વાયુપુરાણમ્

પિનાકપાણિર્ભગવાન્ વૃષભાસનશૂલધૃક્ । દણ્ડકૃષ્ણાજિનધરઃ કપાલી ઘોરરૂપધૃક્ ।। ૫૫.

ભગવાને હાથમાં પિનાક ધનુષ્ય ધારણ કર્યું હતું, વાછ પર બેઠેલા અને ત્રિશૂલ પકડેલા, દંડ અને કાળાં કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરેલા, કપાળ ધારણ કરનાર અને ભયાનક રૂપ ધારણ કરનાર હતા.

વ્યાલયજ્ઞોપવીતી ચ સુરાણામભયઙ્કરઃ। દુન્દુભિસ્વનનિર્ઘોષપર્જન્યનિનદોપમઃ। મુક્તો હાસસ્તદા તેન નભઃ સર્વમપૂરયત્ ।। ૫૫.

તેમણે સાપને યજ્ઞોપવીત તરીકે પહેર્યો હતો અને દેવતાઓને નિર્ભયતા આપી હતી; તેમનો ગર્જન ઢોલના ગજગજાટ અને મેઘના ગર્જન જેવો હતો; તેમનો હાસ્ય આખા આકાશમાં ગૂંજ્યો.

તેન શબ્દેન મહતા વયં ભીતા મહાત્મનઃ। તદોવાચ મહાયોગી પ્રીતોઽહં સુરસત્તમૌ ।। ૫૫.

આ મહાન આત્માના એ મહા અવાજથી અમે બધા ભયભીત થઈ ગયા; ત્યારે મહાયોગીએ કહ્યું: 'હું તમાથી પ્રસન્ન છું, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'

પશ્યેતાઞ્ચ મહામાયાં ભયં સર્વં પ્રમુચ્યતામ્ । યુવાં પ્રસૂતૌ ગાત્રેષુ મમ પૂર્વસનાતનૌ ।। ૫૫.

'આ મહામાયાને જુઓ અને તમારો બધો ભય દૂર થવા દો. તમે બંને મારા પ્રાચીન અંગોમાંથી જન્મ્યા છો.'

અયં મે દક્ષિણો બાહુર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। વામો બાહુશ્ચ મે વિષ્ણુર્નિત્યં યુદ્ધેષુ તિષ્ઠતિ। પ્રીતોઽહં યુવયોઃ સમ્યગ્વરં દઝિ યથેપ્સિતમ્ ।। ૫૫.

'મારો આ જમણો હાથ બ્રહ્મા છે, જે જગતના પિતામહ છે; મારો ડાબો હાથ વિષ્ણુ છે, જે સદા યુદ્ધમાં સ્થિત રહે છે. હું તમાથી પ્રસન્ન છું, જે ઇચ્છો એ વર માગો.'

તતઃ પ્રહૃષ્ટમનસૌ પ્રણતૌ પાદયોઃ પુનઃ । ઊચતુશ્ચ મહાત્માનૌ પુનરેવ તદાનઘૌ ।। ૫૫.

પછી, આનંદિત હૃદયથી, એ બંને મહાત્માઓ ફરીથી તેમના ચરણોમાં નમ્યા અને ફરી એકવાર નિર્મળ અને નિર્દોષ વચન બોલ્યા.

યદિ પ્રીતિઃ સમુત્પન્ના યદિ દેયો વરશ્ચ નૌ। ભક્તિર્ભવતુ નૌ નિત્યં ત્વયિ દેવ સુરેશ્વર ।। ૫૫.

'જો આપની કૃપા પ્રાપ્ત થઈ હોય અને અમને વરદાન આપવાનું હોય, તો હે દેવ, હે દેવતાઓના સ્વામી, અમને સદા આપમાં અખંડ ભક્તિ મળે.'

એવમસ્તુ મહાભાગૌ સૃજતાં વિવિધાઃ પ્રજાઃ। એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૫૫.

'તેમ જ થાઓ, હે મહાભાગ્યશાળી, હવે વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કરો.' એમ કહીને ભગવાન ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

એવમેષ મયોક્તો વઃ પ્રભાવસ્તસ્ય યોગિનઃ। તેન સર્વમિદં સૃષ્ટં હેતુમાત્રા વયન્ત્વિહ ।। ૫૫.

'હું તમને એ યોગીના તેજ વિશે કહ્યું છે; એ જ દ્વારા આ બધું સર્જાયું છે, અમે તો અહીં માત્ર સાધન છીએ.'

એતદ્ધિ રૂપમજ્ઞાતમવ્યક્તં શિવસંજ્ઞિતમ્। અચિન્ત્યં તદદૃશ્યઞ્ચ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ।। ૫૫.

આ સ્વરૂપ અજાણ્યું, અવ્યક્ત અને શિવ નામે ઓળખાતું છે; એ અકલ્પ્ય અને અદૃશ્ય છે, જેને જ્ઞાનચક્ષુ ધરાવનાર જ જોઈ શકે છે.

તસ્મૈ દેવાધિપત્યાય નમસ્કારં પ્રયુઙ્ક્ત હ। યેન સૂક્ષ્મમચિન્ત્યઞ્ચ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ।। ૫૫.

દેવતાઓના સ્વામી એવા તેમને, જેમના દ્વારા જ્ઞાનચક્ષુ ધરાવનાર સૂક્ષ્મ અને અકલ્પ્યને જોઈ શકે છે, તેમણે નમસ્કાર કર્યા.

મહાદેવ નમસ્તેઽસ્તુ મહેશ્વર નમોઽસ્તુ તે। સુરાસુરવર શ્રેષ્ઠ મનોહંસ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૫.

હે મહાદેવ, આપને નમસ્કાર હોય; હે મહેશ્વર, આપને નમસ્કાર હોય; હે દેવ-દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હે મનહંસ, આપને નમસ્કાર હોય.

એતચ્છ્રુત્વા ગતાઃ સર્વે સુરાઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્। નમસ્કારં પ્રયુઞ્જાનાઃ શઙ્કરાય મહાત્મને ।। ૫૫.

આ સાંભળ્યા પછી બધા દેવતાઓ પોતાના-પોતાના નિવાસસ્થાને ગયા, અને મહાત્મા શંકરને નમસ્કાર કરતા ગયા.

ઇમં સ્તવં પઠેદ્યસ્તુ ઈશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ। કામાંશ્ચ લભતે સર્વાન્ પાપેભ્યસ્તુ વિમુચ્યતે ।। ૫૫.

જે કોઈ મહાત્મા ઈશ્વરનું આ સ્તોત્ર પઠન કરે છે, તે પોતાના બધા ઇચ્છિત ફળો પામે છે અને પાપોથી મુક્ત થાય છે.

એતત્સર્વં સદા તેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના। મહાદેવપ્રસાદેન ઉક્તં બ્રહ્મ સનાતનમ્। એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયા માહેશ્વરં બલમ્ ।। ૫૫.

આ બધું સદા શક્તિશાળી વિષ્ણુએ, મહાદેવની કૃપાથી, સનાતન બ્રહ્મા રૂપે કહ્યું છે; આ મહેશ્વરનું બળ મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું છે.

અગાત્કથમમાવાસ્યાં માસિ માસિ દિવં નૃપઃ। ઐલઃ પુરૂરવાઃ સૂત કથં વાઽતર્પયત્ પિતૄન્ ।। ૫૬.

હે રાજા, એઇલ પુરુરવા દરેક માસની અમાવાસ્યાએ કેવી રીતે સ્વર્ગે ગયા? હે સૂત, તેમણે પિતૃઓને કેવી રીતે તૃપ્ત કર્યા?

તસ્ય ચાહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રભાવં શાંશપાયન। ઐલસ્યાદિત્યસંયોગં સોમસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।। ૫૬.

હે શાંશપાયન, હું તમને એઇલના પરાક્રમ, એઇલ અને સૂર્યના મિલન અને મહાત્મા સોમ વિશે કહેશે.

અપાંસારમયસ્યેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ। હ્રાસવૃદ્ધી પિતૃમતઃ પક્ષસ્ય ચ વિનિર્ણયઃ ।। ૫૬.

પાણીના તત્ત્વથી બનેલા ચંદ્રના વધ-ઘટ, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષથી નિર્ધારિત થાય છે; પિતૃઓએ પક્ષના વધઘટને નક્કી કર્યો છે.

સોમાચ્ચૈવામૃતપ્રાપ્તિઃ પિતૄણાં તર્પણં તથા। કવ્યાગ્નેશ્ચાત્તસોમાનાં પિતૄણાઞ્ચૈવ દર્શનમ્ ।। ૫૬.

સોમથી અમૃતની પ્રાપ્તિ થાય છે અને પિતૃઓને તૃપ્તિ મળે છે; યજ્ઞાગ્નિમાં સોમ પાન કરેલા પિતૃઓનું દર્શન પણ થાય છે.

યથા પુરૂરવાશ્ચૈલ તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્। એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વાણિ ચ યથાક્રમમ્ ।। ૫૬.

જેમ ઇલાનંદન પુરૂરવા એ પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા, તેમ હું આ બધું અને દરેક પર્વનું ક્રમશઃ વર્ણન કરીશ.

યદા તુ ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ નક્ષત્રેણ સમાગતૌ। અમાવાસ્યાન્નિવસત એકરાત્રૈકમણ્ડલે ।। ૫૬.

જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય કોઈ નક્ષત્ર સાથે મળીને, અમાવાસ્યાની એક રાત્રિ માટે એક જ મંડળમાં રહે છે.

સ ગચ્છતિ તદા દ્રષ્ટું દિવાકરનિશાકરૌ। અમાવસ્યામમાવાસ્યાં માતામહપિતામહૌ। અભિવાદ્ય તદા તત્ર કાલાપેક્ષઃ પ્રતીક્ષ્યતે ।। ૫૬.

ત્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર દર્શન માટે જાય છે; અમાવાસ્યાના દિવસે માતાના અને પિતાના પિતૃઓનું સન્માન થાય છે અને નિર્ધારિત સમયે રાહ જોવાય છે.

પ્રસીદમાનાત્ સોમાચ્ચ પિત્રર્થં તત્પરિસ્રવાત્। ઐલઃ પુરૂરવા વિદ્વાન્ માસિ માસિ પ્રયત્નતઃ। ઉવાસ્તે પિતૃમન્તં તં સસોમં સ દિવાસ્થિતઃ ।। ૫૬.

જ્યારે સોમ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે પિતૃઓ માટે તેમાંથી પ્રવાહ થાય છે; ઇલાપુત્ર પુરૂરવા જ્ઞાનથી અને પ્રયત્નપૂર્વક દર મહિને પિતૃ, સોમ અને સૂર્ય સાથે રહે છે.

દ્વિલવં કુહુમાત્રં તુ તે ઉભે તુ વિચાર્ય સઃ। સિનીવાલીપ્રમાણેન સિનીવાલીમુપાસકઃ ।। ૫૬.

તે બંને દ્વિલવ અને કુહૂ માપને વિચારે છે અને સીનીવાલી જેટલા પ્રમાણથી, સીનીવાલીનું ઉપાસન કરતો રહે છે.

કુહૂમાત્રાં કલાઞ્ચૈવ જ્ઞાત્વોપાસ્તે કુહું પુનઃ। સ તદા ભાનુમત્યેક કાલાવેક્ષી પ્રપશ્યતિ ।। ૫૬.

કુહૂનું પ્રમાણ અને તિથિને જાણી, તે ફરીથી કુહૂનું પૂજન કરે છે; ત્યારે ભાનુમતીમાં એક જ તિથિનું અવલોકન કરે છે.

સુધામૃતં કુતઃ સોમાત્ પ્રસ્રવેન્માસતૃપ્તયે। દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ સુધામૃતપરિસ્રવૈઃ ।। ૫૬.

કેમ સોમમાંથી અમૃત અને સુધા મહીનાની તૃપ્તિ માટે વહે છે? તે દસ અને પાંચ સુધા-અમૃતના પ્રવાહોથી થાય છે.

કૃષ્ણપક્ષે તદા પીત્વા દુહ્યમાનં તથાંશુભિઃ। સદ્યઃ પક્ષરતા તેન સૌમ્યેન મધુના ચ સઃ ।। ૫૬.

કૃષ્ણપક્ષમાં, કિરણોથી પિયાઈને, તરત જ તે સોમના મધથી પક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે.

નિર્વાપણાર્થં દત્તેન પિત્રેણ વિધિના નૃપઃ। સુધામૃતેન રાજેન્દ્રસ્તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્। સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ ।। ૫૬.

યજ્ઞ માટે, પિતા દ્વારા વિધિપૂર્વક આપવામાં આવેલા સુધા-અમૃતથી રાજાએ પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા; સોમ્ય, બર્હિષદ, કાવ્ય અને અગ્નિષ્વાત્ત પણ તેમ જ તૃપ્ત થયા.

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। જજ્ઞિરે હ્યૃતવસ્તસ્માદૃતુભ્યશ્ચાર્ત્તવાશ્ચ યે । ૫૬.

જે ઋતુઅગ્નિ કહેવાય છે તે વર્ષ ગણાય છે; તેમાંથી ઋતુઓ જન્મે છે અને ઋતુઓમાંથી અર્ધવર્ષો ઉત્પન્ન થાય છે.