વાયુપુરાણમ્

યદા તુ ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ નક્ષત્રેણ સમાગતૌ। અમાવાસ્યાન્નિવસત એકરાત્રૈકમણ્ડલે ।। ૫૬.

જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય કોઈ નક્ષત્ર સાથે મળીને, અમાવાસ્યાની એક રાત્રિ માટે એક જ મંડળમાં રહે છે.

સ ગચ્છતિ તદા દ્રષ્ટું દિવાકરનિશાકરૌ। અમાવસ્યામમાવાસ્યાં માતામહપિતામહૌ। અભિવાદ્ય તદા તત્ર કાલાપેક્ષઃ પ્રતીક્ષ્યતે ।। ૫૬.

ત્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર દર્શન માટે જાય છે; અમાવાસ્યાના દિવસે માતાના અને પિતાના પિતૃઓનું સન્માન થાય છે અને નિર્ધારિત સમયે રાહ જોવાય છે.

પ્રસીદમાનાત્ સોમાચ્ચ પિત્રર્થં તત્પરિસ્રવાત્। ઐલઃ પુરૂરવા વિદ્વાન્ માસિ માસિ પ્રયત્નતઃ। ઉવાસ્તે પિતૃમન્તં તં સસોમં સ દિવાસ્થિતઃ ।। ૫૬.

જ્યારે સોમ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે પિતૃઓ માટે તેમાંથી પ્રવાહ થાય છે; ઇલાપુત્ર પુરૂરવા જ્ઞાનથી અને પ્રયત્નપૂર્વક દર મહિને પિતૃ, સોમ અને સૂર્ય સાથે રહે છે.

દ્વિલવં કુહુમાત્રં તુ તે ઉભે તુ વિચાર્ય સઃ। સિનીવાલીપ્રમાણેન સિનીવાલીમુપાસકઃ ।। ૫૬.

તે બંને દ્વિલવ અને કુહૂ માપને વિચારે છે અને સીનીવાલી જેટલા પ્રમાણથી, સીનીવાલીનું ઉપાસન કરતો રહે છે.

કુહૂમાત્રાં કલાઞ્ચૈવ જ્ઞાત્વોપાસ્તે કુહું પુનઃ। સ તદા ભાનુમત્યેક કાલાવેક્ષી પ્રપશ્યતિ ।। ૫૬.

કુહૂનું પ્રમાણ અને તિથિને જાણી, તે ફરીથી કુહૂનું પૂજન કરે છે; ત્યારે ભાનુમતીમાં એક જ તિથિનું અવલોકન કરે છે.

સુધામૃતં કુતઃ સોમાત્ પ્રસ્રવેન્માસતૃપ્તયે। દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ સુધામૃતપરિસ્રવૈઃ ।। ૫૬.

કેમ સોમમાંથી અમૃત અને સુધા મહીનાની તૃપ્તિ માટે વહે છે? તે દસ અને પાંચ સુધા-અમૃતના પ્રવાહોથી થાય છે.

કૃષ્ણપક્ષે તદા પીત્વા દુહ્યમાનં તથાંશુભિઃ। સદ્યઃ પક્ષરતા તેન સૌમ્યેન મધુના ચ સઃ ।। ૫૬.

કૃષ્ણપક્ષમાં, કિરણોથી પિયાઈને, તરત જ તે સોમના મધથી પક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે.

નિર્વાપણાર્થં દત્તેન પિત્રેણ વિધિના નૃપઃ। સુધામૃતેન રાજેન્દ્રસ્તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્। સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ ।। ૫૬.

યજ્ઞ માટે, પિતા દ્વારા વિધિપૂર્વક આપવામાં આવેલા સુધા-અમૃતથી રાજાએ પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા; સોમ્ય, બર્હિષદ, કાવ્ય અને અગ્નિષ્વાત્ત પણ તેમ જ તૃપ્ત થયા.

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। જજ્ઞિરે હ્યૃતવસ્તસ્માદૃતુભ્યશ્ચાર્ત્તવાશ્ચ યે । ૫૬.

જે ઋતુઅગ્નિ કહેવાય છે તે વર્ષ ગણાય છે; તેમાંથી ઋતુઓ જન્મે છે અને ઋતુઓમાંથી અર્ધવર્ષો ઉત્પન્ન થાય છે.

આર્ત્તવા હ્યર્દ્ધમાસાખ્યાઃ પિતરો હ્યબ્દસૂનવઃ। ઋતુઃ પિતામહા માસા ઋતુશ્ચૈવાભ્દસૂનવઃ ।। ૫૬.

અર્ધવર્ષોને પિતૃઓના પુત્રો કહેવાય છે, જે વર્ષમાંથી જન્મે છે; ઋતુ પિતામહ છે, માસ વર્ષના પુત્રો છે અને ઋતુ પણ તેમ જ છે.

પ્રપિતામહાસ્તુ વૈ દેવાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। સૌમ્યાસ્તુ સૌમ્યજા જ્ઞેયાઃ કાવ્યા જ્ઞેયાઃ કવેઃ સુતાઃ ।। ૫૬.

પ્રપિતામહો દેવતાઓ છે, પાંચ વર્ષ બ્રહ્માના પુત્રો છે; સોમ્ય સોમથી જન્મેલા છે અને કાવ્ય કવિના પુત્રો છે.

ઉપહૂતાઃ સ્મૃતાઃ દેવાઃ સોમજાઃ સોમપાસ્તથા। આજ્યપાસ્તુ સ્મૃતાઃ કાવ્યાસ્તૃપ્યન્તિ પિતૃજાતયઃ ।। ૫૬.

આહ્વાન કરાયેલા દેવતાઓ સોમથી જન્મેલા અને સોમપાન કરનારા કહેવાય છે; ઘી પીતા કાવ્ય પણ યાદ રાખવામાં આવે છે અને પિતૃવંશો તૃપ્ત થાય છે.

કાવ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ તે ત્રિધા। ગૃહસ્થા યે ચ યજ્વાના ઋતુર્બર્હિષદો ધ્રુવમ્ ।। ૫૬.

કાવ્ય, બર્હિષદ અને અગ્નિષ્વાત્ત ત્રણ પ્રકારના છે; ગૃહસ્થ અને યજમાન, ઋતુના બર્હિષદ હંમેશા સ્થિર હોય છે.

ગૃહસ્થાશ્ચાપિ યજ્વાના અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથાર્ત્તવાઃ। અષ્ટકાપતયઃ કાવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દાસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૬.

ગૃહસ્થ અને યજમાન, અગ્નિષ્વાત્ત અને અર્ધવર્ષ, અષ્ટકાપતિ, કાવ્ય અને પાંચ વર્ષ – તેમને આવું જ જાણો.

એષાં સંવત્સરો હ્યગ્નિઃ સૂર્યસ્તુ પરિવત્સરઃ। સોમ ઈદ્વત્સરઃ પ્રોક્તો વાયુશ્ચૈવાનુવત્સરઃ ।। ૫૬.

આ બધામાં અગ્નિ વર્ષ છે, સૂર્ય પરિવત્સર છે, સોમ ઇદ્વત્સર કહેવાય છે અને વાયુ અનુવત્સર છે.

રુદ્રસ્તુ વત્સરસ્તેષાં પઞ્ચાબ્દા યે યુગાત્મકાઃ। લેખાશ્વૈવોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

હે રુદ્ર, તેમના માટે એક વર્ષ એક દિવસ સમાન છે અને પાંચ વર્ષો એક યુગ ગણાય છે. તેઓને લેખા, અશ્વ, ઉષ્મપ અને દિવાકીર્તિ એમ ઓળખવામાં આવે છે.

એતે પિબન્ત્યમાવાસ્યાં માસિ માસિ સુધાં દિવિ । તાંસ્તેન તર્પયામાસ યાવદાસીત્ પુરૂરવાઃ ।। ૫૬.

આ સર્વે પ્રાણીઓ દર મહિને અમાવાસ્યાના દિવસે સ્વર્ગમાં અમૃત પાન કરે છે. પુરૂરવા પોતે જીવતો હતો ત્યાં સુધી તેમને એથી તૃપ્ત કરતો રહ્યો.

યસ્માત્ પ્રસ્રવતે સોમાન્માસિ માસિ નિબોધત। તસ્માત્ સુધામૃતં દ્વૈ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ ।। ૫૬.

હવે સાંભળો કે દર મહિને સોમ રસ કેમ વહે છે: એથી પિતૃઓ, જે સોમ પીવે છે, તેમને અમૃત અને સુધા મળે છે.

એવં તદમૃતં સૌમ્યં સુધા ચ મધુ ચૈવ હ । કૃષ્ણપક્ષે યથા ચેન્દોઃ કલાઃ પઞ્ચદશ ક્રમાત્ ।। ૫૬.

આ રીતે એ અમૃતરૂપ, શાંત સુધા અને મધ, જેમ કાળાં પખવાડિયામાં ચંદ્રની પંદર કળાઓ ક્રમશઃ ઘટે છે, તેમ પીવામાં આવે છે.

પિબન્ત્યમ્બુમયીર્દે વાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ। પીત્વા ચ માસં ગચ્છન્તિ ચતુર્દ્દશ્યાં સુધામૃતમ્ ।। ૫૬.

ત્રેત્રીસ છંદોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા, જળમય પ્રાણીઓ ચતુર્દશી પર સુધા-અમૃત પીવે છે અને પછી આખો મહિનો વિતાવે છે.

ઇત્યેવં પીયમાનસ્તુ દૈવતૈશ્ચ નિશાકરઃ। સમાગચ્છદમાવાસ્યાં ભાગે પઞ્ચદશે સ્થિતઃ ।। ૫૬.

આ રીતે દેવતાઓ સુધા પીવે છે ત્યારે ચંદ્ર, પંદરમા ભાગમાં સ્થિત રહી, અમાવાસ્યાના સંયોગે પહોંચી જાય છે.

સુષુમ્નાપ્યાયિતઞ્ચૈવ અમાવાસ્યાં યથાક્રમમ્। પિબન્તિ દ્વિકલં કાલં પિતરસ્તે સુધામૃતમ્ ।। ૫૬.

અને પછી અમાવાસ્યાના દિવસે, સુષુમ્ના દ્વારા ભરાયેલા, પિતૃઓ ક્રમશઃ બે કળા જેટલો સમય સુધા-અમૃત પાન કરે છે.

તતઃ પીતક્ષયે સોમે સૂર્યોઽસાવેકરશ્મિના। આપ્યાયયત્સુષુમ્નેન પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ ।। ૫૬.

પછી જ્યારે સોમમાં રહેલું અમૃત સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે સૂર્ય એક કિરણથી સુષુમ્ના દ્વારા સોમપાન કરનારા પિતૃઓ માટે તેને ફરીથી ભરે છે.

નિઃશેષાયાં કલાયાન્તુ સોમમાપ્યાયયત્ પુનઃ। સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય ભાગં ભાગ મહઃક્રમાત્। કલાઃ ક્ષીયન્તિ તાઃ કૃષ્ણાઃ શુક્લાશ્ચાપ્યાયયન્તિ ચ ।। ૫૬.

જ્યારે ચંદ્રની બધી કળાઓ સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે સોમ ફરીથી ભરાય છે; સુષુમ્ના દ્વારા ભરાતા, કાળાં પખવાડિયામાં કળાઓ ઘટે છે અને શુક્લ પખવાડિયામાં વધે છે.

એવં સૂર્યસ્ય વીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ। દૃશ્યતે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ। સંસિદ્ધિરેવં સોમસ્ય પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।। ૫૬.

આ રીતે, સૂર્યની શક્તિથી ચંદ્રનું શરીર ફરીથી ભરાય છે અને પૂર્ણિમાએ તેજસ્વી, પૂર્ણ ચંદ્ર દેખાય છે; એ રીતે સોમનો વધઘટ બંને પખવાડિયામાં થાય છે.

ઇત્યેષ પિતૃમાન્ સોમઃ સ્મૃત ઇદ્વત્સરઃ ક્રમાત્ । ક્રાન્તઃ પંચદશૈઃ સાર્દ્ધં સુધા મૃતપરિસ્રવૈઃ ।। ૫૬.

આ રીતે, પિતૃમાન નામે ઓળખાતો આ સોમ, પંદર અને અડધી કળા સાથે, સુધા અને અમૃતના પ્રવાહથી એક વર્ષ ગણાય છે.

અતઃ પર્વાણિ વક્ષ્યામિ પર્વણાં સન્ધયસ્તથા। ગ્રન્થિમન્તિ યથા પર્વાણીક્ષુવેણ્વોર્ભવન્ત્યુત ।। ૫૬.

હવે હું પર્વ અને તેમના સંધિઓ સમજાવીશ, જે ઉકાળાની ગાંઠો જેવા ગાંઠદાર બનેલા હોય છે.

તથાર્દ્ધમાસપર્વાણિ શુક્લકૃષ્ણાનિ વૈ વિદુઃ। પૂર્ણામાવાસ્યયોર્ભેદૈર્ગ્રન્થિર્યા સન્ધયશ્ચ વૈ । અર્દ્ધમાસાસ્તુ પર્વાણિ તૃતીયાપ્રભૃતીનિ તુ ।। ૫૬.

આ રીતે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પખવાડિયાંને અર્ધમાસ પર્વ કહેવામાં આવે છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના ભેદ એ ગાંઠો અને સંધિઓ છે, અને તૃતીયાથી શરૂ થતા અર્ધમાસો પર્વ છે.

અગ્નયાધાનક્રિયા યસ્માત્ ક્રિયતે પર્વસન્ધિષુ। સાયાહ્ને પ્રતિપચ્ચૈવ સ કાલઃ પૌર્ણમાસિકઃ ।। ૫૬.

કારણ કે પર્વ સંધિઓ પર અગ્નિ સ્થાપન વિધિ કરવામાં આવે છે, સાંજે અને પ્રતિપદાને એ સમય પૂર્ણિમા કાળ કહેવાય છે.