વાયુપુરાણમ્

કરમ્ભવાલુકાયાઞ્ચ અસિપત્રવને તથા। શિલાસમ્પેષણે ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ ।। ૫૬.

કરંભા રેતીમાં, અસિપત્ર વનમાં અને પથ્થરથી દબાવામાં પણ, પોતાના કર્મ અનુસાર તેઓ ફેંકાતા રહે છે.

તત્ર સ્થાનાનિ તેષાં વૈ દુઃખાનામપ્યનાકવત્। તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રતઃ ।। ૫૬.

ત્યાં તેમના દુઃખના સ્થળો તો ગણતરીથી બહાર છે; અને બીજા લોકમાં રહેતા એ જીવ જુદા-જુદા નામ અને કુળથી ઓળખાય છે.

ભૂમ્યાપસવ્યદર્ભેષુ દત્ત્વા પિણ્ડત્રયન્તુ વૈ। પતિ તાંસ્તર્પયન્તે ચ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાઃ ।। ૫૬.

પૃથ્વી પર, ડાબી બાજુ ધરબ પર ત્રણ પિંડ ચઢાવી, પતિ પોતાના પૂર્વજોને પ્રેતલોકમાં તૃપ્ત કરે છે.

અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં સૃષ્ટા યે ભુવિ પઞ્ચધા। પશ્ચાદિસ્થાવરાન્તેષુ ભૂતાનાં તેષુ કર્મસુ ।। ૫૬.

જે આત્માઓ યાતનાના સ્થળે પહોંચ્યા નથી, તેઓ પૃથ્વી પર પાંચ પ્રકારથી સ્થાવર-જંગમ જીવોમાં પોતાના કર્મ અનુસાર જન્મે છે.

નાનારૂપાસુ જાતીષુ તિર્યગ્યોનિષુ ચાતિષુ। યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ। તસ્મિસ્તસ્મિંસ્તદાહારં શ્રાદ્ધદત્તોપતિષ્ઠતિ ।। ૫૬.

વિવિધ જાતિમાં, પશુઓ અને અન્ય યોનિમાં, જે ખોરાક તેમને મળે છે, એ જ શ્રાદ્ધમાં અપાયેલું અન્ન તેમને ત્યાં પહોંચે છે.

કાલે ન્યાયાગતં પાત્રં વિધિના પ્રતિપાદિતમ્। પ્રાપ્નોત્યન્નં યથા દત્તં બન્ધુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।। ૫૬.

યોગ્ય સમયે, વિધિપૂર્વક પસંદ કરેલા પાત્રમાં, આપેલું અન્ન જ્યાં સંબંધીઓ રહે છે ત્યાં પહોંચે છે.

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્। તથા શ્રાદ્ધે તદિષ્ટાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।। ૫૬.

જેમ વાછરડો ગુમ થયેલી ગાયોમાં પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ શ્રાદ્ધના મંત્રથી ઇચ્છિત પિતૃઓ સુધી અન્ન પહોંચે છે.

એવં હ્યવિકલં શ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધદત્તન્તુ મન્ત્રતઃ। સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્ દિવ્યેન ચક્ષુષા। ગતાગતિજ્ઞઃ પ્રેતાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।। ૫૬.

આ રીતે, નિષ્કલંક શ્રાદ્ધ અને મંત્રથી અપાયેલું દાન, દેવદૃષ્ટિ ધરાવતા સનત્કુમારે કહ્યું છે કે, મંત્ર પ્રેતોના આવાગમનને જાણે છે અને પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે.

બહ્વીકાસ્વોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્રાય શર્વરી ।। ૫૬.

બહ્વિકા, અશ્વ, ઉષ્મપ અને દિવાકીર્ત્ય નામે પ્રસિદ્ધ પિતૃઓ છે; કૃષ્ણપક્ષ તેમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ તેમનો રાત્રિ.

ઇત્યે તે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ વૈ। ઋતાર્ત્તવા અનેકે તુ અન્યોન્યપિતરઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

આ રીતે પિતૃઓ દેવતા છે અને દેવતાઓ પણ પિતૃ છે; ઘણા ઋતુ પ્રમાણે છે અને કેટલાક પરસ્પર પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે.

એતે તુ પિતરો દેવા માનુષાઃ પિતરશ્ચ યે। પ્રીતેષુ તેષુ પ્રીયન્તે શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા ।। ૫૬.

આ પિતૃઓ દેવતા છે અને માનવ પિતૃઓ પણ છે; જ્યારે શ્રદ્ધાપૂર્વકના કર્મથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે સંતોષ પામે છે.

ઇત્યેવં પિતરઃ પ્રોક્તાઃ પિદૄણાં સોમપાયિનામ્। એતત્ પિતૃમતત્વં હિ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ ।। ૫૬.

આ રીતે સોમપાન કરનારા પિતૃઓનું વર્ણન થયું; પિતૃત્વનો આ સિદ્ધાંત પુરાણમાં નિશ્ચિત માનવામાં આવ્યો છે.

ઇત્યર્કપિતૃ સોમાનામૈલસ્ય ચ સમાગમઃ। સુધામૃતસ્ય ચાવાપ્તિઃ પિતૄણાઞ્ચૈવ તર્પણમ્ ।। ૫૬.

આ રીતે, સૂર્ય અને ચંદ્ર પિતૃઓનું મિલન, અમૃત અને સુધાની પ્રાપ્તિ તથા પિતૃઓનું તૃપ્તિ વર્ણવાયું છે.

પૂર્ણિમાવાસ્યયોઃ કાલઃ પિતૄણાં સ્થાનમેવ ચ। સમાસાત્કીર્ત્તિતસ્તુભ્યમેષ સર્ગઃ સનાતનઃ ।। ૫૬.

પૂણમ અને અમાવસ્યાના દિવસો અને પિતૃઓના નિવાસસ્થાનનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તને કર્યું; આ સૃષ્ટિ સદા માટે છે.

વૈશ્વરૂપ્યન્તુ સર્વસ્ય કથિત़ઞ્ચૈકદેશિકમ્। ન શક્યં પરિસઙ્ખ્યાતું શ્રદ્ધેયં ભૂતિમિચ્છતા ।। ૫૬.

સર્વનું વૈશ્વરૂપ અને તેનું એક ભાગનું વર્ણન થયું; તેને સંપૂર્ણ રીતે ગણવું શક્ય નથી, પણ કલ્યાણ ઇચ્છનારએ શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.

સ્વાયમ્ભુવસ્ય હીત્યેષ સર્ગઃ ક્રાન્તો મયાત્ર વૈ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્ ।। ૫૬.

સ્વાયંભુમાનાં આ સૃષ્ટિનું વર્ણન મેં અહીં ક્રમશઃ અને વિગતે કર્યું છે; હવે હું વધુ શું વર્ણવું?

ચતુર્યુગાનિ યાન્યાસન્ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । તેષાં નિસર્ગં તત્ત્વઞ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરાત્ ।। ૫૭.

સ્વાયંભુમાનાં અંતરમાં જે ચાર યુગો પહેલા થયા, તેમના ઉત્પત્તિ અને તત્ત્વનું હું વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.

પૃથિવ્યાદિપ્રસઙ્ગેન યન્મયા પ્રાગુદાહૃતમ્। તેષાઞ્ચતુર્યુગં હ્યેતત્ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૫૭.

પૃથ્વી અને બીજા વિષયોની વાતમાં, જે મેં પહેલા કહ્યું હતું, હવે હું તમને ચાર યુગ વિશે સમજાવીશ. ધ્યાનથી સાંભળો.

સઙ્ખ્યયેહ પ્રસઙ્ખ્યાય વિસ્તારાચ્ચૈવ સર્વશઃ। યુગઞ્ચ યુગભેદઞ્ચ યુગધર્મન્તથૈવ ચ ।। ૫૭.

અહીં હું યુગોની ગણતરી, જુદા જુદા પ્રકાર અને દરેક યુગના લક્ષણો વિગતે સમજાવીશ.

યુગસન્ધ્યંશકઞ્ચૈવ યુગસન્ધાનમેવ ચ। ષટ્‌પ્રકારયુગાખ્યાનાં પ્રવક્ષ્યામીહ તત્ત્વતઃ ।। ૫૭.

હવે હું યુગસંધ્યા, યુગના સંધિકાળ અને યુગના છ પ્રકારની સાચી સમજ અહીં આપું છું.

લૌકિકેન પ્રમાણેન વિબુદ્ધોઽબ્દસ્તુ માનુષઃ। તેનાબ્દેન પ્રસઙ્ખ્યાય વક્ષ્યામીહ ચતુર્યુગમ્ ।। ૫૭.૫ . નિમેષકાલઃ કાષ્ઠા ચ કલાશ્ચાપિ મુહૂર્ત્તકાઃ। નિમેષકાલતુલ્યં હિ વિદ્યાલ્લઘ્વક્ષરઞ્ચયત્ ।। ૫૭.

દૈનિક માપ પ્રમાણે, એક વર્ષ મનુષ્યનું વર્ષ કહેવાય છે. એ વર્ષથી હવે હું ચાર યુગની ગણતરી સમજાવીશ. નિમેષનો સમય, કાષ્ઠા, કલાઓ અને મુહૂર્ત — એમાં નિમેષ જેટલો સમય 'લઘુ અક્ષર' કહેવાય છે.

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્ કલાસ્તાઃ। ત્રિંશત્ કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્ત્તાસ્તત્ર્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે ।। ૫૭.

પંદર નિમેષને એક કાષ્ઠા ગણવી, ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલાં બને છે. ત્રીસ કલાઓ એક મુહૂર્ત બને છે અને ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ-રાત થાય છે.

અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષદૈવિકે। તત્રાહઃ કર્મચેષ્ટાયાં રાત્રિઃ સ્વપ્નાય કલ્પ્યતે ।। ૫૭.

સૂર્ય દિવસ અને રાતને મનુષ્ય અને દેવતાઓના માપ પ્રમાણે વહેંચે છે. એમાં દિવસ કામકાજ માટે છે અને રાત ઊંઘવા માટે છે.

પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ। કૃષ્ણ પક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ।। ૫૭.

પિતૃઓ માટે એક મહિનો એટલે એક દિવસ અને એક રાત. એમાં કૃષ્ણપક્ષ એમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ એમની ઊંઘવાની રાત છે.

ત્રિંશચ્ચ માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસશ્ચ સ સ્મૃતઃ। શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટયા ચાપ્યધિકાનિ વૈ। પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે ।। ૫૭.

ત્રીસ મનુષ્ય મહિના પિતૃઓનો એક મહિનો ગણાય છે. ત્રણસો સાઠ અને એમાં વધુ સાઠ મહિના મળીને પિતૃઓનો એક વર્ષ થાય છે, એમ મનુષ્ય ગણતરી પ્રમાણે કહેવાય છે.

માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્ । પિદૄણાં ત્રીણિ વર્ષાણિ સઙ્ખયાતાનીહ તાનિ વૈ। ચત્વાર શ્ચાધિકા માસાઃ પિત્રે ચૈવેહ કીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

મનુષ્ય માપ પ્રમાણે, સો વર્ષ એટલે પિતૃઓના ત્રણ વર્ષ થાય છે અને ચાર મહિના વધુ પણ અહીં પિતૃઓ માટે કહેવાયા છે.

લોકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ। એતદ્દિવ્યમહોરાત્રં શાસ્ત્રેઽસ્મિન્ નિશ્વયો મતઃ ।। ૫૭.

દૈનિક માપ પ્રમાણે, જે વર્ષ મનુષ્યનું કહેવાય છે, એ જ અહીંના શાસ્ત્રમાં એક દૈવ દિવસ-રાત માનવામાં આવ્યું છે.

દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ । અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ ।। ૫૭.

દૈવી વર્ષ પણ દિવસ અને રાતમાં વહેંચાય છે. એમાં દિવસ ઉત્તરાયણ છે અને રાત દક્ષિણાયણ છે.

યે તે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસઙ્ખયાતે તયોઃ પુનઃ। ત્રિંશચ્ચ તાનિ વર્ષાણિ દિવ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

દૈવી દિવસ અને રાત, એમ ત્રીસ મળીને એક દૈવી મહિનો ગણાય છે.