વાયુપુરાણમ્

ઇત્યેવં પીયમાનસ્તુ દૈવતૈશ્ચ નિશાકરઃ। સમાગચ્છદમાવાસ્યાં ભાગે પઞ્ચદશે સ્થિતઃ ।। ૫૬.

આ રીતે દેવતાઓ સુધા પીવે છે ત્યારે ચંદ્ર, પંદરમા ભાગમાં સ્થિત રહી, અમાવાસ્યાના સંયોગે પહોંચી જાય છે.

સુષુમ્નાપ્યાયિતઞ્ચૈવ અમાવાસ્યાં યથાક્રમમ્। પિબન્તિ દ્વિકલં કાલં પિતરસ્તે સુધામૃતમ્ ।। ૫૬.

અને પછી અમાવાસ્યાના દિવસે, સુષુમ્ના દ્વારા ભરાયેલા, પિતૃઓ ક્રમશઃ બે કળા જેટલો સમય સુધા-અમૃત પાન કરે છે.

તતઃ પીતક્ષયે સોમે સૂર્યોઽસાવેકરશ્મિના। આપ્યાયયત્સુષુમ્નેન પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ ।। ૫૬.

પછી જ્યારે સોમમાં રહેલું અમૃત સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે સૂર્ય એક કિરણથી સુષુમ્ના દ્વારા સોમપાન કરનારા પિતૃઓ માટે તેને ફરીથી ભરે છે.

નિઃશેષાયાં કલાયાન્તુ સોમમાપ્યાયયત્ પુનઃ। સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય ભાગં ભાગ મહઃક્રમાત્। કલાઃ ક્ષીયન્તિ તાઃ કૃષ્ણાઃ શુક્લાશ્ચાપ્યાયયન્તિ ચ ।। ૫૬.

જ્યારે ચંદ્રની બધી કળાઓ સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે સોમ ફરીથી ભરાય છે; સુષુમ્ના દ્વારા ભરાતા, કાળાં પખવાડિયામાં કળાઓ ઘટે છે અને શુક્લ પખવાડિયામાં વધે છે.

એવં સૂર્યસ્ય વીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ। દૃશ્યતે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ। સંસિદ્ધિરેવં સોમસ્ય પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।। ૫૬.

આ રીતે, સૂર્યની શક્તિથી ચંદ્રનું શરીર ફરીથી ભરાય છે અને પૂર્ણિમાએ તેજસ્વી, પૂર્ણ ચંદ્ર દેખાય છે; એ રીતે સોમનો વધઘટ બંને પખવાડિયામાં થાય છે.

ઇત્યેષ પિતૃમાન્ સોમઃ સ્મૃત ઇદ્વત્સરઃ ક્રમાત્ । ક્રાન્તઃ પંચદશૈઃ સાર્દ્ધં સુધા મૃતપરિસ્રવૈઃ ।। ૫૬.

આ રીતે, પિતૃમાન નામે ઓળખાતો આ સોમ, પંદર અને અડધી કળા સાથે, સુધા અને અમૃતના પ્રવાહથી એક વર્ષ ગણાય છે.

અતઃ પર્વાણિ વક્ષ્યામિ પર્વણાં સન્ધયસ્તથા। ગ્રન્થિમન્તિ યથા પર્વાણીક્ષુવેણ્વોર્ભવન્ત્યુત ।। ૫૬.

હવે હું પર્વ અને તેમના સંધિઓ સમજાવીશ, જે ઉકાળાની ગાંઠો જેવા ગાંઠદાર બનેલા હોય છે.

તથાર્દ્ધમાસપર્વાણિ શુક્લકૃષ્ણાનિ વૈ વિદુઃ। પૂર્ણામાવાસ્યયોર્ભેદૈર્ગ્રન્થિર્યા સન્ધયશ્ચ વૈ । અર્દ્ધમાસાસ્તુ પર્વાણિ તૃતીયાપ્રભૃતીનિ તુ ।। ૫૬.

આ રીતે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પખવાડિયાંને અર્ધમાસ પર્વ કહેવામાં આવે છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના ભેદ એ ગાંઠો અને સંધિઓ છે, અને તૃતીયાથી શરૂ થતા અર્ધમાસો પર્વ છે.

અગ્નયાધાનક્રિયા યસ્માત્ ક્રિયતે પર્વસન્ધિષુ। સાયાહ્ને પ્રતિપચ્ચૈવ સ કાલઃ પૌર્ણમાસિકઃ ।। ૫૬.

કારણ કે પર્વ સંધિઓ પર અગ્નિ સ્થાપન વિધિ કરવામાં આવે છે, સાંજે અને પ્રતિપદાને એ સમય પૂર્ણિમા કાળ કહેવાય છે.

વ્યતીપાતે સ્થિતે સૂર્યે લેસોર્દ્ધન્તુ યુગાન્તરે। યુગાન્તરોદિતે ચૈવ લેખોર્દ્ધં શશિનઃ ક્રમાત્ ।। ૫૬.

જ્યારે સૂર્ય વ્યતીપાતે સ્થિત હોય છે, યુગના અંતે ભાગ પૂરું થાય છે, અને ચંદ્ર પણ ક્રમશઃ કળાના અંતે ઊગે છે—

પૌર્ણમાસે વ્યતીપાતે યદીક્ષેતે પરસ્પરમ્। યસ્મિન્કાલે સ સીમાન્તે સ વ્યતીપાત એવ તુ ।। ૫૬.

જ્યારે પૂર્ણિમા અને વ્યતીપાતે બંને એકસાથે દેખાય છે, ત્યારે એ સીમા પરનો સમય વ્યતીપાત કહેવાય છે.

કાલં સૂર્યસ્ય નિર્દ્દેશં દૃષ્ટ્વા સઙ્ખ્યા તુ સર્પતિ। સ વૈ પથં ક્રિયાકાલઃ કાલાત્સદ્યો વિધીયતે ।। ૫૬.

જ્યારે સૂર્ય દ્વારા દર્શાવેલો સમય જોવામાં આવે છે, ત્યારે ગણતરી આગળ વધે છે; એ માર્ગ વિધિ માટેનો સમય છે, જે તરત જ નિર્ધારિત થાય છે.

પૂર્ણેન્દોઃ પૂર્ણપક્ષે તુ રાત્રિસન્ધિષુ પૂર્ણિમા। યસ્માત્તામનુપશ્યન્તિ પિતરો દૈવતૈઃ સહ। તસ્માદનુમતિર્નામ પૂર્ણિમા પ્રથમા સ્મૃતા ।। ૫૬.

પૂર્ણિમાના દિવસે, શુક્લ પખવાડિયામાં, રાત્રિના સંધિ સમયે, પિતૃઓ દેવતાઓ સાથે મળીને તેને જુએ છે; તેથી પ્રથમ પૂર્ણિમાને અનુમતિ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

અત્યર્થં ભ્રાજતે યસ્માત્ પૌર્ણમાસ્યાન્નિશાકરઃ। રઞ્જનાચ્ચૈવ ચન્દ્રસ્ય રાકેતિ કવયો વિદુઃ ।। ૫૬.

પૂર્ણિમાની રાત્રીએ ચાંદ્રમાનો પ્રકાશ ખૂબ તેજ હોય છે અને તે આકાશને રંગે છે, તેથી કવિઓ તેને 'રાકા' કહે છે.

અમા વસેતામૃક્ષે તુ યદા ચન્દ્રદિવાકરૌ। એકાં પઞ્ચદશીં રાત્રિમમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

જ્યારે ચાંદ્ર અને સૂર્ય બંને એક જ તારામાં રહે છે, ત્યારે પંદરમી રાત્રિ 'અમાવાસ્યા' કહેવાય છે.

તતોઽપરસ્ય તૈર્વ્યક્તઃ પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ। યદીક્ષતે વ્યતીપાતે દિવા પૂર્ણે પરસ્પરમ્। ચન્દ્રાર્કાવપરાહ્ને તુ પૂર્ણાત્માનૌ તુ પૂર્ણિમા ।। ૫૬.

પછીના દિવસે, પૂર્ણિમાને ચાંદ્ર સ્પષ્ટ દેખાય છે; જ્યારે દિવસ દરમિયાન બંનેનો સંયોગ થાય છે, ત્યારે બપોરે ચાંદ્ર અને સૂર્ય બંને પૂર્ણ હોય છે અને એ જ પૂર્ણિમા કહેવાય છે.

વિચ્છિન્નાં તામમાવાસ્યાં પશ્યતશ્ચ સમાગતૌ। અન્યોન્યં ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ યદા તદ્દર્શ ઉચ્યતે ।। ૫૬.

જ્યારે અમાવાસ્યા તૂટેલી દેખાય અને બંનેનું મળવું જોવા મળે, ત્યારે તેને 'દર્શન' કહેવાય છે.

દ્વૌ દ્વૌ લવાવમાવાસ્યાં યઃ કાલઃ પર્વસન્ધિષુ। દ્વાક્ષરં કુહુમાત્રં તુ એવં કાલસ્તુ સ સ્મૃતઃ। નષ્ટચન્દ્રા પ્યમાવાસ્યા મધ્યસૂર્યેણ સઙ્ગતા ।। ૫૬.

અમાવાસ્યાના સંધિ સમયે બે-બે લવનો જે સમય થાય છે, તેને 'કુહુમાત્ર' કહેવાય છે; અમાવાસ્યા એ પણ છે જ્યારે ચાંદ્ર અદૃશ્ય થઈ મધ્યસૂર્ય સાથે જોડાય છે.

દિવસાર્દ્ધેન રાત્ર્યર્દ્ધં સૂર્યં પ્રાપ્ય તુ ચન્દ્રમાઃ. સૂર્યેણ સહસા મુક્તિં ગત્વા પ્રાતસ્તનોત્સવૌ । દ્વૌ કાલૌ સઙ્ગમશ્ચૈવ મધ્યાહ્ને નિષ્પતેદ્રવિઃ ।। ૫૬.

અડધી રાત અને અડધો દિવસ પસાર કરીને ચાંદ્ર સૂર્યને મળે છે; સૂર્ય સાથે એકરૂપ થઈ, સવારે બે ઉત્સવો થાય છે અને બપોરે બંને સમય અને તેમનો સંયોગ થાય છે, ત્યારે રસ બહાર આવે છે.

પ્રતિપચ્છુક્લપક્ષસ્ય ચન્દ્રમાઃ સૂર્યમણ્ડલાત્। નિર્મુચ્યમાનયોર્મધ્યે તયોર્મણ્ડલયોસ્તુ વૈ ।। ૫૬.

શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથીએ, ચાંદ્ર સૂર્યમંડળમાંથી છૂટી, બંને ગોળ વચ્ચે રહે છે.

સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્ક્રિયા। એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ ।। ૫૬.

એ સમયે હવન અને દર્શનું વષટ્ક્રિયા કરવાનું યોગ્ય સમય હોય છે; આ અમાવાસ્યાના યજ્ઞનો આરંભ કહેવાય છે.

દિવા પર્વણ્યમાવાસ્યાં ક્ષીણેન્દૌ બહુલે તુ વૈ। તસ્માદ્દિવા હ્યમાવાસ્યાં ગૃહ્યતેઽસૌ દિવાકરઃ। ગૃહ્યતે વૈ દિવા હ્યસ્માદમાવાસ્યાં દિવિક્ષયૈઃ ।। ૫૬.

દિવસે અમાવાસ્યાના સમયે, જ્યારે ચાંદ્ર ક્ષીણ અને અંધકારમય હોય છે, ત્યારે સૂર્યને ગ્રહણ કરવામાં આવે છે; આમ, અમાવાસ્યાના દિવસે સૂર્યને દિવસના કર્મો માટે ગ્રહણવામાં આવે છે.

કલાનામપિ વૈ તાસાં બહુમાન્યાજડાત્મકૈઃ। તિથીનાં નામ ધેયાનિ વિદ્વદ્ભિઃ સંજ્ઞિતાનિ વૈ ।। ૫૬.

આ કલાઓ માટે પણ, વિદ્વાનો તિથિ પ્રમાણે તેમના નામો રાખે છે, ભલે એ જડ સ્વરૂપની હોય.

દર્શયેતામથાન્યોન્યં સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ । નિષ્ક્રામત્યથ તેનૈવ ક્રમશઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ ।। ૫૬.

પછી, સૂર્ય અને ચાંદ્ર એકબીજાને દર્શાવે છે અને એ ક્રમમાં ચાંદ્ર સૂર્યમંડળમાંથી બહાર જાય છે.

દ્વિલવેન હ્યહો રાત્રં ભાસ્કરં સ્પૃશતે શશી। સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્‌ક્રિયા ।। ૫૬.

બે લવ જેટલા સમય માટે, દિવસ-રાતે ચાંદ્ર સૂર્યને સ્પર્શે છે; એ સમયે હવન અને દર્શનું વષટ્ક્રિયા કરવાનું યોગ્ય સમય હોય છે.

કુહેતિ કોકિરેનોક્તો યઃ કાલઃ પરિચિહ્નિતઃ। તત્કાલસંજ્ઞિતા યસ્માદમાવાસ્યા કુહુઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

'કુહુ' જે સમય છે, તે ઋષિઓએ એવું નામ આપ્યું છે; એથી અમાવાસ્યાને 'કુહુ' કહેવામાં આવે છે.

સિનીવાલીપ્રમાણેન ક્ષીણશેષો નિશાકરઃ। અમાવાસ્યાં વિશત્યર્કં સિનીવાલી તતઃ સ્મૃતા ।। ૫૬.

જ્યારે ચાંદ્ર માત્ર થોડી જોડી જેટલો બાકી રહે છે, ત્યારે અમાવાસ્યાએ તે સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે; તેથી તેને 'સિનીવાલી' કહે છે.

પર્વણઃ પર્વકાલસ્તુ તુલ્યો વૈ તુ વષટ્‌ક્રિયા। ચન્દ્રસૂર્યવ્યતીપાતે ઉભે તે પૂર્ણિમે સ્મૃતે ।। ૫૬.

યજ્ઞના પર્વકાળનો સમય વષટ્ક્રિયા જેટલો જ હોય છે; ચાંદ્ર અને સૂર્યના સંયોગે બંને પૂર્ણિમા કહેવાય છે.

પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યોશ્ચ પર્વકાલો દ્વિમાત્રકઃ। કાલઃ કુહુસિનીવાલ્યોઃ સમુદ્રો દ્વિલવઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૬.

પ્રથમ અને પંદરમી તિથી વચ્ચેનો પર્વકાળ બે માપનો હોય છે; કુહુ અને સિનીવાલીનો સમય બે લવનું સમુદ્ર કહેવાય છે.