વાયુપુરાણમ્

સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રમા ઉપરજ્યતે। યસ્માદાપ્યાયતે સોમઃ પઞ્ચદશ્યાન્તુ પૂર્ણિમા ।। ૫૬.

સંપૂર્ણ ગોળ અને તેજસ્વી ચાંદ્ર ગ્રસ્ત થાય છે; કારણ કે સોમ પૂર્ણ થાય છે, તેથી પંદરમી દિવસે પૂર્ણિમા આવે છે.

દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ કલાભિર્દિવસક્રમાત્। તસ્માત્ કલા પઞ્ચદશી સોમે નાસ્તિ તુ ષોડશી। તસ્માત્સોમસ્ય ભવતિ પઞ્ચદશ્યાં મહાક્ષયઃ ।। ૫૬.

દિવસે દિવસે ચંદ્રમાં દસ પછી પાંચ કળાઓ વધે છે; એટલે પંદરમો દિવસે ચંદ્રમાં સોળમી કળા રહેતી નથી. તેથી પંદરમો દિવસે ચંદ્રમાં મોટું ક્ષય થાય છે.

ઇત્યેતે પિતરો દેવાઃ સોમપાઃ સોમવર્દ્ધનાઃ। આર્ત્તવા ઋતવો યસ્માત્તે દેવા ભાવયન્તિ ચ ।। ૫૬.

આ પિતૃદેવતાઓ, જે સોમપાન કરે છે અને સોમને વધારતા જાય છે, તેમને ઋતુઓથી દેવતાઓ પોષે છે, એટલે તેમને ઋતુકાળ પિતૃ કહેવામાં આવે છે.

અતઃ પિતૄન્ પ્રવક્ષ્યામિ માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે। તેષાં ગતિઞ્ચ સત્ત્વઞ્ચ ગતિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ ।। ૫૬.

હવે હું એ પિતૃઓ વિશે કહું છું, જે માસિક શ્રાદ્ધનું ભોજન કરે છે, તેમનો માર્ગ અને સ્વભાવ, અને શ્રાદ્ધની પ્રક્રિયા પણ સમજાવું છું.

ન મૃતાનાં ગતિઃ શક્યા વિજ્ઞાતું પુનરાગતિઃ। તપસાપિ પ્રસિદ્ધેન કિં પુનર્માંસચક્ષુષા ।। ૫૬.

મૃતકોનો માર્ગ કે તેઓ પાછા આવે છે કે કેમ, એ જાણવું શક્ય નથી—even પ્રસિદ્ધ તપસ્યા દ્વારા પણ નહીં; તો પછી સામાન્ય આંખે કેવી રીતે જાણી શકાય?

શ્રાદ્ધદેવાન્ પિદૄનેતાન્ પિતરો લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ। દેવાઃ સૌમ્યાશ્ચ યજ્વાનઃ સર્વે ચૈવ હ્યયોનિજાઃ ।। ૫૬.

શ્રાદ્ધદેવતાઓ અને પિતૃઓને લોકિક પિતૃ કહેવામાં આવે છે; દેવતાઓ સૌમ્ય અને યજ્ઞકર્તા છે, અને બધા અયોનિજન છે.

દેવાસ્તે પિતરઃ સર્વે દેવાસ્તાન્ ભાવયન્ત્યુત। મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

બધા દેવતાઓ પિતૃ છે અને દેવતાઓ તેમને પોષે છે; મનુષ્યો અને તેમના પિતૃઓ અલગ અને લોકિક ગણાય છે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। યજ્વાનો યે તુ સોમે ન સોમવન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—જે યજ્ઞમાં સોમ સાથે ભાગ લે છે, તેઓને જ સાચા પિતૃ માનવામાં આવે છે; જે સોમ વિના છે, તેઓને એમ માનતા નથી.

યે યજ્વાનઃ સ્મૃતાસ્તેષાં તે વૈ બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ। કર્મસ્વેતેષુ યુક્તાસ્તે તૃપ્યન્ત્યાદેહસમ્ભવાત્ ।। ૫૬.

જે પિતૃઓ યજ્ઞકર્તા તરીકે ઓળખાય છે, તેમને બર્હિષદ કહે છે; તેઓ પોતાના કર્મમાં જોડાયેલા છે અને શરીર વિના જન્મેલા હોવાથી સંતોષ પામે છે.

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં હોમિનો યાજ્યયાજિનઃ। યે વાપ્યાશ્રમધર્મેણ પ્રસ્થાનેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૬.

તેમા જે અગ્નિષ્વાત્ત કહેવાય છે, તેઓ મુખ્ય અને ઉપયજ્ઞકર્મો કરનારા છે, અને જે આશ્રમધર્મમાં સ્થિર છે, તેઓ પણ તેમાં આવે છે.

અન્તે ચ નૈવ સીદન્તિ શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા। બ્રહ્મચર્યેણ તપસા યજ્ઞેન પ્રજયા ચ વૈ ।। ૫૬.

શ્રદ્ધા સાથેના કર્મ, બ્રહ્મચર્ય, તપ, યજ્ઞ અને સંતાનથી અંતે તેઓ કદી પતિત થતા નથી.

શ્રદ્ધયા વિદ્યયા ચૈવ પ્રદાનેન ચ સપ્તધા। કર્મસ્વેતેષુ યે યુક્તા ભવન્ત્યા દેવપાતનાત્ ।। ૫૬.

શ્રદ્ધા, જ્ઞાન અને દાન—આ સાત રીતે—જે કર્મોમાં જોડાય છે, તેઓ દેવોના આશીર્વાદથી એ અવસ્થાને પામે છે.

દેવૈસ્તૈઃ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં સૂક્ષ્મકૈઃ સોમપાયકૈઃ। સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃમન્તમુપાસતે ।। ૫૬.

એ દેવતાઓ અને સૂક્ષ્મ સોમપાન પિતૃઓ સાથે, સ્વર્ગમાં ગયેલા લોકો આકાશમાં આનંદ કરે છે અને પિતૃમંત્રને આરાધે છે.

પ્રજાવતાં પ્રશંસૈવ સ્મૃતા સિદ્ધા ક્રિયાવતામ્। તેષાં નિવાપદત્તાન્નં તત્કુલીનૈશ્ચ બાન્ધવૈઃ ।। ૫૬.

જેને સંતાન છે, એવા સિદ્ધ અને કર્મશીલ પિતૃઓની પ્રશંસા થાય છે; તેમનું અન્ન તેમના કુટુંબજનો અને સગાઓ આપે છે.

માસં શ્રાદ્ધભુજસ્તૃપ્તિ લભન્તે સોમલૌકિકાઃ। એતે મનુષ્યાઃ પિતરો માસિ શ્રાદ્ધ ભુજસ્તુ તે ।। ૫૬.

માસભર શ્રાદ્ધભોજન કરનારા સોમલોક પિતૃઓ તૃપ્તિ પામે છે; એ મનુષ્ય પિતૃઓ છે, જે દર મહિને શ્રાદ્ધ ભોજન કરે છે.

તેભ્યોઽપરે તુ યે ચાન્યે સઙ્કીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ। ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેભ્યઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ ।। ૫૬.

પણ બીજા, જે કર્મ અને જન્મથી મિશ્ર છે, આશ્રમધર્મમાંથી પતિત છે અને સ્વધા-સ્વાહાના ભાગથી વંચિત છે—

ભિન્નદેહા દુરાત્મનઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે। સ્વકર્માણ્યેવ શોચન્તિ યાતનાસ્થાનમાગતાઃ ।। ૫૬.

શરીરથી વિયોજિત, દુષ્ટમનવાળા, યમલોકમાં પ્રેત અને ભૂત બની, પોતાના કર્મને લઈને દુઃખી થાય છે અને યાતનાના સ્થાનમાં રહે છે.

દીર્ઘાયુષોઽતિશુષ્કાશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ વિવાસસઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાશ્ચ વિદ્રવન્તિ ઇતસ્તતઃ ।। ૫૬.

લાંબા આયુષ્યવાળા, બહુ સુકાઈ ગયેલા, વણરંગી અને વસ્ત્રવિહિન, ભૂખ અને તરસથી પીડાતા, અહીંથી ત્યાં ભટકે છે.

સરિત્સરસ્તડાગાનિ વાપિશ્ચૈવ જલેપ્સવઃ। પરાન્નાનિ ચ લિપ્સન્તે કમ્પમાનાસ્તતસ્તતઃ ।। ૫૬.

પાણીની ઇચ્છા રાખીને, તેઓ નદીઓ, સરોવરો, તળાવો અને કૂવો શોધે છે; બીજા લોકોનું અન્ન મેળવવા માટે, કાંપતા કાંપતા અહીંથી ત્યાં જાય છે.

સ્થાનેષુ પાચ્યમાનાશ્ચ યાતાયાતેષુ તેષુ વૈ। શાલ્મલૌ વૈતરણ્યાઞ્ચ કુમ્ભીપાકેષુ તેષુ ચ ।। ૫૬.

જે આત્માઓ શાલ્મલિ વન, વૈતરણિ નદી અને કુંભીપાક જેવા વિવિધ દુઃખદાયક સ્થળોએ પાપફળે ઉકાળાય છે, તેઓ સતત આવતાં-જતાં રહે છે.

કરમ્ભવાલુકાયાઞ્ચ અસિપત્રવને તથા। શિલાસમ્પેષણે ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ ।। ૫૬.

કરંભા રેતીમાં, અસિપત્ર વનમાં અને પથ્થરથી દબાવામાં પણ, પોતાના કર્મ અનુસાર તેઓ ફેંકાતા રહે છે.

તત્ર સ્થાનાનિ તેષાં વૈ દુઃખાનામપ્યનાકવત્। તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રતઃ ।। ૫૬.

ત્યાં તેમના દુઃખના સ્થળો તો ગણતરીથી બહાર છે; અને બીજા લોકમાં રહેતા એ જીવ જુદા-જુદા નામ અને કુળથી ઓળખાય છે.

ભૂમ્યાપસવ્યદર્ભેષુ દત્ત્વા પિણ્ડત્રયન્તુ વૈ। પતિ તાંસ્તર્પયન્તે ચ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાઃ ।। ૫૬.

પૃથ્વી પર, ડાબી બાજુ ધરબ પર ત્રણ પિંડ ચઢાવી, પતિ પોતાના પૂર્વજોને પ્રેતલોકમાં તૃપ્ત કરે છે.

અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં સૃષ્ટા યે ભુવિ પઞ્ચધા। પશ્ચાદિસ્થાવરાન્તેષુ ભૂતાનાં તેષુ કર્મસુ ।। ૫૬.

જે આત્માઓ યાતનાના સ્થળે પહોંચ્યા નથી, તેઓ પૃથ્વી પર પાંચ પ્રકારથી સ્થાવર-જંગમ જીવોમાં પોતાના કર્મ અનુસાર જન્મે છે.

નાનારૂપાસુ જાતીષુ તિર્યગ્યોનિષુ ચાતિષુ। યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ। તસ્મિસ્તસ્મિંસ્તદાહારં શ્રાદ્ધદત્તોપતિષ્ઠતિ ।। ૫૬.

વિવિધ જાતિમાં, પશુઓ અને અન્ય યોનિમાં, જે ખોરાક તેમને મળે છે, એ જ શ્રાદ્ધમાં અપાયેલું અન્ન તેમને ત્યાં પહોંચે છે.

કાલે ન્યાયાગતં પાત્રં વિધિના પ્રતિપાદિતમ્। પ્રાપ્નોત્યન્નં યથા દત્તં બન્ધુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।। ૫૬.

યોગ્ય સમયે, વિધિપૂર્વક પસંદ કરેલા પાત્રમાં, આપેલું અન્ન જ્યાં સંબંધીઓ રહે છે ત્યાં પહોંચે છે.

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્। તથા શ્રાદ્ધે તદિષ્ટાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।। ૫૬.

જેમ વાછરડો ગુમ થયેલી ગાયોમાં પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ શ્રાદ્ધના મંત્રથી ઇચ્છિત પિતૃઓ સુધી અન્ન પહોંચે છે.

એવં હ્યવિકલં શ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધદત્તન્તુ મન્ત્રતઃ। સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્ દિવ્યેન ચક્ષુષા। ગતાગતિજ્ઞઃ પ્રેતાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।। ૫૬.

આ રીતે, નિષ્કલંક શ્રાદ્ધ અને મંત્રથી અપાયેલું દાન, દેવદૃષ્ટિ ધરાવતા સનત્કુમારે કહ્યું છે કે, મંત્ર પ્રેતોના આવાગમનને જાણે છે અને પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે.

બહ્વીકાસ્વોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્રાય શર્વરી ।। ૫૬.

બહ્વિકા, અશ્વ, ઉષ્મપ અને દિવાકીર્ત્ય નામે પ્રસિદ્ધ પિતૃઓ છે; કૃષ્ણપક્ષ તેમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ તેમનો રાત્રિ.