વાયુપુરાણમ્

પૌર્ણમાસે વ્યતીપાતે યદીક્ષેતે પરસ્પરમ્। યસ્મિન્કાલે સ સીમાન્તે સ વ્યતીપાત એવ તુ ।। ૫૬.

જ્યારે પૂર્ણિમા અને વ્યતીપાતે બંને એકસાથે દેખાય છે, ત્યારે એ સીમા પરનો સમય વ્યતીપાત કહેવાય છે.

કાલં સૂર્યસ્ય નિર્દ્દેશં દૃષ્ટ્વા સઙ્ખ્યા તુ સર્પતિ। સ વૈ પથં ક્રિયાકાલઃ કાલાત્સદ્યો વિધીયતે ।। ૫૬.

જ્યારે સૂર્ય દ્વારા દર્શાવેલો સમય જોવામાં આવે છે, ત્યારે ગણતરી આગળ વધે છે; એ માર્ગ વિધિ માટેનો સમય છે, જે તરત જ નિર્ધારિત થાય છે.

પૂર્ણેન્દોઃ પૂર્ણપક્ષે તુ રાત્રિસન્ધિષુ પૂર્ણિમા। યસ્માત્તામનુપશ્યન્તિ પિતરો દૈવતૈઃ સહ। તસ્માદનુમતિર્નામ પૂર્ણિમા પ્રથમા સ્મૃતા ।। ૫૬.

પૂર્ણિમાના દિવસે, શુક્લ પખવાડિયામાં, રાત્રિના સંધિ સમયે, પિતૃઓ દેવતાઓ સાથે મળીને તેને જુએ છે; તેથી પ્રથમ પૂર્ણિમાને અનુમતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

અત્યર્થં ભ્રાજતે યસ્માત્ પૌર્ણમાસ્યાન્નિશાકરઃ। રઞ્જનાચ્ચૈવ ચન્દ્રસ્ય રાકેતિ કવયો વિદુઃ ।। ૫૬.

પૂર્ણિમાની રાત્રીએ ચાંદ્રમાનો પ્રકાશ ખૂબ તેજ હોય છે અને તે આકાશને રંગે છે, તેથી કવિઓ તેને 'રાકા' કહે છે.

અમા વસેતામૃક્ષે તુ યદા ચન્દ્રદિવાકરૌ। એકાં પઞ્ચદશીં રાત્રિમમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

જ્યારે ચાંદ્ર અને સૂર્ય બંને એક જ તારામાં રહે છે, ત્યારે પંદરમી રાત્રિ 'અમાવાસ્યા' કહેવાય છે.

તતોઽપરસ્ય તૈર્વ્યક્તઃ પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ। યદીક્ષતે વ્યતીપાતે દિવા પૂર્ણે પરસ્પરમ્। ચન્દ્રાર્કાવપરાહ્ને તુ પૂર્ણાત્માનૌ તુ પૂર્ણિમા ।। ૫૬.

પછીના દિવસે, પૂર્ણિમાને ચાંદ્ર સ્પષ્ટ દેખાય છે; જ્યારે દિવસ દરમિયાન બંનેનો સંયોગ થાય છે, ત્યારે બપોરે ચાંદ્ર અને સૂર્ય બંને પૂર્ણ હોય છે અને એ જ પૂર્ણિમા કહેવાય છે.

વિચ્છિન્નાં તામમાવાસ્યાં પશ્યતશ્ચ સમાગતૌ। અન્યોન્યં ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ યદા તદ્દર્શ ઉચ્યતે ।। ૫૬.

જ્યારે અમાવાસ્યા તૂટેલી દેખાય અને બંનેનું મળવું જોવા મળે, ત્યારે તેને 'દર્શન' કહેવાય છે.

દ્વૌ દ્વૌ લવાવમાવાસ્યાં યઃ કાલઃ પર્વસન્ધિષુ। દ્વાક્ષરં કુહુમાત્રં તુ એવં કાલસ્તુ સ સ્મૃતઃ। નષ્ટચન્દ્રા પ્યમાવાસ્યા મધ્યસૂર્યેણ સઙ્ગતા ।। ૫૬.

અમાવાસ્યાના સંધિ સમયે બે-બે લવનો જે સમય થાય છે, તેને 'કુહુમાત્ર' કહેવાય છે; અમાવાસ્યા એ પણ છે જ્યારે ચાંદ્ર અદૃશ્ય થઈ મધ્યસૂર્ય સાથે જોડાય છે.

દિવસાર્દ્ધેન રાત્ર્યર્દ્ધં સૂર્યં પ્રાપ્ય તુ ચન્દ્રમાઃ. સૂર્યેણ સહસા મુક્તિં ગત્વા પ્રાતસ્તનોત્સવૌ । દ્વૌ કાલૌ સઙ્ગમશ્ચૈવ મધ્યાહ્ને નિષ્પતેદ્રવિઃ ।। ૫૬.

અડધી રાત અને અડધો દિવસ પસાર કરીને ચાંદ્ર સૂર્યને મળે છે; સૂર્ય સાથે એકરૂપ થઈ, સવારે બે ઉત્સવો થાય છે અને બપોરે બંને સમય અને તેમનો સંયોગ થાય છે, ત્યારે રસ બહાર આવે છે.

પ્રતિપચ્છુક્લપક્ષસ્ય ચન્દ્રમાઃ સૂર્યમણ્ડલાત્। નિર્મુચ્યમાનયોર્મધ્યે તયોર્મણ્ડલયોસ્તુ વૈ ।। ૫૬.

શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથીએ, ચાંદ્ર સૂર્યમંડળમાંથી છૂટી, બંને ગોળ વચ્ચે રહે છે.

સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્ક્રિયા। એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ ।। ૫૬.

એ સમયે હવન અને દર્શનું વષટ્ક્રિયા કરવાનું યોગ્ય સમય હોય છે; આ અમાવાસ્યાના યજ્ઞનો આરંભ કહેવાય છે.

દિવા પર્વણ્યમાવાસ્યાં ક્ષીણેન્દૌ બહુલે તુ વૈ। તસ્માદ્દિવા હ્યમાવાસ્યાં ગૃહ્યતેઽસૌ દિવાકરઃ। ગૃહ્યતે વૈ દિવા હ્યસ્માદમાવાસ્યાં દિવિક્ષયૈઃ ।। ૫૬.

દિવસે અમાવાસ્યાના સમયે, જ્યારે ચાંદ્ર ક્ષીણ અને અંધકારમય હોય છે, ત્યારે સૂર્યને ગ્રહણ કરવામાં આવે છે; આમ, અમાવાસ્યાના દિવસે સૂર્યને દિવસના કર્મો માટે ગ્રહણવામાં આવે છે.

કલાનામપિ વૈ તાસાં બહુમાન્યાજડાત્મકૈઃ। તિથીનાં નામ ધેયાનિ વિદ્વદ્ભિઃ સંજ્ઞિતાનિ વૈ ।। ૫૬.

આ કલાઓ માટે પણ, વિદ્વાનો તિથિ પ્રમાણે તેમના નામો રાખે છે, ભલે એ જડ સ્વરૂપની હોય.

દર્શયેતામથાન્યોન્યં સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ । નિષ્ક્રામત્યથ તેનૈવ ક્રમશઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ ।। ૫૬.

પછી, સૂર્ય અને ચાંદ્ર એકબીજાને દર્શાવે છે અને એ ક્રમમાં ચાંદ્ર સૂર્યમંડળમાંથી બહાર જાય છે.

દ્વિલવેન હ્યહો રાત્રં ભાસ્કરં સ્પૃશતે શશી। સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્‌ક્રિયા ।। ૫૬.

બે લવ જેટલા સમય માટે, દિવસ-રાતે ચાંદ્ર સૂર્યને સ્પર્શે છે; એ સમયે હવન અને દર્શનું વષટ્ક્રિયા કરવાનું યોગ્ય સમય હોય છે.

કુહેતિ કોકિરેનોક્તો યઃ કાલઃ પરિચિહ્નિતઃ। તત્કાલસંજ્ઞિતા યસ્માદમાવાસ્યા કુહુઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

'કુહુ' જે સમય છે, તે ઋષિઓએ એવું નામ આપ્યું છે; એથી અમાવાસ્યાને 'કુહુ' કહેવામાં આવે છે.

સિનીવાલીપ્રમાણેન ક્ષીણશેષો નિશાકરઃ। અમાવાસ્યાં વિશત્યર્કં સિનીવાલી તતઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

જ્યારે ચાંદ્ર માત્ર થોડી જોડી જેટલો બાકી રહે છે, ત્યારે અમાવાસ્યાએ તે સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે; તેથી તેને 'સિનીવાલી' કહે છે.

પર્વણઃ પર્વકાલસ્તુ તુલ્યો વૈ તુ વષટ્‌ક્રિયા। ચન્દ્રસૂર્યવ્યતીપાતે ઉભે તે પૂર્ણિમે સ્મૃતે ।। ૫૬.

યજ્ઞના પર્વકાળનો સમય વષટ્ક્રિયા જેટલો જ હોય છે; ચાંદ્ર અને સૂર્યના સંયોગે બંને પૂર્ણિમા કહેવાય છે.

પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યોશ્ચ પર્વકાલો દ્વિમાત્રકઃ। કાલઃ કુહુસિનીવાલ્યોઃ સમુદ્રો દ્વિલવઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૬.

પ્રથમ અને પંદરમી તિથી વચ્ચેનો પર્વકાળ બે માપનો હોય છે; કુહુ અને સિનીવાલીનો સમય બે લવનું સમુદ્ર કહેવાય છે.

અર્કાગ્નિમણ્ડલે સોમે પર્વકાલઃ કલાશ્રયઃ। એવં સ શુક્રપક્ષો વૈ રજન્યાઃ પર્વસન્ધિષુ ।। ૫૬.

સૂર્ય અને અગ્નિના મંડળમાં ચંદ્રના પર્વકાળે, શુક્લ પક્ષ રાત્રે યજ્ઞના સંધિ પર આગળ વધે છે.

સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રમા ઉપરજ્યતે। યસ્માદાપ્યાયતે સોમઃ પઞ્ચદશ્યાન્તુ પૂર્ણિમા ।। ૫૬.

સંપૂર્ણ ગોળ અને તેજસ્વી ચાંદ્ર ગ્રસ્ત થાય છે; કારણ કે સોમ પૂર્ણ થાય છે, તેથી પંદરમી દિવસે પૂર્ણિમા આવે છે.

દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ કલાભિર્દિવસક્રમાત્। તસ્માત્ કલા પઞ્ચદશી સોમે નાસ્તિ તુ ષોડશી। તસ્માત્સોમસ્ય ભવતિ પઞ્ચદશ્યાં મહાક્ષયઃ ।। ૫૬.

દિવસે દિવસે ચંદ્રમાં દસ પછી પાંચ કળાઓ વધે છે; એટલે પંદરમો દિવસે ચંદ્રમાં સોળમી કળા રહેતી નથી. તેથી પંદરમો દિવસે ચંદ્રમાં મોટું ક્ષય થાય છે.

ઇત્યેતે પિતરો દેવાઃ સોમપાઃ સોમવર્દ્ધનાઃ। આર્ત્તવા ઋતવો યસ્માત્તે દેવા ભાવયન્તિ ચ ।। ૫૬.

આ પિતૃદેવતાઓ, જે સોમપાન કરે છે અને સોમને વધારતા જાય છે, તેમને ઋતુઓથી દેવતાઓ પોષે છે, એટલે તેમને ઋતુકાળ પિતૃ કહેવામાં આવે છે.

અતઃ પિતૄન્ પ્રવક્ષ્યામિ માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે। તેષાં ગતિઞ્ચ સત્ત્વઞ્ચ ગતિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ ।। ૫૬.

હવે હું એ પિતૃઓ વિશે કહું છું, જે માસિક શ્રાદ્ધનું ભોજન કરે છે, તેમનો માર્ગ અને સ્વભાવ, અને શ્રાદ્ધની પ્રક્રિયા પણ સમજાવું છું.

ન મૃતાનાં ગતિઃ શક્યા વિજ્ઞાતું પુનરાગતિઃ। તપસાપિ પ્રસિદ્ધેન કિં પુનર્માંસચક્ષુષા ।। ૫૬.

મૃતકોનો માર્ગ કે તેઓ પાછા આવે છે કે કેમ, એ જાણવું શક્ય નથી—even પ્રસિદ્ધ તપસ્યા દ્વારા પણ નહીં; તો પછી સામાન્ય આંખે કેવી રીતે જાણી શકાય?

શ્રાદ્ધદેવાન્ પિદૄનેતાન્ પિતરો લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ। દેવાઃ સૌમ્યાશ્ચ યજ્વાનઃ સર્વે ચૈવ હ્યયોનિજાઃ ।। ૫૬.

શ્રાદ્ધદેવતાઓ અને પિતૃઓને લોકિક પિતૃ કહેવામાં આવે છે; દેવતાઓ સૌમ્ય અને યજ્ઞકર્તા છે, અને બધા અયોનિજન છે.

દેવાસ્તે પિતરઃ સર્વે દેવાસ્તાન્ ભાવયન્ત્યુત। મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

બધા દેવતાઓ પિતૃ છે અને દેવતાઓ તેમને પોષે છે; મનુષ્યો અને તેમના પિતૃઓ અલગ અને લોકિક ગણાય છે.

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। યજ્વાનો યે તુ સોમે ન સોમવન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—જે યજ્ઞમાં સોમ સાથે ભાગ લે છે, તેઓને જ સાચા પિતૃ માનવામાં આવે છે; જે સોમ વિના છે, તેઓને એમ માનતા નથી.

યે યજ્વાનઃ સ્મૃતાસ્તેષાં તે વૈ બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ। કર્મસ્વેતેષુ યુક્તાસ્તે તૃપ્યન્ત્યાદેહસમ્ભવાત્ ।। ૫૬.

જે પિતૃઓ યજ્ઞકર્તા તરીકે ઓળખાય છે, તેમને બર્હિષદ કહે છે; તેઓ પોતાના કર્મમાં જોડાયેલા છે અને શરીર વિના જન્મેલા હોવાથી સંતોષ પામે છે.