વાયુપુરાણમ્

અન્તે ચ નૈવ સીદન્તિ શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા। બ્રહ્મચર્યેણ તપસા યજ્ઞેન પ્રજયા ચ વૈ ।। ૫૬.

શ્રદ્ધા સાથેના કર્મ, બ્રહ્મચર્ય, તપ, યજ્ઞ અને સંતાનથી અંતે તેઓ કદી પતિત થતા નથી.

શ્રદ્ધયા વિદ્યયા ચૈવ પ્રદાનેન ચ સપ્તધા। કર્મસ્વેતેષુ યે યુક્તા ભવન્ત્યા દેવપાતનાત્ ।। ૫૬.

શ્રદ્ધા, જ્ઞાન અને દાન—આ સાત રીતે—જે કર્મોમાં જોડાય છે, તેઓ દેવોના આશીર્વાદથી એ અવસ્થાને પામે છે.

દેવૈસ્તૈઃ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં સૂક્ષ્મકૈઃ સોમપાયકૈઃ। સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃમન્તમુપાસતે ।। ૫૬.

એ દેવતાઓ અને સૂક્ષ્મ સોમપાન પિતૃઓ સાથે, સ્વર્ગમાં ગયેલા લોકો આકાશમાં આનંદ કરે છે અને પિતૃમંત્રને આરાધે છે.

પ્રજાવતાં પ્રશંસૈવ સ્મૃતા સિદ્ધા ક્રિયાવતામ્। તેષાં નિવાપદત્તાન્નં તત્કુલીનૈશ્ચ બાન્ધવૈઃ ।। ૫૬.

જેને સંતાન છે, એવા સિદ્ધ અને કર્મશીલ પિતૃઓની પ્રશંસા થાય છે; તેમનું અન્ન તેમના કુટુંબજનો અને સગાઓ આપે છે.

માસં શ્રાદ્ધભુજસ્તૃપ્તિ લભન્તે સોમલૌકિકાઃ। એતે મનુષ્યાઃ પિતરો માસિ શ્રાદ્ધ ભુજસ્તુ તે ।। ૫૬.

માસભર શ્રાદ્ધભોજન કરનારા સોમલોક પિતૃઓ તૃપ્તિ પામે છે; એ મનુષ્ય પિતૃઓ છે, જે દર મહિને શ્રાદ્ધ ભોજન કરે છે.

તેભ્યોઽપરે તુ યે ચાન્યે સઙ્કીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ। ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેભ્યઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ ।। ૫૬.

પણ બીજા, જે કર્મ અને જન્મથી મિશ્ર છે, આશ્રમધર્મમાંથી પતિત છે અને સ્વધા-સ્વાહાના ભાગથી વંચિત છે—

ભિન્નદેહા દુરાત્મનઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે। સ્વકર્માણ્યેવ શોચન્તિ યાતનાસ્થાનમાગતાઃ ।। ૫૬.

શરીરથી વિયોજિત, દુષ્ટમનવાળા, યમલોકમાં પ્રેત અને ભૂત બની, પોતાના કર્મને લઈને દુઃખી થાય છે અને યાતનાના સ્થાનમાં રહે છે.

દીર્ઘાયુષોઽતિશુષ્કાશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ વિવાસસઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાશ્ચ વિદ્રવન્તિ ઇતસ્તતઃ ।। ૫૬.

લાંબા આયુષ્યવાળા, બહુ સુકાઈ ગયેલા, વણરંગી અને વસ્ત્રવિહિન, ભૂખ અને તરસથી પીડાતા, અહીંથી ત્યાં ભટકે છે.

સરિત્સરસ્તડાગાનિ વાપિશ્ચૈવ જલેપ્સવઃ। પરાન્નાનિ ચ લિપ્સન્તે કમ્પમાનાસ્તતસ્તતઃ ।। ૫૬.

પાણીની ઇચ્છા રાખીને, તેઓ નદીઓ, સરોવરો, તળાવો અને કૂવો શોધે છે; બીજા લોકોનું અન્ન મેળવવા માટે, કાંપતા કાંપતા અહીંથી ત્યાં જાય છે.

સ્થાનેષુ પાચ્યમાનાશ્ચ યાતાયાતેષુ તેષુ વૈ। શાલ્મલૌ વૈતરણ્યાઞ્ચ કુમ્ભીપાકેષુ તેષુ ચ ।। ૫૬.

જે આત્માઓ શાલ્મલિ વન, વૈતરણિ નદી અને કુંભીપાક જેવા વિવિધ દુઃખદાયક સ્થળોએ પાપફળે ઉકાળાય છે, તેઓ સતત આવતાં-જતાં રહે છે.

કરમ્ભવાલુકાયાઞ્ચ અસિપત્રવને તથા। શિલાસમ્પેષણે ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ ।। ૫૬.

કરંભા રેતીમાં, અસિપત્ર વનમાં અને પથ્થરથી દબાવામાં પણ, પોતાના કર્મ અનુસાર તેઓ ફેંકાતા રહે છે.

તત્ર સ્થાનાનિ તેષાં વૈ દુઃખાનામપ્યનાકવત્। તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રતઃ ।। ૫૬.

ત્યાં તેમના દુઃખના સ્થળો તો ગણતરીથી બહાર છે; અને બીજા લોકમાં રહેતા એ જીવ જુદા-જુદા નામ અને કુળથી ઓળખાય છે.

ભૂમ્યાપસવ્યદર્ભેષુ દત્ત્વા પિણ્ડત્રયન્તુ વૈ। પતિ તાંસ્તર્પયન્તે ચ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાઃ ।। ૫૬.

પૃથ્વી પર, ડાબી બાજુ ધરબ પર ત્રણ પિંડ ચઢાવી, પતિ પોતાના પૂર્વજોને પ્રેતલોકમાં તૃપ્ત કરે છે.

અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં સૃષ્ટા યે ભુવિ પઞ્ચધા। પશ્ચાદિસ્થાવરાન્તેષુ ભૂતાનાં તેષુ કર્મસુ ।। ૫૬.

જે આત્માઓ યાતનાના સ્થળે પહોંચ્યા નથી, તેઓ પૃથ્વી પર પાંચ પ્રકારથી સ્થાવર-જંગમ જીવોમાં પોતાના કર્મ અનુસાર જન્મે છે.

નાનારૂપાસુ જાતીષુ તિર્યગ્યોનિષુ ચાતિષુ। યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ। તસ્મિસ્તસ્મિંસ્તદાહારં શ્રાદ્ધદત્તોપતિષ્ઠતિ ।। ૫૬.

વિવિધ જાતિમાં, પશુઓ અને અન્ય યોનિમાં, જે ખોરાક તેમને મળે છે, એ જ શ્રાદ્ધમાં અપાયેલું અન્ન તેમને ત્યાં પહોંચે છે.

કાલે ન્યાયાગતં પાત્રં વિધિના પ્રતિપાદિતમ્। પ્રાપ્નોત્યન્નં યથા દત્તં બન્ધુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।। ૫૬.

યોગ્ય સમયે, વિધિપૂર્વક પસંદ કરેલા પાત્રમાં, આપેલું અન્ન જ્યાં સંબંધીઓ રહે છે ત્યાં પહોંચે છે.

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્। તથા શ્રાદ્ધે તદિષ્ટાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।। ૫૬.

જેમ વાછરડો ગુમ થયેલી ગાયોમાં પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ શ્રાદ્ધના મંત્રથી ઇચ્છિત પિતૃઓ સુધી અન્ન પહોંચે છે.

એવં હ્યવિકલં શ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધદત્તન્તુ મન્ત્રતઃ। સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્ દિવ્યેન ચક્ષુષા। ગતાગતિજ્ઞઃ પ્રેતાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।। ૫૬.

આ રીતે, નિષ્કલંક શ્રાદ્ધ અને મંત્રથી અપાયેલું દાન, દેવદૃષ્ટિ ધરાવતા સનત્કુમારે કહ્યું છે કે, મંત્ર પ્રેતોના આવાગમનને જાણે છે અને પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે.

બહ્વીકાસ્વોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્રાય શર્વરી ।। ૫૬.

બહ્વિકા, અશ્વ, ઉષ્મપ અને દિવાકીર્ત્ય નામે પ્રસિદ્ધ પિતૃઓ છે; કૃષ્ણપક્ષ તેમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ તેમનો રાત્રિ.

ઇત્યે તે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ વૈ। ઋતાર્ત્તવા અનેકે તુ અન્યોન્યપિતરઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

આ રીતે પિતૃઓ દેવતા છે અને દેવતાઓ પણ પિતૃ છે; ઘણા ઋતુ પ્રમાણે છે અને કેટલાક પરસ્પર પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે.

એતે તુ પિતરો દેવા માનુષાઃ પિતરશ્ચ યે। પ્રીતેષુ તેષુ પ્રીયન્તે શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા ।। ૫૬.

આ પિતૃઓ દેવતા છે અને માનવ પિતૃઓ પણ છે; જ્યારે શ્રદ્ધાપૂર્વકના કર્મથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે સંતોષ પામે છે.

ઇત્યેવં પિતરઃ પ્રોક્તાઃ પિદૄણાં સોમપાયિનામ્। એતત્ પિતૃમતત્વં હિ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ ।। ૫૬.

આ રીતે સોમપાન કરનારા પિતૃઓનું વર્ણન થયું; પિતૃત્વનો આ સિદ્ધાંત પુરાણમાં નિશ્ચિત માનવામાં આવ્યો છે.

ઇત્યર્કપિતૃ સોમાનામૈલસ્ય ચ સમાગમઃ। સુધામૃતસ્ય ચાવાપ્તિઃ પિતૄણાઞ્ચૈવ તર્પણમ્ ।। ૫૬.

આ રીતે, સૂર્ય અને ચંદ્ર પિતૃઓનું મિલન, અમૃત અને સુધાની પ્રાપ્તિ તથા પિતૃઓનું તૃપ્તિ વર્ણવાયું છે.

પૂર્ણિમાવાસ્યયોઃ કાલઃ પિતૄણાં સ્થાનમેવ ચ। સમાસાત્કીર્ત્તિતસ્તુભ્યમેષ સર્ગઃ સનાતનઃ ।। ૫૬.

પૂણમ અને અમાવસ્યાના દિવસો અને પિતૃઓના નિવાસસ્થાનનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તને કર્યું; આ સૃષ્ટિ સદા માટે છે.

વૈશ્વરૂપ્યન્તુ સર્વસ્ય કથિત़ઞ્ચૈકદેશિકમ્। ન શક્યં પરિસઙ્ખ્યાતું શ્રદ્ધેયં ભૂતિમિચ્છતા ।। ૫૬.

સર્વનું વૈશ્વરૂપ અને તેનું એક ભાગનું વર્ણન થયું; તેને સંપૂર્ણ રીતે ગણવું શક્ય નથી, પણ કલ્યાણ ઇચ્છનારએ શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.

સ્વાયમ્ભુવસ્ય હીત્યેષ સર્ગઃ ક્રાન્તો મયાત્ર વૈ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્ ।। ૫૬.

સ્વાયંભુમાનાં આ સૃષ્ટિનું વર્ણન મેં અહીં ક્રમશઃ અને વિગતે કર્યું છે; હવે હું વધુ શું વર્ણવું?

ચતુર્યુગાનિ યાન્યાસન્ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । તેષાં નિસર્ગં તત્ત્વઞ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરાત્ ।। ૫૭.

સ્વાયંભુમાનાં અંતરમાં જે ચાર યુગો પહેલા થયા, તેમના ઉત્પત્તિ અને તત્ત્વનું હું વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.

પૃથિવ્યાદિપ્રસઙ્ગેન યન્મયા પ્રાગુદાહૃતમ્। તેષાઞ્ચતુર્યુગં હ્યેતત્ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૫૭.

પૃથ્વી અને બીજા વિષયોની વાતમાં, જે મેં પહેલા કહ્યું હતું, હવે હું તમને ચાર યુગ વિશે સમજાવીશ. ધ્યાનથી સાંભળો.

સઙ્ખ્યયેહ પ્રસઙ્ખ્યાય વિસ્તારાચ્ચૈવ સર્વશઃ। યુગઞ્ચ યુગભેદઞ્ચ યુગધર્મન્તથૈવ ચ ।। ૫૭.

અહીં હું યુગોની ગણતરી, જુદા જુદા પ્રકાર અને દરેક યુગના લક્ષણો વિગતે સમજાવીશ.