है।
मोहनश्च सुनीथश्च शैलूजो मोहनोत्तमः। पर्वतो नारदध्यानी सङ्गीती पुष्पदन्तकः। हाहा हूहूप्रभृतयो गीतदानं प्रजक्रिरे ।। ४६.
मोहन, सुनीथ, शैलूज, श्रेष्ठ मोहन, पर्वत, नारदध्यानि, संगीति, पुष्पदंतक, हाहा, हूहू और अन्य सभी ने गीत गाकर भेंट अर्पित की।
तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंवृतः। गायति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ।। ४६.
इसी तरह चित्ररथ नामक गंधर्व, सभी गंधर्वों के साथ, पर्वत पर महोत्सव के समय मधुर गीत गाता है।
अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यापि नित्यशः। धर्मजास्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ।। ४६.
इसलिए वह पर्वत आज भी देवताओं द्वारा सदा पूजित है; वहीं धर्म से उत्पन्न, भस्म से सुशोभित देवों के स्वामी हर का जन्म हुआ।
पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते। मोदते पूजितोद्येयः पितॄणां परमां गतिम् ।। ४६.
पार्वती के साथ रुद्र पर्वत पर गान और नाद के बीच आनंदित होते हैं, पूजित और वंदित होकर पितरों को परम गति प्रदान करते हैं।
गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः। हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्रार्च्चया मुने ।। ४६.
गया में परमात्मा, चाहे गोपाल हों या गदाधर, सदा विराजमान हैं; हे मुनि, वहाँ वैष्णव माया और रुद्र की पूजा दोनों ही दूर हो जाती हैं।
शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटो गिरिर्धृतः। धर्म्मराजेन तत्रास्ते ह्यगस्त्यः सह भार्य्यया ।। ४६.
शिला के दक्षिण भाग में भस्मकूट नामक पर्वत स्थित है; वहाँ धर्मराज अगस्त्य और उनकी पत्नी के साथ निवास करते हैं।
अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः। ब्रह्मणस्तु वरं लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् ।। ४६.
जो अगस्त्य के स्थान पर स्नान कर पिंडदान करता है, वह ब्रह्मलोक को प्राप्त होता है; उसे ब्रह्मा से दुर्लभ वर और महानता मिलती है।
लोपामुद्रां तथा भार्य्यां पितॄणां परमां गतिम्। तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ४६.
वहाँ अगस्त्येश्वर के दर्शन और उनकी पत्नी लोपामुद्रा, जो पितरों को परम गति देती हैं, के दर्शन से ब्रह्महत्या का पाप नष्ट हो जाता है।
अगस्त्यञ्च सभार्य्यञ्च पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत्। दण्डिनाथ तपस्तेपे सीताद्रेर्दक्षिणे गिरौ ।। ४६.
जो अगस्त्य और उनकी पत्नी तथा पितरों को ब्रह्मपुरी ले जाता है—दंडिनाथ ने सीताद्रि के दक्षिण पर्वत पर तपस्या की थी।
वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः। तदग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी। कपिलेशो नदीतीरे ह्यमासोमसमागमे ।। ४६.
वहाँ वटवृक्ष, वटेश्वर और प्रपितामह स्थित हैं; उनके आगे रुक्मिणी कुंड है, पश्चिम में कपिला नदी बहती है, और नदी के तट पर कपिलेश्वर अमावस्या और पूर्णिमा के संयोग पर विराजते हैं।
कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समर्च्य च। कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४६.
जो कपिला नदी में स्नान कर कपिलेश्वर की पूजा करता है और वहाँ श्राद्ध तथा पिंडदान करता है, उसके पितर मोक्ष को प्राप्त करते हैं।
तत्राग्निधारा गिरिवरादागतोद्यन्तकादनु। तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ।। ४६.
वहाँ पर्वत से अग्निधारा बहती है; वहीं सरस्वती द्वारा स्थापित सारस्वत कुंड है।
शुक्रस्तत्र सुतैः सार्द्धं षण्डामर्क्कादिभिः प्रभुः। तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेषु मुनिसत्तम। श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितॄंस्तारयते नरः ।। ४६.
वहाँ शुक्र अपने पुत्रों और षंड, मरुत आदि के साथ रहते हैं; हे श्रेष्ठ मुनि, जहाँ-जहाँ मुनियों के स्थान हैं, वहाँ स्नान कर और पिंडदान कर मनुष्य अपने पितरों का उद्धार करता है।
शिलाया वामहस्तेऽपि गृद्रकूटो गिरिर्धृतः। गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः ।। ४६.
शिला के बाएँ भाग में गृध्रकूट पर्वत स्थित है; वहाँ महर्षियों ने गिद्ध रूप में तपस्या कर सिद्धि प्राप्त की।
अतो गिरिर्गृध्रकूटस्तत्र गृध्रेश्वरः स्थितः। दृष्ट्वा गृध्रेश्वरं नत्वा यायाच्छम्भोः पदं नरः ।। ४६.
इसलिए वह पर्वत गृध्रकूट कहलाता है, वहाँ गृध्रेश्वर विराजमान हैं; गृध्रेश्वर के दर्शन और प्रणाम कर मनुष्य शंभु के धाम को प्राप्त करता है।
तत्र गृध्रे गुहायाञ्च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र गृध्रे वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ।। ४६.
वहाँ गिद्ध की गुफा में पिंडदान करने वाला शिवलोक को प्राप्त करता है; गिद्ध स्थान के वटवृक्ष को प्रणाम कर इच्छित फल पाकर स्वर्ग जाता है।