વાયુપુરાણમ્

મમ ભક્તા વરારોહે યે ચ શ્રૃણ્વન્તિ માનવાઃ। તેષાં ગતિં પ્રવક્ષ્યામિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।। ૫૪.

ઓ સુંદર કટિવાળી, મારા ભક્તો અને જે મનુષ્યો સાંભળે છે, તેમના બંને લોકમાં અને પરલોકમાં શું થાય છે, હું કહું છું.

બ્રાહ્મણો વેદમાપ્નોતિ ક્ષત્રિયો જયતે મહીમ્। વૈશ્યસ્તુ લભતે લાભં શૂદ્રઃ સુખમવાપ્નુયાત્ ।। ૫૪.

બ્રાહ્મણને વેદ પ્રાપ્ત થાય છે, ક્ષત્રિય પૃથ્વી જીતે છે, વૈશ્યને લાભ મળે છે અને શૂદ્ર સુખ પામે છે.

વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્। ગુર્વિણી લભતે પુત્રં કન્યા વિન્દતિ સત્પતિમ્। નષ્ટઞ્ચ લભતે સર્વમિહલોકે પરત્ર ચ ।। ૫૪.

રોગી રોગમાંથી મુક્ત થાય છે, બંધાયેલા બંધનમાંથી છૂટે છે; ગર્ભવતી સ્ત્રીને પુત્ર મળે છે, કન્યાને સારા પતિ મળે છે; જે કંઈ ગુમ થયેલું છે, તે આ લોક અને પરલોકમાં પાછું મળે છે.

ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્દત્તસ્ય યત્ ફલમ્। તત્ ફલં ભવતિ શ્રુત્વા વિભોર્દિવ્યામિમાં કથામ્ ।। ૫૪.

સૌથી યોગ્ય રીતે એક લાખ ગાય દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ ભગવાનની આ દિવ્ય કથા સાંભળવાથી મળે છે.

પાદં વા યદિ વાપ્યર્દ્ધં શ્લોકં શ્લોકાર્દ્ધમેવ વા। યસ્તુ ધારયતે નિત્યં રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ।। ૫૪.

જે કોઈ હંમેશા એક પાદ, અડધો શ્લોક કે અડધો પંક્તિ પણ ધારણ કરે છે, તે રુદ્રલોકમાં જાય છે.

કથામિમાં પુણ્યફલાદિયુક્તાં નિવેદ્ય દેવ્યાઃ શશિબદ્ધ મૂર્દ્ધજઃ। વૃષસ્ય પૃષ્ઠેન સહોમયા પ્રભુર્જગામ કિષ્કિન્ધગુહાં ગુહપ્રિયઃ ।। ૫૪.

આ પુણ્ય અને ફળોથી ભરેલી કથા દેવીને કહ્યા પછી, ચાંદનીથી શોભિત જટાઓ ધરાવનાર ભગવાન, ઉમા સાથે વૃષભ પર બેસી, ગુહાને પ્રિય કિષ્કિંધાની ગુફામાં ગયા.

ક્રાન્તં મયા પાપહરં મહાપદં નિવેદ્ય તેભ્યઃ પ્રદદૌ પ્રભઞ્જનઃ। અધીત્ય સર્વં ત્વખિલં સુલક્ષણં જગામ આદિત્યપથં દ્વિજોત્તમઃ ।। ૫૪.

મારે મહાપદ, પાપને દૂર કરનાર અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી છે એમ તેમને જણાવી, પ્રભંજન એ તે અવસ્થાને તેમને આપ્યું; સર્વે શુભ અને પૂર્ણ ગ્રંથને ભણ્યા પછી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સૂર્યના માર્ગે ગયા.

ગુણકર્મપ્રભાવૈશ્ચ કોઽધિકો વદતાં વરઃ। શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગાશ્ચર્યં ગુણવિસ્તરમ્ ।। ૫૫.

ગુણ, કર્મ અને શક્તિમાં કોણ વધુ છે, બોલનારોમાં શ્રેષ્ઠ? અમને તેની અદભૂત અને વિશાળ ગુણોની વાત સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવી છે.

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિ હાસં પુરાતનમ્ । મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં વિભુત્વઞ્ચ મહાત્મનઃ ।। ૫૫.

અહીં પણ, તેઓ આ પ્રાચીન હાસ્યકથા કહે છે — મહાદેવના મહાત્મ્ય અને મહાન આત્માના વિભુત્વની વાત.

પૂર્વં ત્રૈલોક્યવિજયે વિષ્ણુના સમુદાહૃતમ્। બલિં બદ્ધ્વા મહૌજાસ્તુ ત્રૈલોક્યાધિ પતિઃ પુરા ।। ૫૫.

પહેલાં, ત્રણ લોકની જીતમાં, વિષ્ણુએ બલિ, મહાશક્તિશાળી, ને બાંધીને ત્રણ લોકના અધિપતિ બન્યા.

પ્રણષ્ટેષુ ચ દૈત્યેષુ પ્રહૃષ્ટે ચ શચીપતૌ। અથાજગ્મુઃ પ્રભું દ્રષ્ટું સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ।। ૫૫.

જ્યારે દૈત્યો નાશ પામ્યા અને શચીપતિ આનંદિત થયા, ત્યારે બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સાથે, ભગવાનને જોવા ગયા.

યત્રાસ્તે વિશ્વરૂપાત્મા ક્ષીરોદસ્ય સમી પતઃ। સિદ્ધબ્રહ્મર્ષયો યક્ષા ગન્ધર્વાપ્સરસાઙ્ગણાઃ ।। ૫૫.

કૃશીરોદના નજીક, જ્યાં સર્વરૂપ ધરાવનાર ભગવાન રહે છે, ત્યાં સિદ્ધો, બ્રહ્મર્ષિ, યક્ષો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની ટોળકી ભેગી થઈ.

નાગા દેવર્ષયશ્ચૈવ નદ્યઃ સર્વે ચ પર્વતાઃ। અભિગમ્ય મહાત્માનં સ્તુવન્તિ પુરુષં હરિમ્ ।। ૫૫.

નાગો, દેવર્ષિ, નદીઓ અને બધા પર્વતો, મહાન આત્માને મળીને, પુરુષ હરિને સ્તુતિ કરે છે.

ત્વં ધાતા ત્વઞ્ચ કર્ત્તાઽસ્ય ત્વં લોકાન્ સૃજસિ પ્રભો। ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ કલ્યાણં પ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યમવ્યયમ્। અસુરાશ્ચ જિતાઃ સર્વે બલિર્બદ્ધશ્ચ વૈ ત્વયા ।। ૫૫.

તમે ધારક છો, તમે સર્જક છો, ભગવાન, તમે લોકોની રચના કરો છો; તમારી કૃપાથી ત્રણ લોકને અવિનાશી કલ્યાણ મળ્યું છે. બધા અસુરો જીતાયા છે અને બલિ પણ તમારા દ્વારા બંધાયો છે.

એવ મુક્તઃ સુરૈર્વિષ્ણુઃ સિદ્ધૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ। પ્રત્યુવાચ તતો દેવાન્ સર્વાંસ્તાન્ પુરુષોત્તમઃ ।। ૫૫.

આ રીતે દેવો, સિદ્ધો અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ દ્વારા સંબોધિત થયા પછી, વિષ્ણુ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એ બધા દેવોને જવાબ આપ્યો.

શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ કારણં સુરસત્તમાઃ। યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કાલઃ કાલકરઃ પ્રભુઃ ।। ૫૫.

સાંભળો, શ્રેષ્ઠ દેવો, હું કારણ કહું છું: જે સર્વ જીવોના સર્જક છે, સમય છે, અને સમયને સર્જનાર ભગવાન છે.

યેન હિ બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં સૃષ્ટા લોકાશ્ચ માયયા। તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન આદૌ સિદ્ધત્વમાગતમ્ ।। ૫૫.

જેના દ્વારા, બ્રહ્મા સાથે, માયાથી લોકોની રચના થઈ, અને જેના પ્રસાદથી શરૂઆતમાં સિદ્ધતા પ્રાપ્ત થઈ.

પુરા તમસિ ચાવ્યક્તે ત્રૈલોક્યે ગ્રાસિતે મયા। ઉદરસ્થેષુ ભૂતેષુ લોકેઽહં શયિતસ્તદા ।। ૫૫.

પહેલાં, જ્યારે અંધકાર અને અવ્યક્તે ત્રણ લોકને આવરી લીધા હતા, ત્યારે હું મારા પેટમાં રહેલા જીવોમાં, એ લોકમાં શયન કરતો હતો.

સહસ્રશીર્ષા ભૂત્વા ચ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્। શઙ્ખચક્રગદા પાણિઃ શયિતો વિમલેઽમ્ભસિ ।। ૫૫.

હજારો માથા, હજારો આંખો, હજારો પગ ધરાવી, શંખ, ચક્ર અને ગદા હાથમાં લઈને, હું શુદ્ધ જળમાં શયન કરતો હતો.

એતસ્મિન્નન્તરે દૂરાત્ પશ્યામિ હ્યમિતપ્રભમ્। શતસૂર્યપ્રતીકાશં જ્વલન્તં સ્વેન તેજસા ।। ૫૫.

એ વચ્ચે, દૂરથી મેં એક અપરિમિત તેજવાળાને જોયો, જે સો સૂર્ય જેવો પ્રકાશિત થતો, પોતાના તેજથી જલતો હતો.

ચતુર્વક્રં મહા યોગં પુરુષં કાઞ્ચનપ્રભમ્। કૃષ્ણાજિનધરં દેવં કમણ્ડલુવિભૂષિતમ્। નિમેષાન્તરમાત્રેણ પ્રાપ્તોઽસૌ પુરુષોત્તમઃ ।। ૫૫.

ચાર મુખવાળું, મહા યોગી, સોનાની જેમ તેજવાળું, કાળાં મૃગચર્મ પહેરેલું, કમંડલુથી શોભિત દેવ, એક પલમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ તરીકે આવ્યો.

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા સર્વલોક નમસ્કૃતઃ। કસ્ત્વં કુતો વા કિઞ્ચેહ તિષ્ઠસે વદ મે વિભો ।। ૫૫.

પછી, સર્વ લોકોએ પૂજિત બ્રહ્માએ મને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો? અહીં કેમ રહો છો? મને કહો, ભગવાન.'

અહં કર્ત્તાઽસ્મિ લોકાનાં સ્વયમ્બૂર્વિશ્વતોમુખઃ। એવમુક્તસ્તદા દેન બ્રહ્મણાહમુવાચ તમ્ ।। ૫૫.

'હું લોકોના સર્જક છું, સ્વયંભૂ છું, સર્વ દિશામાં મુખ ધરાવું છું.' એમ કહ્યા પછી, મેં બ્રહ્માને જવાબ આપ્યો.

અહં કર્ત્તા ચ લોકાનાં સંહર્ત્તા ચ પુનઃ પુનઃ। એવં સમ્ભાષમાણાભ્યાં પરસ્પરજયૈષિણામ્। ઉત્તરાં દિશમાસ્થાય જ્વાલા દૃષ્ટાપ્યધિષ્ઠિતા ।। ૫૫.

હું જગતોનો સર્જનહાર અને વારંવાર વિનાશક છું. આમ, બંને એકબીજાને જીતવા ઈચ્છતા હતા અને વાતચીત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ઉત્તર દિશામાં એક જ્વાળા દેખાઈ, જે અમારી આંખો સામે ઊભી રહી.

જ્વાલાન્તતસ્તામાલોક્ય વિસ્મિત્તૌ ચ તદાનયોઃ । તેજસા ચૈવ તેનાથ સર્વં જ્યોતિઃકૃતં જલમ્ ।। ૫૫.

આ જ્વાળાની અંદરથી જોઈને બંને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; અને તેના તેજથી આખું પાણી પ્રકાશથી ભરાઈ ગયું.

વર્દ્ધમાને તદા વહ્નાવત્યન્તપરમાદ્ભુતે। અતિદુદ્રાવ તાં જ્વાલાં બ્રહ્મા ચાહઞ્ચ સત્વરઃ ।। ૫૫.

જ્યારે એ અગ્નિ વધતી ગઈ, અત્યંત અદભૂત અને અવિસ્મરણીય બની, ત્યારે બ્રહ્મા અને હું બંને ઝડપથી એ જ્વાળાની તરફ દોડી ગયા.

દિવં ભૂમિઞ્ચ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠન્તં જ્વાલમણ્ડલમ્। તસ્ય જ્વાલસ્ય મધ્યે તુ પશ્યાવો વિપુલપ્રભમ્ ।। ૫૫.

આકાશ અને પૃથ્વીને આવરી લેતી જ્વાળાનું મંડળ ઊભું હતું; અને એ જ્વાળાના મધ્યમાં અમે વિશાળ તેજ જોઈ શક્યા.

પ્રાદેશમાત્રમવ્યક્તં લિઙ્ગં પરમદીપિતમ્। ન ચ તત્કાઞ્ચનં મધ્યે ન શૈલં ન ચ રાજતમ્ ।। ૫૫.

ત્યાં, મધ્યમાં, એક અસ્પષ્ટ, એક હસ્ત જેટલું, અત્યંત પ્રકાશમય લિંગ હતું; પણ એ ન તો સોનાનું હતું, ન પર્વત, ન તો ચાંદીનું.

અનિર્દ્દેશ્યમચિન્ત્યઞ્ચ લક્ષ્યાલક્ષ્યં પુનઃ પુનઃ। મહૌજસં મહાઘોરં વર્દ્ધમાનં ભૃશં તદા। જ્વાલામાલાયતં ન્યસ્તં સર્વભૂતભયઙ્કરમ્ ।। ૫૫.

એ વર્ણન કરવું અશક્ય, વિચારવું અશક્ય, ક્યારેક દેખાતું, ક્યારેક અદૃશ્ય, ખૂબ જ શક્તિશાળી, અત્યંત ભયાનક, સતત વધતું, જ્વાળાની માળાથી ઘેરાયેલું, અને બધા જીવોને ડરાવતું હતું.