વાયુપુરાણમ્

ચતુર્વક્રં મહા યોગં પુરુષં કાઞ્ચનપ્રભમ્। કૃષ્ણાજિનધરં દેવં કમણ્ડલુવિભૂષિતમ્। નિમેષાન્તરમાત્રેણ પ્રાપ્તોઽસૌ પુરુષોત્તમઃ ।। ૫૫.

ચાર મુખવાળું, મહા યોગી, સોનાની જેમ તેજવાળું, કાળાં મૃગચર્મ પહેરેલું, કમંડલુથી શોભિત દેવ, એક પલમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ તરીકે આવ્યો.

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા સર્વલોક નમસ્કૃતઃ। કસ્ત્વં કુતો વા કિઞ્ચેહ તિષ્ઠસે વદ મે વિભો ।। ૫૫.

પછી, સર્વ લોકોએ પૂજિત બ્રહ્માએ મને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો? અહીં કેમ રહો છો? મને કહો, ભગવાન.'

અહં કર્ત્તાઽસ્મિ લોકાનાં સ્વયમ્બૂર્વિશ્વતોમુખઃ। એવમુક્તસ્તદા દેન બ્રહ્મણાહમુવાચ તમ્ ।। ૫૫.

'હું લોકોના સર્જક છું, સ્વયંભૂ છું, સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવું છું.' એમ કહ્યા પછી, મેં બ્રહ્માને જવાબ આપ્યો.

અહં કર્ત્તા ચ લોકાનાં સંહર્ત્તા ચ પુનઃ પુનઃ। એવં સમ્ભાષમાણાભ્યાં પરસ્પરજયૈષિણામ્। ઉત્તરાં દિશમાસ્થાય જ્વાલા દૃષ્ટાપ્યધિષ્ઠિતા ।। ૫૫.

હું જગતોનો સર્જનહાર અને વારંવાર વિનાશક છું. આમ, બંને એકબીજાને જીતવા ઈચ્છતા હતા અને વાતચીત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ઉત્તર દિશામાં એક જ્વાળા દેખાઈ, જે અમારી આંખો સામે ઊભી રહી.

જ્વાલાન્તતસ્તામાલોક્ય વિસ્મિત્તૌ ચ તદાનયોઃ । તેજસા ચૈવ તેનાથ સર્વં જ્યોતિઃકૃતં જલમ્ ।। ૫૫.

આ જ્વાળાની અંદરથી જોઈને બંને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; અને તેના તેજથી આખું પાણી પ્રકાશથી ભરાઈ ગયું.

વર્દ્ધમાને તદા વહ્નાવત્યન્તપરમાદ્ભુતે। અતિદુદ્રાવ તાં જ્વાલાં બ્રહ્મા ચાહઞ્ચ સત્વરઃ ।। ૫૫.

જ્યારે એ અગ્નિ વધતી ગઈ, અત્યંત અદભૂત અને અવિસ્મરણીય બની, ત્યારે બ્રહ્મા અને હું બંને ઝડપથી એ જ્વાળાની તરફ દોડી ગયા.

દિવં ભૂમિઞ્ચ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠન્તં જ્વાલમણ્ડલમ્। તસ્ય જ્વાલસ્ય મધ્યે તુ પશ્યાવો વિપુલપ્રભમ્ ।। ૫૫.

આકાશ અને પૃથ્વીને આવરી લેતી જ્વાળાનું મંડળ ઊભું હતું; અને એ જ્વાળાના મધ્યમાં અમે વિશાળ તેજ જોઈ શક્યા.

પ્રાદેશમાત્રમવ્યક્તં લિઙ્ગં પરમદીપિતમ્। ન ચ તત્કાઞ્ચનં મધ્યે ન શૈલં ન ચ રાજતમ્ ।। ૫૫.

ત્યાં, મધ્યમાં, એક અસ્પષ્ટ, એક હસ્ત જેટલું, અત્યંત પ્રકાશમય લિંગ હતું; પણ એ ન તો સોનાનું હતું, ન પર્વત, ન તો ચાંદીનું.

અનિર્દ્દેશ્યમચિન્ત્યઞ્ચ લક્ષ્યાલક્ષ્યં પુનઃ પુનઃ। મહૌજસં મહાઘોરં વર્દ્ધમાનં ભૃશં તદા। જ્વાલામાલાયતં ન્યસ્તં સર્વભૂતભયઙ્કરમ્ ।। ૫૫.

એ વર્ણન કરવું અશક્ય, વિચારવું અશક્ય, ક્યારેક દેખાતું, ક્યારેક અદૃશ્ય, ખૂબ જ શક્તિશાળી, અત્યંત ભયાનક, સતત વધતું, જ્વાળાની માળાથી ઘેરાયેલું, અને બધા જીવોને ડરાવતું હતું.

અસ્ય લિઙ્ગસ્ય યોઽન્તં વૈ ગચ્છતે મન્ત્રકારણમ્। ઘોર રૂપિણમત્યર્થં ભિન્દન્તમિવ રોદસી ।। ૫૫.

જે કોઈ મંત્ર અને વિધિ દ્વારા આ લિંગનો અંત શોધે છે, એ તેને અત્યંત ભયંકર રૂપમાં, જાણે આકાશ અને પૃથ્વી ફાટી જાય તેમ, અનુભવે છે.

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા અધો ગચ્છ ત્વતન્દ્રિતઃ। અન્તમસ્ય વિજાનીમો લિઙ્ગસ્ય તુ મહાત્મનઃ ।। ૫૫.

પછી બ્રહ્માએ મને કહ્યું, 'તુ તરત નીચે જા; આવો આપણે આ મહાન લિંગનો અંત શોધી કાઢીએ.'

અહમૂર્દ્ધ્વં ગમિષ્યામિ યાવદન્તોઽસ્ય દૃશ્યતે। તદા તૌ સમયં કૃત્વા ગતાવૂર્દ્ધ્વમધશ્ચ હ ।। ૫૫.

'હું ઉપર જઈશ, જ્યાં સુધી તેનો અંત દેખાય.' આમ, બંનેએ સંમતિ કરી, એક ઉપર અને એક નીચે ગયા.

તતો વર્ષસહસ્રન્તુ અહં પુનરધો ગતઃ। ન ચ પશ્યામિ તસ્યાન્તં ભીતશ્ચાહં ન સંશયઃ ।। ૫૫.

પછી, હું હજારો વર્ષ સુધી નીચે ગયો; પણ તેનો અંત દેખાયો નહીં, અને હું ડરી ગયો—આમાં કોઈ સંશય નથી.

તથા બ્રહ્મા ચ શ્રાન્તશ્ચ ન ચાન્તન્તસ્ય પશ્યતિ। સમાગતો મયા સાર્દ્ધં તત્રૈવ ચ મહામ્ભસિ ।। ૫૫.

એ જ રીતે, બ્રહ્મા પણ થાકી ગયો અને તેને પણ અંત દેખાયો નહીં; તે પાછો આવીને મારા સાથે એ મહાન જળમાં જોડાયો.

તતો વિસ્મયમાપન્નાવુભૌ તસ્ય મહાત્મનઃ ૫૫.

પછી, બંનેએ એ મહાન આત્માના મહિમા પર આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.

તતો ધ્યાનગતન્તત્ર ઈશ્વરં સર્વતોમુખમ્। પ્રભવં નિધऩઞ્ચૈવ લોકાનાં પ્રભુમવ્યયમ્ ।। ૫૫.

ત્યાં, ધ્યાનમાં લીન થઈને, અમે સર્વ દિશામાં દૃશ્યમાન, જગતોના સર્જન અને અંત, અવિનાશી સ્વામી ઈશ્વરને જોયા.

બ્રહ્માઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તસ્મૈ શર્વાય શૂલિને। મહાભૈરવનાદાય ભીમરૂપાય દંષ્ટ્રિણે। અવ્યક્તાય મહાન્તાય નમસ્કારં પ્રકુર્મહે ।। ૫૫.

બ્રહ્માએ હાથ જોડીને શરવા, ત્રિશૂળધારી, ભયાનક અવાજવાળા, ભયાનક રૂપ અને દાંતોવાળા, અદૃશ્ય અને મહાનને નમન કર્યું.

નમોઽસ્તુ તે લોકસુરેશ દેવ નમોઽસ્તુ તે ભૂતપતે મહાંશ્ચ। નમોઽસ્તુ તે શાશ્વત સિદ્ધયોને નમોઽસ્તુ તે સર્વજગત્પ્રતિષ્ઠ ।। ૫૫.

હે દેવો અને અસુરોના સ્વામી, હે મહાન, હે ભૂતપતિ, તને નમન; હે શાશ્વત સિદ્ધિઓના આધાર, હે સર્વ જગતોના આધાર, તને નમન.

પરમેષ્ઠી પરં બ્રહ્મ અક્ષરં પરમં પદમ્। શ્રેષ્ઠસ્ત્વં વામદેવશ્ચ રુદ્રઃ સ્કન્દઃ શિવઃ પ્રભુઃ ।। ૫૫.

તુ પરમેશ્વર, પરમ બ્રહ્મ, અક્ષર, પરમ સ્થાન છે; તુ શ્રેષ્ઠ, વામદેવ, રુદ્ર, સ્કંદ, શિવ, પ્રભુ છે.

ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્‌કારસ્ત્વમોઙ્કારઃ પરં પદમ્। સ્વાહાકારો નમસ્કારઃ સંસ્કારઃ સર્વકર્મણામ્ ।। ૫૫.

તુ યજ્ઞ, તુ વષટ્, તુ ઓમકાર, પરમ પદ છે; તુ સ્વાહા, નમસ્કાર, અને સર્વ કર્મોની સંસ્કાર છે.

સ્વધાકારશ્ચ જાપ્યશ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા। વેદા લોકાશ્ચ દેવાશ્ચ ભગવાનેવ સર્વશઃ ।। ૫૫.

તુ સ્વધા, જાપ, વ્રત અને નિયમ છે; વેદો, લોકો અને દેવો—હે ભગવાન, તુ સર્વે છે.

આકાશસ્ય ચ શબ્દસ્ત્વં ભૂતાનાં પ્રભવાવ્યયમ્। ભૂમેર્ગન્ધો રસશ્વાપાં તેજોરૂપં મહેશ્વર ।। ૫૫.

હે મહેશ્વર, તમે આકાશનો અવાજ છો, સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ અને અવિનાશી તત્વ છો; તમે ધરતીની સુગંધ, પાણીનો સ્વાદ અને અગ્નિનું રૂપ છો.

વાયોઃ રુપર્શશ્ચ દેવશ્ચ વપુશ્ચન્દ્રમસસ્તથા । બુધો જ્ઞાનઞ્ચ દેવેશ પ્રકૃતૌ બીજમેવ ચ ।। ૫૫.

હવા નો સ્પર્શ અને રૂપ, ચંદ્ર નો સૌંદર્ય, બુધ નો જ્ઞાન, હે દેવેશ, અને પ્રકૃતિમાં બીજ પણ તમે જ છો.

ત્વં કર્ત્તા સર્વભૂતાનાં કાલો મૃત્યુર્યમોઽન્તકઃ। ત્વં ધારયસિ લોકાસ્ત્રીંસ્ત્વમેવ સૃજસિ પ્રભો ।। ૫૫.

તમે સર્વ જીવોના સર્જનહાર છો, સમય, મૃત્યુ, યમ પણ તમે જ છો; ત્રણ લોકને તમે જ ધારણ કરો છો અને, હે પ્રભુ, તમે જ તેમને સર્જો છો.

પૂર્વેણ વદનેન ત્વમિન્દ્રત્વઞ્ચ પ્રકાશસે। દક્ષિણેન ચ વક્રેણ લોકાન્ સંક્ષીયસે પ્રભો ।। ૫૫.

તમારા પૂર્વ દિશાના મુખથી તમે ઇન્દ્રનું સ્થાન પ્રકાશિત કરો છો; દક્ષિણ દિશાના વક્ર મુખથી, હે પ્રભુ, તમે લોકને ઘટાવો છો.

પશ્ચિમેન તુ વક્રેણ વરુણત્વં કરોષિ વૈ। ઉત્તરેણ તુ વક્રેણ સૌમ્યત્વઞ્ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૫૫.

પશ્ચિમ દિશાના વક્ર મુખથી તમે વરુણનું સ્થાન ધારણ કરો છો; ઉત્તર દિશાના વક્ર મુખથી, શાંતિ સ્થાપિત થાય છે.

રાજસે બહુધા દેવ લોકાનાં પ્રભવાવ્યયઃ। આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચાશ્વિનીસુતૌ ।। ૫૫.

હે દેવ, અનેક રીતે તમે લોકોની ઉત્પત્તિ અને અવિનાશી તત્વ છો; આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, મારુત અને અશ્વિનીકુમાર પણ.

સાધ્યા વિદ્યાધરા નાગાશ્વારણાશ્ચ તપોધનાઃ. વાલખિલ્યા મહાત્માનસ્તપઃ સિદ્ધાશ્ચ સુવ્રતાઃ ।। ૫૫.

સાધ્ય, વિદ્યાધર, નાગ, ઘોડાના રક્ષક, તપસ્વી, મહાત્મા વાલખિલ્ય, તપસ્વી સિદ્ધ અને સારા સંકલ્પવાળા.

ત્વત્તઃ પ્રસૂતા દેવેશ યે ચાન્યે નિયતવ્રતાઃ। ઉમા સીતા સિની વાલી કુહૂર્ગાયત્રિરેવ ચ ।। ૫૫.

હે દેવેશ, તમારી પાસેથી જન્મેલા અને અન્ય નિશ્ચિત વ્રતવાળા: ઉમા, સીતા, સીની, વાલી, કુહૂ અને ગાયત્રી.