ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह। सेन्द्राष्टेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः ।। ३८.
जब तीनों लोकों के स्वामी, इन्द्र आदि के साथ, महर्लोक चले जाते हैं, तब कल्पभर रहने वाले वहीं निवास करते हैं।
जिताद्याश्च गणा ह्यत्र चाक्षुषान्ताश्चतुर्दश। मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु देवास्ते वै महौजसः ।। ३८.
जिता आदि से लेकर चाक्षुष तक चौदह गण हैं; ये महाबली देवता सभी मन्वंतर में विद्यमान रहते हैं।
ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम्। समेत्य देवास्ते सर्वे प्राप्ते संकलने तदा ।। ३८.
फिर जब वे ऊपर चले जाते हैं, तब कल्पभर रहने वालों का मिलन होता है; सभी देवता उस एकत्रीकरण के समय एकत्र हो जाते हैं।
महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्द्दश। सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोकं सहानुगाः ।। ३८.
महर्लोक को छोड़कर, वे चौदहों गण, अपने शरीर और अनुयायियों सहित, जनलोक चले जाते हैं—ऐसा कहा गया है।
एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति। भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु चाप्युत ।। ३८.
इस प्रकार, जब देवता महर्लोक से जनलोक चले जाते हैं, तब केवल मूल तत्त्व और स्थावर प्राणी ही शेष रह जाते हैं।
शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भूरादिषु। देवेषु च गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम् ।। ३८.
जब भू आदि महान लोक खाली हो जाते हैं, और देवता ऊपर चले जाते हैं, तब कल्पभर रहने वालों का मिलन होता है।
संहृत्य तांस्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान्। संस्थापयति वै सर्गं महदॄष्ट्या युगक्षये ।। ३८.
तब ब्रह्मा, देवताओं, ऋषियों, पितरों और दानवों को समेटकर, युग के अंत में अपनी महान दृष्टि से फिर से सृष्टि की स्थापना करते हैं।
तत्र युगसहस्रान्तमहर्यर्द्ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तामहोरात्रविदो जनाः ।। ३८.
जो लोग ब्रह्मा का दिन-रात जानते हैं, वे कहते हैं कि ब्रह्मा का एक दिन हजार युगों का होता है, और रात भी हजार युगों की होती है।
नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोऽर्थतः। त्रिविधः सर्व्वभूतानामित्येष प्रतिसञ्चरः ।। ३८.
सब प्राणियों का संहार तीन प्रकार का बताया गया है—नैमित्तिक, प्राकृत और अत्यंतिक।
ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः। प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः ।। ३८.
नैमित्तिक संहार को ब्राह्म कहा गया है, जिसमें कल्प के अंत में संसार जल जाता है; पुनः सृष्टि के समय प्राणियों के तत्त्वों का नाश प्राकृत संहार कहलाता है।
ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसम्भवः । ततः संहृत्य तान् ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः ।। ३८.
ज्ञान से उत्पन्न होने वाला, कारणों का नाश ही अत्यंतिक संहार कहा गया है; तब ब्रह्मा उन कारणों को समेटकर देवताओं और तीनों लोकों के निवासियों को अपने में समेट लेते हैं।
अहरन्ते प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः। सुषुप्सुर्भगवान् ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा ।। ३८.
दिन के अंत में, वे फिर से सृष्टि का संहार करते हैं; भगवान ब्रह्मा जब विश्राम करना चाहते हैं, तब वे प्रजाओं को अपने में समेट लेते हैं।
ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये। तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्त्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः ।। ३८.
फिर जब हजार युग बीत जाते हैं और युग का अंत आ जाता है, तब वही प्रजापति अपने में स्थित प्रजाओं की सृष्टि करने का संकल्प करते हैं।
तदा भवत्यनावृष्टिस्तदा सा शत वार्षिकी। तथा यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले ।। ३८.
उस समय वर्षा नहीं होती, और वह सूखा सौ वर्षों तक रहता है; तब पृथ्वी पर रहने वाले दुर्बल प्राणी—
तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च। सप्तरश्मिरथो भूत्वा ह्युदतिष्ठद्विभावसुः ।। ३८.
—यहीं नष्ट हो जाते हैं और मिट्टी का रूप धारण कर लेते हैं; फिर प्रज्वलित अग्नि सात किरणों वाली होकर प्रकट होती है।
असह्यरश्मिर्भगवान् पिबन्नम्भो गभस्तिभिः। हरिता रश्मयस्तस्य दीप्यमानास्तु सप्तभिः ।। ३८.
भगवान अपनी असह्य किरणों से जल को अपनी किरणों द्वारा पी लेते हैं; उसकी सातों किरणें हरी और प्रज्वलित होती हैं।
भूय एव विवर्तन्ते व्याप्नुवन्तो वनं शनैः। भौमं काष्ठं धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते ।। ३८.
वे किरणें फिर घूमती हैं और धीरे-धीरे वनस्पति में फैल जाती हैं; पृथ्वी की लकड़ी उन प्रज्वलित किरणों से भयंकर रूप से जल उठती है।
तस्मादुदकं सूर्य्यस्य तपतोऽति हि कथ्यते। नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविष्यते ।। ३८.
इसलिए कहा गया है कि सूर्य अपनी तपन से जल को ऊपर खींच लेता है; सूखे के कारण सूर्य जलता है और उसी से उसकी तपन बढ़ जाती है।
नावृष्ट्या परिचिन्वन्ति वारिणा दीप्यते रविः। तस्मादपः पिबन् या वै दीप्यते रविरम्बरे ।। ३८.
सूखे के कारण सूर्य को जल से तृप्ति नहीं मिलती, इसलिए वह और भी प्रज्वलित होता है; इस प्रकार सूर्य आकाश में जल को पीकर जलता है।
तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्भो महार्णवात्। तेनाहारेण सन्दीप्तः सूर्य्यः सप्त भवत्युत ।। ३८.
उसकी सातों किरणें महासागर से जल को पी जाती हैं; उस आहार से पुष्ट होकर सूर्य सात गुना तेजस्वी हो जाता है।
ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्य्यभूताश्चतुर्दिशम्। चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा ।। ३८.
फिर वे सातों किरणें सूर्य बनकर, चारों दिशाओं में प्रज्वलित होकर, इस चारों लोकों वाली सृष्टि को जला डालती हैं।
प्राप्नुवन्ति च भाभिस्तु ह्यूर्द्धं चाधश्च रश्मिभिः। दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निः प्रतापिनः ।। ३८.
अपनी किरणों से वे ऊपर और नीचे तक पहुँच जाती हैं; सातों सूर्य युग के अंत की अग्नि से प्रचंड रूप से जलते हैं।
ते वारिणा च संदीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः। खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुन्धराम् ।। ३८.
वे अग्नि और जल से प्रज्वलित, असंख्य किरणों के साथ, आकाश को ढँककर खड़े हो जाते हैं और पृथ्वी को भस्म कर देते हैं।
ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुन्धरा। साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी विस्नेहा समपद्यत ।। ३८.
फिर उनके ताप से जलती हुई पृथ्वी, पर्वतों, नदियों और समुद्रों सहित, पूरी तरह नीरस हो जाती है।
दीप्ताभिः सन्तताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः। अधश्चोर्ध्वश्च तिर्यक् च संरुद्धं सूर्यरश्मिभिः ।। ३८.
चारों ओर, ऊपर, नीचे और तिरछे, प्रज्वलित, लगातार और विचित्र किरणों से सब कुछ सूर्य की किरणों से ढँक जाता है।
सूर्य्यग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम्। एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत ।। ३८.
जब सूर्य की अग्नियाँ बढ़कर आपस में मिल जाती हैं, तब वे एक हो जाती हैं और एक ही ज्वाला का रूप ले लेती हैं।
सर्वलोकप्रणाशञ्च सोऽग्निर्भूत्वा तु मण्डली। चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा ।। ३८.
वह अग्नि, गोलाकार रूप लेकर, सभी लोकों का संहार बन जाता है; अपनी तेजस्विता से यह चारों लोकों को बहुत जल्दी भस्म कर देता है।
ततः प्रलीयते सर्व्वं जङ्गमं स्थावरं तदा। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत् ।। ३८.
उस समय सब जंगम और स्थावर वस्तुएँ नष्ट हो जाती हैं; धरती बिना पेड़ों और घास के, कछुए की पीठ जैसी समतल हो जाती है।
अम्बरीषमिवाभाति सर्वं मारिषितं जगत्। सर्वमेव तदार्चिर्भिः पूर्णं जज्वाल्यते नभः ।। ३८.
सारा संसार अग्नि से भस्म होकर रुई के गोले जैसा दिखता है; उस समय आकाश पूरी तरह अग्नि की ज्वालाओं से भरकर जल उठता है।
पाताले यानि भूतानि महोतधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ।। ३८.
पाताल में और समुद्र में रहने वाले सभी प्राणी तब नष्ट हो जाते हैं और वे सब फिर से धरती के रूप में मिल जाते हैं।