सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु। विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकां विना ।। ५७.
इसके अलावा सड़सठ नियुत और बीस हज़ार वर्ष और भी हैं; यह समय अतिरिक्त को छोड़कर है।
मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा सङ्ख्याविद्भिर्द्विजैः स्मृता। मन्वन्तरस्य कालोऽयं युगैः सार्द्धं प्रकीर्तितः ।। ५७.
यही मन्वंतर की गणना है, जिसे संख्याज्ञान रखने वाले द्विजों ने स्मरण किया है; यह मन्वंतर का काल है, जो युगों सहित बताया गया है।
चतुः सहस्रयुक्तं वै प्रथमन्तत् कृतं युगम्। त्रेतावशिष्टं वक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च ।। ५७.
पहला कृतयुग चार हज़ार वर्षों से युक्त है; अब मैं त्रेता, द्वापर और कलियुग के शेष भाग भी बताऊँगा।
युगपत्समवेतार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते। क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं प्रोक्तं युगद्वयम्। ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथैव च ।। ५७.
युगों का अर्थ एक साथ मिलाकर दो प्रकार से कहना संभव नहीं है; ऋषिवंश के प्रसंग और विषय की जटिलता के कारण मैंने तुम्हें इन दोनों युगों का क्रम से वर्णन किया है।
तत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ते। श्रौतं स्मार्त्तञ्च धर्मञ्च ब्रह्मणा च प्रचोदितम् ।। ५७.
त्रेतायुग के आरंभ में मनु और सातों ऋषियों ने, ब्रह्मा की प्रेरणा से, वैदिक और परंपरागत दोनों धर्मों की स्थापना की।
दाराग्निहोत्रसंयोगमृग्यजुः सामसंज्ञितम्। इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयोऽब्रुवन् ।। ५७.
सातों ऋषियों ने, पत्नी और अग्निहोत्र के संयोग से युक्त, ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद के नाम से प्रसिद्ध वैदिक धर्म का वर्णन किया।
परस्परागतं धर्मं स्मार्त्तञ्चाचारलक्षणम्। वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।। ५७.
मनु स्वायंभुव ने आचार और परस्पर व्यवहार से युक्त, वर्ण और आश्रम के नियमों सहित, स्मार्त धर्म का उपदेश दिया।
सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै। तेषां सुतप्ततपसामार्षेयेण क्रमेण तु ।। ५७.
सत्य, ब्रह्मचर्य, वेदाध्ययन और तपस्या के द्वारा, जिन्होंने कठोर तप किया था, वे ऋषियों के बताए मार्ग का अनुसरण करते थे।
सप्तर्षीणां मनोश्चैव आद्ये त्रेतायुगस्य तु । अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च ।। ५७.
त्रेतायुग के प्रारंभ में सातों ऋषियों और मनु के लिए, वह सब बिना पूर्व ज्ञान और बिना पहले किए हुए कर्म के ही था।
अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः। आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् ।। ५७.
वे मंत्र तारे आदि चिह्नों से प्रकट हुए; सृष्टि के प्रारंभ में वे देवताओं के बीच स्वयं प्रकट हो गए।
प्रणाशे त्वथ सिद्धीनामप्यासाञ्च प्रवर्त्तनम्। आसन् मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः। तेमन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभाससमुत्थिताः ।। ५७.
सिद्धियों के नष्ट होने और नई सिद्धियों के आरंभ पर, बीते कल्पों में हजारों मंत्र विद्यमान थे; वे मंत्र फिर से उनकी अंतःप्रेरणा से प्रकट हुए।
ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणानि च। सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्तं धर्मं मनुर्जगौ ।। ५७.
ऋचाएँ, यजुर्वाक्य, सामगान और अथर्वण मंत्र सातों ऋषियों ने कहे; मनु ने स्मार्त धर्म का प्रचार किया।
त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मशेषतः। संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरेषु ते ।। ५७.
त्रेता के आरंभ में वेद संहिताएँ एकत्रित रूप में थीं, केवल धर्म का शेष भाग था; आयु की कमी और संकोच के कारण द्वापर में वे विभाजित हो गईं।
ऋषयस्तपसा देवाः कलौ च द्वापरेषु वै। अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयम्भुवा ।। ५७.
ऋषियों ने तपस्या से, और देवताओं ने कलियुग व द्वापर में, स्वयंभुव द्वारा पहले ही दिव्य, अनादि और अनंत रूप में सृष्टि पाई थी।
सधर्माः सप्रजाः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे। विक्रीडन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम् ।। ५७.
वे अपने धर्म, संतान और अंगों सहित, हर युग में धर्म के अनुसार, एक ही उद्देश्य से मिलकर विहार करते हैं और वेदों का उपदेश युगानुसार करते हैं।
आरम्भयज्ञा क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशाम्पतेः। परिचार यज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः ।। ५७.
आरंभिक यज्ञ क्षत्रिय के लिए हैं; हवि यज्ञ प्रजा के स्वामी के लिए; सेवा यज्ञ शूद्रों के लिए; और जप यज्ञ श्रेष्ठ द्विजों के लिए हैं।
तथा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा ।। ५७.
त्रेतायुग में धर्म की रक्षा से सभी वर्ण प्रसन्न, कर्मशील, संतानवान, समृद्ध और सुखी थे।
ब्राह्मणाननुवर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान् विशः। वैश्यानुवर्तिनः शूद्राः परस्परमनुव्रताः ।। ५७.
क्षत्रिय ब्राह्मणों का अनुसरण करते हैं; प्रजा क्षत्रियों का अनुसरण करती है; शूद्र वैश्य का अनुसरण करते हैं; और सभी एक-दूसरे का पालन करते हैं।
शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा। सङ्कल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वसर्मणा। त्रेतायुगे त्वविकलः कर्म्मारम्भः प्रसिद्ध्यति ।। ५७.
उनके शुभ कार्य, धर्म, वर्ण और आश्रम, मन से संकल्प, वाणी से उच्चारण और अपने कर्तव्य के साथ, त्रेतायुग में निष्कलंक और सफल होते हैं।
आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता। सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवन्त्युत ।। ५७.
त्रेतायुग में दीर्घायु, बुद्धि, बल, रूप, आरोग्यता और धर्मशीलता सभी के लिए सामान्य थी।
वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तथाकरोत् । पुनः प्रजास्तु ता मोहात्तान् धर्मान्न ह्यपालयन् ।। ५७.
ब्रह्मा ने उनके लिए वर्ण और आश्रम की व्यवस्था की; परंतु मोहवश प्रजा ने उन धर्मों का पालन नहीं किया।
परस्परविरोधेन मनुन्ताः पुनरन्वयुः। मनुः स्वायम्भुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ।। ५७.
आपसी विरोध के कारण वे फिर से मनु का अनुसरण करने लगे; स्वायंभुव मनु ने, सच्चाई देखकर, प्रजापति के रूप में वैसा ही आचरण किया।
धाता तु शतरूपायाः पुमान् स उदपादयत्। प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रधमन्तौ महीपती ।। ५७.
धाता ने शतरूपा से दो तेजस्वी पुत्र उत्पन्न किए—प्रियव्रत और उत्तानपाद, जो बड़े प्रतापी राजा बने।
ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः। प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्त्वभवन्नृषाः ।। ५७.
उस समय से दंड का पालन करने वाले राजा उत्पन्न हुए; और क्योंकि वे अपनी प्रजा को प्रसन्न रखते थे, उन्हें नृशः कहा गया।
प्रच्छन्नपापा ये जेतुमशक्या मनुजा भुवि। धर्मसंस्थापनार्थाय तेषां शास्त्रे तपो मया ।। ५७.
जो मनुष्य अपने छिपे हुए पापों को जीतना कठिन है, उनके बीच धर्म की स्थापना के लिए मैंने तप और शास्त्र का विधान किया।
वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्तिताः। संहिताश्च ततो मन्त्रा ऋषभिर्ब्रह्मणैस्तु ते ।। ५७.
त्रेता युग में वर्णों का विभाजन बताया गया, और तभी से ऋषियों और ब्राह्मणों द्वारा मंत्रों के संहिताएँ रची गईं।
यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येवन्तु दैवतैः। यामैः शुक्लैर्जपैश्चैव सर्वसम्भारसंवृतैः ।। ५७.
उसी समय देवताओं ने यज्ञ की स्थापना की, जिसमें शुद्ध आचरण, पवित्र जप और सभी आवश्यक सामग्री सम्मिलित थी।
सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे देवैर्यज्ञास्ते प्राक् प्रवर्तिताः ।। ५७.
विश्वभुज और बलशाली इन्द्र के साथ, स्वयंभुव मन्वंतर में, देवताओं ने पहले यज्ञों की शुरुआत की।
सत्यं जपस्तपो दानं त्रेतायां धर्म उच्यते। क्रिया धर्मश्च ह्रसते सत्यधर्मः प्रवर्त्तते ।। ५७.
त्रेता युग में सत्य, जप, तप और दान को धर्म कहा गया है; कर्मकांड और धर्म घटते हैं, और सत्यधर्म की प्रधानता होती है।
प्रजायन्ते ततः शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः। न्यस्तदण्डमहाभागा यज्वानो ब्रह्मवादिनः ।। ५७.
तब वीर, दीर्घायु, महाबली, भाग्यशाली, यज्ञ करने वाले और ब्रह्मवाक्य बोलने वाले पुरुष जन्म लेते हैं।