एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते। अथाब्रुवन्पुनर्वायुं ब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा ।। ३९.
यह स्वाभाविक नामकरण लोक और अलोक में चलता है। फिर यज्ञ में एकत्रित ब्राह्मणों ने वायु से फिर पूछा।
ऋषय ऊचुः।। सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम्। संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च तान् ।। ३९.
ऋषियों ने कहा— जितने भी प्राणी लोक और अलोक में निवास करते हैं, और यहाँ संसार में जितने भी जीव जन्म-मरण के चक्र में घूमते हैं—
सह्ख्यया परिसङ्ख्याय ततः प्रब्रूहि कृत्स्नशः। ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मारुतो वाक्यमब्रवीत् ।। ३९.
संख्या और गणना के द्वारा हमें उन सबका विस्तार से वर्णन करो। ऋषियों की यह बात सुनकर मारुत ने उत्तर दिया।
वायुरुवाच।। न शक्या जन्तवः कृत्स्नाः प्रसंख्यातुं कथञ्चन। अनाद्यन्ताश्च संकीर्णा ह्यप्यूहेन व्यवस्थिताः। गणना विनिवृत्तैषामानन्त्येन प्रकीर्त्तिताः ।। ३९.
वायु ने कहा— सभी जीवों की पूरी गिनती किसी भी तरह संभव नहीं है। वे अनादि और अनंत हैं, मिश्रित हैं, और अनुमान से भी स्थिर नहीं किए जा सकते। उनकी गणना अनंतता के कारण छोड़ दी गई है, जैसा पहले बताया गया है।
न दिव्यचक्षुषा ज्ञातुं शक्या ज्ञानेन वा पुनः। चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते नराधिपः ।। ३९.
हे राजन्, न तो दिव्य दृष्टि से और न ही केवल ज्ञान से इसका पता लगाया जा सकता है; केवल गिनती के आधार पर ही इसका अंत निश्चित किया जा सकता है।
अनाध्यानादवेद्यत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते। ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत ।। ३९.
चूंकि यह ध्यान या साधना से जाना नहीं जा सकता और न ही समझा जा सकता है, इसलिए इस पर कोई प्रश्न नहीं उठता; परंतु ब्रह्मा ने जो संख्या बताई है, वही समझनी चाहिए।
यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह। पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु सम्भवाः ।। ३९.
यहाँ स्थावर प्राणियों का जो सहस्रवाँ भाग है, उसमें पृथ्वी पर रहने वाले कीड़े-मकोड़े नमी से उत्पन्न होते हैं।
संसेकजानाम्भागेन सहस्रेणैव सम्मिताः। औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ।। ३९.
नमी से उत्पन्न प्राणियों के सहस्रवें भाग के बराबर ही सभी जलचर प्राणी माने गए हैं; यह निश्चित रूप से विचार कर बताया गया है।
सहस्रेणैव भागेन सत्वानां सलिलौकसाम् । विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः ।। ३९.
जल में रहने वाले प्राणियों के सहस्रवें भाग के बराबर ही जलचर पक्षी समझे जाएँ; ये सभी सांसारिक पक्षी इसी में आते हैं।
यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिणां भवेत्। पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः ।। ३९.
उन पक्षियों में से जो सहस्रवाँ भाग है, उतने ही संख्या में पृथ्वी पर रहने वाले चौपाये जानवर भी माने जाएँ।
चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमताः । भागेन द्विपदा ज्ञेया लौकिकेऽस्मिंस्तु सर्व्वशः ।। ३९.
सभी चौपायों के सहस्रवें भाग के बराबर ही इस संसार में दो पैरों वाले प्राणी समझे जाएँ।
यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदां पुनः। धार्म्मिकास्तेन भागेन विज्ञेयाः सम्मिताः पुनः ।। ३९.
दो पैरों वाले प्राणियों में भी जो सहस्रवाँ भाग है, उतने ही धर्मात्मा लोग माने जाएँ, यही गणना है।
सहस्रेणैव भागेन धार्म्मिकेभ्यो दिवङ्गताः। यः सहस्रतमो भागो धार्म्मिकाणां भवेद्दिवि। संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि ।। ३९.
धर्मात्माओं में से जो स्वर्ग जाते हैं, वे सहस्रवाँ भाग हैं; और स्वर्ग में जो धर्मात्मा हैं, उनमें से जो मुक्त होते हैं, वे भी सहस्रवाँ भाग ही माने जाते हैं।
स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातना स्थानवासिनः। पतिता श्चूर्णमुद्देशाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये। रौरवे तामसे ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते ।। ३९.
जितने लोग स्वर्ग प्राप्त करते हैं, उतने ही संख्या में यंत्रणा के स्थानों में रहने वाले भी होते हैं; जो पापी और पतित लोग अपमानित होकर मरते हैं, वे अंधकारमय रौरव नामक नरक में सर्दी-गर्मी का कष्ट भोगते हैं।
वेदनाकटुकास्तब्धा यातना स्थानमागताः। उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ।। ३९.
जो लोग यंत्रणा के स्थान में पहुँचते हैं, वे तीव्र पीड़ा से जड़ हो जाते हैं; रौरव नरक बहुत गर्म और भयंकर तेजस्वी स्वभाव का माना गया है।
ततो घनात्मिकश्चापि शीतात्मा सततं तपः। एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे च धार्म्मिका नराः ।। ३९.
इसके बाद एक घना और सदा ठंडा स्थान है, जिसमें लगातार दुख रहता है; इसी तरह, स्वर्ग में भी धर्मात्मा लोग बहुत ही दुर्लभ होते हैं।
एषा संख्या कृता संख्या ईश्वरेण स्वयम्भुवा। गणना विनिवृत्तैषा सङ्ख्या ब्राह्मी च मानुषी ।। ३९.
यह गणना स्वयंभू परमेश्वर द्वारा की गई है; यह गिनती, जो ब्रह्म की और मानवों की है, इसी प्रकार निश्चित की गई है।
ऋषय ऊचुः। महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा। उक्ता ह्येते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च। लोकान्तरञ्च यादृग्वै तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३९.
ऋषियों ने कहा— मह, जन, तप, सत्य, भूत, भविष्य और वर्तमान— ये सब लोक तथा इनके बीच के लोक आपने बताए हैं; अब कृपा करके अन्य लोकों का स्वरूप भी हमें ठीक-ठीक बताइए।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदन्तत्त्वमुवाच ह ।। ३९.२१० वायुरुवाच।। व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः। प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ।। ३९.
उन ऊर्ध्वव्रती ऋषियों की बात सुनकर, तत्व को जानने वाले वायु ने यह सत्य कहा— जो लोग प्रत्यक्षदर्शी हैं, वे तर्क, योग, इंद्रियसंयम, ध्यान और तपस्या के द्वारा सब कुछ स्पष्ट रूप से देख लेते हैं।
ऋभुः सनत्कुमाराद्याः सम्बुद्धाः शुद्धबुद्धयः। व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मेवसत्तमाः ।। ३९.
ऋभु, सनत्कुमार आदि जागरूक और शुद्ध बुद्धि वाले, शोक और मलिनता से रहित, ब्रह्म में स्थित श्रेष्ठ जन हैं।
अक्षयाः प्रीतिसंयुक्ता ब्रह्मे तिष्टन्ति योगिनः। ऋषीणां वालखिल्यानां तैर्यथाद्दृतमीश्वरैः ।। ३९.
योगीजन, जो कभी न समाप्त होने वाले आनंद से जुड़े हैं, ब्रह्म में निवास करते हैं; ऐसे ही वालखिल्य ऋषि भी, जैसा कि देवताओं ने देखा है।
यथा चैव मया दृष्टं सान्निध्यन्तत्र कुर्वता। अनह्यसत्कृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् ।। ३९.
जैसा मैंने वहाँ प्रत्यक्ष देखा है, वैसे ही सदा संतुष्ट और सम्मानित लोगों के लिए वह ईश्वर का धाम है।
ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम् । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यन्तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।। ३९.
ईश्वर अपनी परम सूक्ष्मता के कारण केवल बुद्धिमानों द्वारा ही समझे जाते हैं। ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तपस्या, सत्य, क्षमा और धैर्य—
द्रष्टृत्वमात्मसम्बन्धमधिष्ठानत्वमेव च। अव्ययानि दशैतानि तस्मिंस्तिष्ठति शङ्करे ।। ३९.
दृष्टि, आत्मा से संबंध और अधिपत्य—ये दसों अविनाशी गुण शंकर में स्थित हैं।
विबुत्वात्खलु योगाग्निर्ब्रह्मणोऽनुग्रहेरतः। स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते ।। ३९.
अपनी व्यापकता से योग की अग्नि ब्रह्मा की कृपा के लिए प्रकट होती है; वह स्वयं लोकों का रूप धारण कर सहायता करता है।
अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमन्त्वौपसर्गिकम्। तस्येश्वरस्य यन्मात्रस्थानं मायामयं परम् ।। ३९.
अक्षय, स्थिर, अचल आठवाँ तत्त्व, जो उपादान कारण है, वही उस ईश्वर का माप और स्थान है, जो माया से युक्त और परम है।
मायया कृतमाचष्टे मायी देवो महेश्वरः। देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्त्यते ।। ३९.
माया से जो कुछ भी रचा गया है, उसे माया के स्वामी महेश्वर बताते हैं; देवताओं का संहार ही उसका प्रमाण कहा गया है।
विस्तरेणानुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत। त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुता दश पञ्च च। भूर्लोकाद्ब्रह्मलोको वैयोजनैः सम्प्रकीर्त्त्यते ।। ३९.
अब मैं विस्तार से और क्रमवार बताता हूँ, सुनो—भूर्लोक से ब्रह्मलोक तक तेरह करोड़, दस नियुत और पाँच योजन की दूरी कही गई है।
एकयोजनकोटी तु पञ्चाशन्नियुतानि च। ऊर्द्ध्वं भागवताण्डन्तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम् ।। ३९.
ब्रह्मलोक के ऊपर भगवती अंड का विस्तार एक करोड़ और पचास नियुत योजन माना गया है।
एषोर्द्ध्वगप्रचारस्तु गत्यन्तञ्च ततः स्मृतम् । नित्या ह्यपरिसंख्येयाः परस्परगुणाश्रयाः ।। ३९.
यह ऊपर की ओर का विस्तार गति का अंत माना गया है; ये सब शाश्वत, अनगिनत और एक-दूसरे के गुणों पर आश्रित हैं।