વાયુપુરાણમ્

સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્ક્રિયા। એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ ।। ૫૬.

એ સમયે હવન અને દર્શનું વષટ્ક્રિયા કરવાનું યોગ્ય સમય હોય છે; આ અમાવાસ્યાના યજ્ઞનો આરંભ કહેવાય છે.

દિવા પર્વણ્યમાવાસ્યાં ક્ષીણેન્દૌ બહુલે તુ વૈ। તસ્માદ્દિવા હ્યમાવાસ્યાં ગૃહ્યતેઽસૌ દિવાકરઃ। ગૃહ્યતે વૈ દિવા હ્યસ્માદમાવાસ્યાં દિવિક્ષયૈઃ ।। ૫૬.

દિવસે અમાવાસ્યાના સમયે, જ્યારે ચાંદ્ર ક્ષીણ અને અંધકારમય હોય છે, ત્યારે સૂર્યને ગ્રહણ કરવામાં આવે છે; આમ, અમાવાસ્યાના દિવસે સૂર્યને દિવસના કર્મો માટે ગ્રહણવામાં આવે છે.

કલાનામપિ વૈ તાસાં બહુમાન્યાજડાત્મકૈઃ। તિથીનાં નામ ધેયાનિ વિદ્વદ્ભિઃ સંજ્ઞિતાનિ વૈ ।। ૫૬.

આ કલાઓ માટે પણ, વિદ્વાનો તિથિ પ્રમાણે તેમના નામો રાખે છે, ભલે એ જડ સ્વરૂપની હોય.

દર્શયેતામથાન્યોન્યં સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ । નિષ્ક્રામત્યથ તેનૈવ ક્રમશઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ ।। ૫૬.

પછી, સૂર્ય અને ચાંદ્ર એકબીજાને દર્શાવે છે અને એ ક્રમમાં ચાંદ્ર સૂર્યમંડળમાંથી બહાર જાય છે.

દ્વિલવેન હ્યહો રાત્રં ભાસ્કરં સ્પૃશતે શશી। સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્‌ક્રિયા ।। ૫૬.

બે લવ જેટલા સમય માટે, દિવસ-રાતે ચાંદ્ર સૂર્યને સ્પર્શે છે; એ સમયે હવન અને દર્શનું વષટ્ક્રિયા કરવાનું યોગ્ય સમય હોય છે.

કુહેતિ કોકિરેનોક્તો યઃ કાલઃ પરિચિહ્નિતઃ। તત્કાલસંજ્ઞિતા યસ્માદમાવાસ્યા કુહુઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

'કુહુ' જે સમય છે, તે ઋષિઓએ એવું નામ આપ્યું છે; એથી અમાવાસ્યાને 'કુહુ' કહેવામાં આવે છે.

સિનીવાલીપ્રમાણેન ક્ષીણશેષો નિશાકરઃ। અમાવાસ્યાં વિશત્યર્કં સિનીવાલી તતઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

જ્યારે ચાંદ્ર માત્ર થોડી જોડી જેટલો બાકી રહે છે, ત્યારે અમાવાસ્યાએ તે સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે; તેથી તેને 'સિનીવાલી' કહે છે.

પર્વણઃ પર્વકાલસ્તુ તુલ્યો વૈ તુ વષટ્‌ક્રિયા। ચન્દ્રસૂર્યવ્યતીપાતે ઉભે તે પૂર્ણિમે સ્મૃતે ।। ૫૬.

યજ્ઞના પર્વકાળનો સમય વષટ્ક્રિયા જેટલો જ હોય છે; ચાંદ્ર અને સૂર્યના સંયોગે બંને પૂર્ણિમા કહેવાય છે.

પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યોશ્ચ પર્વકાલો દ્વિમાત્રકઃ। કાલઃ કુહુસિનીવાલ્યોઃ સમુદ્રો દ્વિલવઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૬.

પ્રથમ અને પંદરમી તિથી વચ્ચેનો પર્વકાળ બે માપનો હોય છે; કુહુ અને સિનીવાલીનો સમય બે લવનું સમુદ્ર કહેવાય છે.

અર્કાગ્નિમણ્ડલે સોમે પર્વકાલઃ કલાશ્રયઃ। એવં સ શુક્રપક્ષો વૈ રજન્યાઃ પર્વસન્ધિષુ ।। ૫૬.

સૂર્ય અને અગ્નિના મંડળમાં ચંદ્રના પર્વકાળે, શુક્લ પક્ષ રાત્રે યજ્ઞના સંધિ પર આગળ વધે છે.

સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રમા ઉપરજ્યતે। યસ્માદાપ્યાયતે સોમઃ પઞ્ચદશ્યાન્તુ પૂર્ણિમા ।। ૫૬.

સંપૂર્ણ ગોળ અને તેજસ્વી ચાંદ્ર ગ્રસ્ત થાય છે; કારણ કે સોમ પૂર્ણ થાય છે, તેથી પંદરમી દિવસે પૂર્ણિમા આવે છે.

દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ કલાભિર્દિવસક્રમાત્। તસ્માત્ કલા પઞ્ચદશી સોમે નાસ્તિ તુ ષોડશી। તસ્માત્સોમસ્ય ભવતિ પઞ્ચદશ્યાં મહાક્ષયઃ ।। ૫૬.

દિવસે દિવસે ચંદ્રમાં દસ પછી પાંચ કળાઓ વધે છે; એટલે પંદરમો દિવસે ચંદ્રમાં સોળમી કળા રહેતી નથી. તેથી પંદરમો દિવસે ચંદ્રમાં મોટું ક્ષય થાય છે.

ઇત્યેતે પિતરો દેવાઃ સોમપાઃ સોમવર્દ્ધનાઃ। આર્ત્તવા ઋતવો યસ્માત્તે દેવા ભાવયન્તિ ચ ।। ૫૬.

આ પિતૃદેવતાઓ, જે સોમપાન કરે છે અને સોમને વધારતા જાય છે, તેમને ઋતુઓથી દેવતાઓ પોષે છે, એટલે તેમને ઋતુકાળ પિતૃ કહેવામાં આવે છે.

અતઃ પિતૄન્ પ્રવક્ષ્યામિ માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે। તેષાં ગતિઞ્ચ સત્ત્વઞ્ચ ગતિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ ।। ૫૬.

હવે હું એ પિતૃઓ વિશે કહું છું, જે માસિક શ્રાદ્ધનું ભોજન કરે છે, તેમનો માર્ગ અને સ્વભાવ, અને શ્રાદ્ધની પ્રક્રિયા પણ સમજાવું છું.

ન મૃતાનાં ગતિઃ શક્યા વિજ્ઞાતું પુનરાગતિઃ। તપસાપિ પ્રસિદ્ધેન કિં પુનર્માંસચક્ષુષા ।। ૫૬.

મૃતકોનો માર્ગ કે તેઓ પાછા આવે છે કે કેમ, એ જાણવું શક્ય નથી—even પ્રસિદ્ધ તપસ્યા દ્વારા પણ નહીં; તો પછી સામાન્ય આંખે કેવી રીતે જાણી શકાય?

શ્રાદ્ધદેવાન્ પિદૄનેતાન્ પિતરો લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ। દેવાઃ સૌમ્યાશ્ચ યજ્વાનઃ સર્વે ચૈવ હ્યયોનિજાઃ ।। ૫૬.

શ્રાદ્ધદેવતાઓ અને પિતૃઓને લોકિક પિતૃ કહેવામાં આવે છે; દેવતાઓ સૌમ્ય અને યજ્ઞકર્તા છે, અને બધા અયોનિજન છે.

દેવાસ્તે પિતરઃ સર્વે દેવાસ્તાન્ ભાવયન્ત્યુત। મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

બધા દેવતાઓ પિતૃ છે અને દેવતાઓ તેમને પોષે છે; મનુષ્યો અને તેમના પિતૃઓ અલગ અને લોકિક ગણાય છે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। યજ્વાનો યે તુ સોમે ન સોમવન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—જે યજ્ઞમાં સોમ સાથે ભાગ લે છે, તેઓને જ સાચા પિતૃ માનવામાં આવે છે; જે સોમ વિના છે, તેઓને એમ માનતા નથી.

યે યજ્વાનઃ સ્મૃતાસ્તેષાં તે વૈ બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ। કર્મસ્વેતેષુ યુક્તાસ્તે તૃપ્યન્ત્યાદેહસમ્ભવાત્ ।। ૫૬.

જે પિતૃઓ યજ્ઞકર્તા તરીકે ઓળખાય છે, તેમને બર્હિષદ કહે છે; તેઓ પોતાના કર્મમાં જોડાયેલા છે અને શરીર વિના જન્મેલા હોવાથી સંતોષ પામે છે.

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં હોમિનો યાજ્યયાજિનઃ। યે વાપ્યાશ્રમધર્મેણ પ્રસ્થાનેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૬.

તેમા જે અગ્નિષ્વાત્ત કહેવાય છે, તેઓ મુખ્ય અને ઉપયજ્ઞકર્મો કરનારા છે, અને જે આશ્રમધર્મમાં સ્થિર છે, તેઓ પણ તેમાં આવે છે.

અન્તે ચ નૈવ સીદન્તિ શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા। બ્રહ્મચર્યેણ તપસા યજ્ઞેન પ્રજયા ચ વૈ ।। ૫૬.

શ્રદ્ધા સાથેના કર્મ, બ્રહ્મચર્ય, તપ, યજ્ઞ અને સંતાનથી અંતે તેઓ કદી પતિત થતા નથી.

શ્રદ્ધયા વિદ્યયા ચૈવ પ્રદાનેન ચ સપ્તધા। કર્મસ્વેતેષુ યે યુક્તા ભવન્ત્યા દેવપાતનાત્ ।। ૫૬.

શ્રદ્ધા, જ્ઞાન અને દાન—આ સાત રીતે—જે કર્મોમાં જોડાય છે, તેઓ દેવોના આશીર્વાદથી એ અવસ્થાને પામે છે.

દેવૈસ્તૈઃ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં સૂક્ષ્મકૈઃ સોમપાયકૈઃ। સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃમન્તમુપાસતે ।। ૫૬.

એ દેવતાઓ અને સૂક્ષ્મ સોમપાન પિતૃઓ સાથે, સ્વર્ગમાં ગયેલા લોકો આકાશમાં આનંદ કરે છે અને પિતૃમંત્રને આરાધે છે.

પ્રજાવતાં પ્રશંસૈવ સ્મૃતા સિદ્ધા ક્રિયાવતામ્। તેષાં નિવાપદત્તાન્નં તત્કુલીનૈશ્ચ બાન્ધવૈઃ ।। ૫૬.

જેને સંતાન છે, એવા સિદ્ધ અને કર્મશીલ પિતૃઓની પ્રશંસા થાય છે; તેમનું અન્ન તેમના કુટુંબજનો અને સગાઓ આપે છે.

માસં શ્રાદ્ધભુજસ્તૃપ્તિ લભન્તે સોમલૌકિકાઃ। એતે મનુષ્યાઃ પિતરો માસિ શ્રાદ્ધ ભુજસ્તુ તે ।। ૫૬.

માસભર શ્રાદ્ધભોજન કરનારા સોમલોક પિતૃઓ તૃપ્તિ પામે છે; એ મનુષ્ય પિતૃઓ છે, જે દર મહિને શ્રાદ્ધ ભોજન કરે છે.

તેભ્યોઽપરે તુ યે ચાન્યે સઙ્કીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ। ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેભ્યઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ ।। ૫૬.

પણ બીજા, જે કર્મ અને જન્મથી મિશ્ર છે, આશ્રમધર્મમાંથી પતિત છે અને સ્વધા-સ્વાહાના ભાગથી વંચિત છે—

ભિન્નદેહા દુરાત્મનઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે। સ્વકર્માણ્યેવ શોચન્તિ યાતનાસ્થાનમાગતાઃ ।। ૫૬.

શરીરથી વિયોજિત, દુષ્ટમનવાળા, યમલોકમાં પ્રેત અને ભૂત બની, પોતાના કર્મને લઈને દુઃખી થાય છે અને યાતનાના સ્થાનમાં રહે છે.

દીર્ઘાયુષોઽતિશુષ્કાશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ વિવાસસઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાશ્ચ વિદ્રવન્તિ ઇતસ્તતઃ ।। ૫૬.

લાંબા આયુષ્યવાળા, બહુ સુકાઈ ગયેલા, વણરંગી અને વસ્ત્રવિહિન, ભૂખ અને તરસથી પીડાતા, અહીંથી ત્યાં ભટકે છે.

સરિત્સરસ્તડાગાનિ વાપિશ્ચૈવ જલેપ્સવઃ। પરાન્નાનિ ચ લિપ્સન્તે કમ્પમાનાસ્તતસ્તતઃ ।। ૫૬.

પાણીની ઇચ્છા રાખીને, તેઓ નદીઓ, સરોવરો, તળાવો અને કૂવો શોધે છે; બીજા લોકોનું અન્ન મેળવવા માટે, કાંપતા કાંપતા અહીંથી ત્યાં જાય છે.