વાયુપુરાણમ્

તસ્મૈ દેવાધિપત્યાય નમસ્કારં પ્રયુઙ્ક્ત હ। યેન સૂક્ષ્મમચિન્ત્યઞ્ચ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ।। ૫૫.

દેવતાઓના સ્વામી એવા તેમને, જેમના દ્વારા જ્ઞાનચક્ષુ ધરાવનાર સૂક્ષ્મ અને અકલ્પ્યને જોઈ શકે છે, તેમણે નમસ્કાર કર્યા.

મહાદેવ નમસ્તેઽસ્તુ મહેશ્વર નમોઽસ્તુ તે। સુરાસુરવર શ્રેષ્ઠ મનોહંસ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૫.

હે મહાદેવ, આપને નમસ્કાર હોય; હે મહેશ્વર, આપને નમસ્કાર હોય; હે દેવ-દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હે મનહંસ, આપને નમસ્કાર હોય.

એતચ્છ્રુત્વા ગતાઃ સર્વે સુરાઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્। નમસ્કારં પ્રયુઞ્જાનાઃ શઙ્કરાય મહાત્મને ।। ૫૫.

આ સાંભળ્યા પછી બધા દેવતાઓ પોતાના-પોતાના નિવાસસ્થાને ગયા, અને મહાત્મા શંકરને નમસ્કાર કરતા ગયા.

ઇમં સ્તવં પઠેદ્યસ્તુ ઈશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ। કામાંશ્ચ લભતે સર્વાન્ પાપેભ્યસ્તુ વિમુચ્યતે ।। ૫૫.

જે કોઈ મહાત્મા ઈશ્વરનું આ સ્તોત્ર પઠન કરે છે, તે પોતાના બધા ઇચ્છિત ફળો પામે છે અને પાપોથી મુક્ત થાય છે.

એતત્સર્વં સદા તેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના। મહાદેવપ્રસાદેન ઉક્તં બ્રહ્મ સનાતનમ્। એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયા માહેશ્વરં બલમ્ ।। ૫૫.

આ બધું સદા શક્તિશાળી વિષ્ણુએ, મહાદેવની કૃપાથી, સનાતન બ્રહ્મા રૂપે કહ્યું છે; આ મહેશ્વરનું બળ મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું છે.

અગાત્કથમમાવાસ્યાં માસિ માસિ દિવં નૃપઃ। ઐલઃ પુરૂરવાઃ સૂત કથં વાઽતર્પયત્ પિતૄન્ ।। ૫૬.

હે રાજા, એઇલ પુરુરવા દરેક માસની અમાવાસ્યાએ કેવી રીતે સ્વર્ગે ગયા? હે સૂત, તેમણે પિતૃઓને કેવી રીતે તૃપ્ત કર્યા?

તસ્ય ચાહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રભાવં શાંશપાયન। ઐલસ્યાદિત્યસંયોગં સોમસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૫૬.

હે શાંશપાયન, હું તમને એઇલના પરાક્રમ, એઇલ અને સૂર્યના મિલન અને મહાત્મા સોમ વિશે કહેશે.

અપાંસારમયસ્યેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ। હ્રાસવૃદ્ધી પિતૃમતઃ પક્ષસ્ય ચ વિનિર્ણયઃ ।। ૫૬.

પાણીના તત્ત્વથી બનેલા ચંદ્રના વધ-ઘટ, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષથી નિર્ધારિત થાય છે; પિતૃઓએ પક્ષના વધઘટને નક્કી કર્યો છે.

સોમાચ્ચૈવામૃતપ્રાપ્તિઃ પિતૄણાં તર્પણં તથા। કવ્યાગ્નેશ્ચાત્તસોમાનાં પિતૄણાઞ્ચૈવ દર્શનમ્ ।। ૫૬.

સોમથી અમૃતની પ્રાપ્તિ થાય છે અને પિતૃઓને તૃપ્તિ મળે છે; યજ્ઞાગ્નિમાં સોમ પાન કરેલા પિતૃઓનું દર્શન પણ થાય છે.

યથા પુરૂરવાશ્ચૈલ તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્। એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વાણિ ચ યથાક્રમમ્ ।। ૫૬.

જેમ ઇલાનંદન પુરૂરવા એ પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા, તેમ હું આ બધું અને દરેક પર્વનું ક્રમશઃ વર્ણન કરીશ.

યદા તુ ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ નક્ષત્રેણ સમાગતૌ। અમાવાસ્યાન્નિવસત એકરાત્રૈકમણ્ડલે ।। ૫૬.

જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય કોઈ નક્ષત્ર સાથે મળીને, અમાવાસ્યાની એક રાત્રિ માટે એક જ મંડળમાં રહે છે.

સ ગચ્છતિ તદા દ્રષ્ટું દિવાકરનિશાકરૌ। અમાવસ્યામમાવાસ્યાં માતામહપિતામહૌ। અભિવાદ્ય તદા તત્ર કાલાપેક્ષઃ પ્રતીક્ષ્યતે ।। ૫૬.

ત્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર દર્શન માટે જાય છે; અમાવાસ્યાના દિવસે માતાના અને પિતાના પિતૃઓનું સન્માન થાય છે અને નિર્ધારિત સમયે રાહ જોવાય છે.

પ્રસીદમાનાત્ સોમાચ્ચ પિત્રર્થં તત્પરિસ્રવાત્। ઐલઃ પુરૂરવા વિદ્વાન્ માસિ માસિ પ્રયત્નતઃ। ઉવાસ્તે પિતૃમન્તં તં સસોમં સ દિવાસ્થિતઃ ।। ૫૬.

જ્યારે સોમ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે પિતૃઓ માટે તેમાંથી પ્રવાહ થાય છે; ઇલાપુત્ર પુરૂરવા જ્ઞાનથી અને પ્રયત્નપૂર્વક દર મહિને પિતૃ, સોમ અને સૂર્ય સાથે રહે છે.

દ્વિલવં કુહુમાત્રં તુ તે ઉભે તુ વિચાર્ય સઃ। સિનીવાલીપ્રમાણેન સિનીવાલીમુપાસકઃ ।। ૫૬.

તે બંને દ્વિલવ અને કુહૂ માપને વિચારે છે અને સીનીવાલી જેટલા પ્રમાણથી, સીનીવાલીનું ઉપાસન કરતો રહે છે.

કુહૂમાત્રાં કલાઞ્ચૈવ જ્ઞાત્વોપાસ્તે કુહું પુનઃ। સ તદા ભાનુમત્યેક કાલાવેક્ષી પ્રપશ્યતિ ।। ૫૬.

કુહૂનું પ્રમાણ અને તિથિને જાણી, તે ફરીથી કુહૂનું પૂજન કરે છે; ત્યારે ભાનુમતીમાં એક જ તિથિનું અવલોકન કરે છે.

સુધામૃતં કુતઃ સોમાત્ પ્રસ્રવેન્માસતૃપ્તયે। દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ સુધામૃતપરિસ્રવૈઃ ।। ૫૬.

કેમ સોમમાંથી અમૃત અને સુધા મહીનાની તૃપ્તિ માટે વહે છે? તે દસ અને પાંચ સુધા-અમૃતના પ્રવાહોથી થાય છે.

કૃષ્ણપક્ષે તદા પીત્વા દુહ્યમાનં તથાંશુભિઃ। સદ્યઃ પક્ષરતા તેન સૌમ્યેન મધુના ચ સઃ ।। ૫૬.

કૃષ્ણપક્ષમાં, કિરણોથી પિયાઈને, તરત જ તે સોમના મધથી પક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે.

નિર્વાપણાર્થં દત્તેન પિત્રેણ વિધિના નૃપઃ। સુધામૃતેન રાજેન્દ્રસ્તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્। સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ ।। ૫૬.

યજ્ઞ માટે, પિતા દ્વારા વિધિપૂર્વક આપવામાં આવેલા સુધા-અમૃતથી રાજાએ પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા; સોમ્ય, બર્હિષદ, કાવ્ય અને અગ્નિષ્વાત્ત પણ તેમ જ તૃપ્ત થયા.

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। જજ્ઞિરે હ્યૃતવસ્તસ્માદૃતુભ્યશ્ચાર્ત્તવાશ્ચ યે । ૫૬.

જે ઋતુઅગ્નિ કહેવાય છે તે વર્ષ ગણાય છે; તેમાંથી ઋતુઓ જન્મે છે અને ઋતુઓમાંથી અર્ધવર્ષો ઉત્પન્ન થાય છે.

આર્ત્તવા હ્યર્દ્ધમાસાખ્યાઃ પિતરો હ્યબ્દસૂનવઃ। ઋતુઃ પિતામહા માસા ઋતુશ્ચૈવાભ્દસૂનવઃ ।। ૫૬.

અર્ધવર્ષોને પિતૃઓના પુત્રો કહેવાય છે, જે વર્ષમાંથી જન્મે છે; ઋતુ પિતામહ છે, માસ વર્ષના પુત્રો છે અને ઋતુ પણ તેમ જ છે.

પ્રપિતામહાસ્તુ વૈ દેવાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। સૌમ્યાસ્તુ સૌમ્યજા જ્ઞેયાઃ કાવ્યા જ્ઞેયાઃ કવેઃ સુતાઃ ।। ૫૬.

પ્રપિતામહો દેવતાઓ છે, પાંચ વર્ષ બ્રહ્માના પુત્રો છે; સોમ્ય સોમથી જન્મેલા છે અને કાવ્ય કવિના પુત્રો છે.

ઉપહૂતાઃ સ્મૃતાઃ દેવાઃ સોમજાઃ સોમપાસ્તથા। આજ્યપાસ્તુ સ્મૃતાઃ કાવ્યાસ્તૃપ્યન્તિ પિતૃજાતયઃ ।। ૫૬.

આહ્વાન કરાયેલા દેવતાઓ સોમથી જન્મેલા અને સોમપાન કરનારા કહેવાય છે; ઘી પીતા કાવ્ય પણ યાદ રાખવામાં આવે છે અને પિતૃવંશો તૃપ્ત થાય છે.

કાવ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ તે ત્રિધા। ગૃહસ્થા યે ચ યજ્વાના ઋતુર્બર્હિષદો ધ્રુવમ્ ।। ૫૬.

કાવ્ય, બર્હિષદ અને અગ્નિષ્વાત્ત ત્રણ પ્રકારના છે; ગૃહસ્થ અને યજમાન, ઋતુના બર્હિષદ હંમેશા સ્થિર હોય છે.

ગૃહસ્થાશ્ચાપિ યજ્વાના અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથાર્ત્તવાઃ। અષ્ટકાપતયઃ કાવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દાસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૬.

ગૃહસ્થ અને યજમાન, અગ્નિષ્વાત્ત અને અર્ધવર્ષ, અષ્ટકાપતિ, કાવ્ય અને પાંચ વર્ષ – તેમને આવું જ જાણો.

એષાં સંવત્સરો હ્યગ્નિઃ સૂર્યસ્તુ પરિવત્સરઃ। સોમ ઈદ્વત્સરઃ પ્રોક્તો વાયુશ્ચૈવાનુવત્સરઃ ।। ૫૬.

આ બધામાં અગ્નિ વર્ષ છે, સૂર્ય પરિવત્સર છે, સોમ ઇદ્વત્સર કહેવાય છે અને વાયુ અનુવત્સર છે.

રુદ્રસ્તુ વત્સરસ્તેષાં પઞ્ચાબ્દા યે યુગાત્મકાઃ। લેખાશ્વૈવોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૫૬.

હે રુદ્ર, તેમના માટે એક વર્ષ એક દિવસ સમાન છે અને પાંચ વર્ષો એક યુગ ગણાય છે. તેઓને લેખા, અશ્વ, ઉષ્મપ અને દિવાકીર્તિ એમ ઓળખવામાં આવે છે.

એતે પિબન્ત્યમાવાસ્યાં માસિ માસિ સુધાં દિવિ । તાંસ્તેન તર્પયામાસ યાવદાસીત્ પુરૂરવાઃ ।। ૫૬.

આ સર્વે પ્રાણીઓ દર મહિને અમાવાસ્યાના દિવસે સ્વર્ગમાં અમૃત પાન કરે છે. પુરૂરવા પોતે જીવતો હતો ત્યાં સુધી તેમને એથી તૃપ્ત કરતો રહ્યો.

યસ્માત્ પ્રસ્રવતે સોમાન્માસિ માસિ નિબોધત। તસ્માત્ સુધામૃતં દ્વૈ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ ।। ૫૬.

હવે સાંભળો કે દર મહિને સોમ રસ કેમ વહે છે: એથી પિતૃઓ, જે સોમ પીવે છે, તેમને અમૃત અને સુધા મળે છે.

એવં તદમૃતં સૌમ્યં સુધા ચ મધુ ચૈવ હ । કૃષ્ણપક્ષે યથા ચેન્દોઃ કલાઃ પઞ્ચદશ ક્રમાત્ ।। ૫૬.

આ રીતે એ અમૃતરૂપ, શાંત સુધા અને મધ, જેમ કાળાં પખવાડિયામાં ચંદ્રની પંદર કળાઓ ક્રમશઃ ઘટે છે, તેમ પીવામાં આવે છે.