વાયુપુરાણમ્

તતોઽહં પાતુમારબ્ધો વિષમન્તકસન્નિભમ્। પિબતો મે મહાઘોરં વિષં સુરભયઙ્કરમ્। કણ્ઠઃ સમભવત્તૂર્ણં કૃષ્ણો મે વરવર્ણિનિ ।। ૫૪.

પછી, હું એ ઝેર, મૃત્યુ જેવું, પીવા લાગ્યો; એ અત્યંત ભયાનક, દેવોને ભય પમાડનાર ઝેર પીતા જ, મારું ગળું તરત જ કાળું થઈ ગયું, ઓ સુંદર.

તંદૃષ્ટ્વો ત્પલપત્રાભં કણ્ઠે સક્તમિવોરગમ્ । તક્ષકં નાગરાજાનં લેલિહાનમિવ સ્થિતમ્ ।। ૫૪.

એ જોઈને, કમળની પાંદડી જેવું, એ ઝેર મારા ગળામાં સાપ જેવું ચોંટ્યું, તક્ષક નાગરાજ જેવો, ચાટતો અને ત્યાં જ રહેતો.

અથોવાચ મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। શોભસે ત્વં મહાદેવ કણ્ઠેનાનેન સુવ્રત ।। ૫૪.

પછી, લોકપિતામહ બ્રહ્મા, મહાતેજસ્વી, બોલ્યા: 'મહાદેવ, આ ગળાથી તમે ખૂબ જ શોભા પામો છો, ઓ સદાચારી.'

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મયા ગિરિવરાત્મજે। પશ્યતાં દેવસઙ્ગાનાં દૈત્યાનાઞ્ચ વરાનને ।। ૫૪.

એ શબ્દો સાંભળીને, ઓ પર્વતરાજપુત્રી, હું, દેવો અને દાનવોની હાજરીમાં, ઓ સુંદર, એ કર્યું.

યક્ષગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્। ધૃતં કણ્ઠે વિષં ઘોરં નીલકણ્ટસ્તતો હ્યહમ્ ।। ૫૪.

યક્ષ, ગંધર્વ, ભૂત, પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસોની સામે, મેં એ ભયાનક ઝેર ગળામાં રાખ્યું; તેથી હું નીલકંઠ તરીકે ઓળખાયો.

તત્ કાલકૂટં વિષમુગ્રતેજઃ કણ્ઠે મયા પર્વતરાજપુત્રિ। નિવેશ્યમાનં સુરદૈત્યસઙ્ઘો દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમાજગામ ।। ૫૪.

પર્વતરાજપુત્રી, જ્યારે એ કાલકૂટ ઝેર, ભયાનક તેજવાળું, મારા ગળામાં સ્થિર થયું, ત્યારે દેવો અને દાનવો એ જોઈને ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.

તતઃ સુરગણાઃ સર્વે સદૈત્યોરગરાક્ષસાઃ। ઊચુઃ પ્રાઞ્ચલયો ભૂત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનિ ।। ૫૪.

પછી, બધા દેવો, દાનવો, નાગ અને રાક્ષસો, હાથ જોડીને, ઓ માતંગગતિવાળી, બોલ્યા.

અહો બલં વીર્યપરાક્રમસ્તે અહો પુનર્યોગબલં તવૈવ। અહો પ્રભુત્વં તવ દેવદેવ ગઙ્ગાજલાસ્ફાલિતમુક્તકેશ ।। ૫૪.

અરે, તારી શક્તિ, તારો પરાક્રમ અને તારી યોગની શક્તિ કેટલી અદ્ભુત છે! અરે, તારી મહાનતા કેટલી છે, દેવોના દેવ, તારા ખુલેલા વાળ ગંગાજળથી ભીંજાયા છે.

ત્વમેવ વિષ્ણુશ્ચતુરાનનસ્ત્વં ત્વમેવ મૃત્યુ ર્વરદસ્ત્વમેવ। ત્વમેવ સૂર્યો રજનીકરશ્ચ ત્વમેવ ભૂમિઃ સલિલં ત્વમેવ ।। ૫૪.

તુ જ વિષ્ણુ છે, તુ જ ચાર મુખ ધરાવનાર છે; તુ જ મૃત્યુ છે, તુ જ વર આપનાર છે; તુ જ સૂર્ય છે, તુ જ રાતી લાવનાર છે; તુ જ ધરતી છે, તુ જ પાણી છે.

ત્વમેવ યજ્ઞો નિયમસ્ત્વમેવ ત્વમેવ ભૂતં ભવિતા ત્વમેવ। ત્વમેવ ચાદિ ર્નિધનં ત્વમેવ સ્થૂલશ્ચ સૂક્ષ્મઃ પુરુષસ્ત્વમેવ ।। ૫૪.

તુ જ યજ્ઞ છે, તુ જ નિયમ છે; તુ જ ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય છે; તુ જ શરૂઆત અને અંત છે; તુ જ મોટા અને સૂક્ષ્મ પુરુષ છે.

ત્વમેવ સૂક્ષ્મસ્ય પરસ્ય સૂક્ષ્મસ્ત્વમેવ વહ્નિઃ પવનસ્ત્વમેવ। ત્વમેવ સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય લોકસ્ય કર્ત્તા પ્રલયે ચ ગોપ્તા ।। ૫૪.

તુ જ સૌથી સૂક્ષ્મ છે, તુ જ પરમ સૂક્ષ્મ છે; તુ જ અગ્નિ છે, તુ જ પવન છે; તુ જ સર્વ જીવ અને અજીવ વસ્તુઓનો સર્જનહાર છે, અને પ્રલય સમયે દુનિયાનો રક્ષક છે.

ઇતીદમુક્ત્વા વચનં સુરેન્દ્રાઃ પ્રગૃહ્ય સોમં પ્રણિપત્ય મૂર્દ્ના। ગતા વિમાનૈરનિગૃહ્ય વેગૈર્મહાત્મનો મેરુમુપેત્ય સર્વે ।। ૫૪.

આ શબ્દો બોલીને, દેવોના રાજાઓએ સોમ પકડ્યો અને માથું ઝુકાવી વંદન કર્યું; પછી બધા મહાન આત્માઓ ઝડપથી વિમાનમાં બેઠા અને મેરુ પર્વત પર પહોંચ્યા.

ઇત્યેતત્પરમં ગુહ્યં પુણ્યાત્પુણ્યમહત્તરમ્। નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં વિખ્યાતં લોકવિશ્રુતમ્ ।। ૫૪.

આ પરમ ગુપ્ત વાત, સૌથી પુણ્યથી પણ વધારે પુણ્યવાળી, 'નીલકંઠ' નામે જાણીતી, દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ અને વખાણી છે.

સ્વયં સ્વયમ્ભુવા પ્રોક્તાં પુણ્યાં પાપપ્રણાશનીમ્। યસ્તુ ધારયતે નિત્યમેનાં બ્રહ્મોદ્ભવાં કથામ્। તસ્યાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ફલં વૈ વિપુલં મહત્ ।। ૫૪.

આ પુણ્ય કથા, સ્વયં સ્વયંભુએ કહેલી, પાપનો નાશ કરે છે; જે કોઈ આ બ્રહ્મા જન્મેલી વાર્તા હંમેશા ધારણ કરે છે, હું તેને મોટું અને વિશાળ ફળ જણાવું છું.

વિષં તસ્ય વરારોહે સ્થાવરં જઙ્ગમન્તથા। ગાત્રં પ્રાપ્ય ચ સુશ્રોણિ ક્ષિપ્રં તત્ પ્રતિહન્યતે ।। ૫૪.

એવા વ્યક્તિ માટે, ઓ સુંદર કટિવાળી, કોઈ પણ ઝેર—સ્થાવર કે જંગમ—શરીર પર સ્પર્શ કરે તો, ઓ સુંદર જાંઘવાળી, તે ઝડપથી નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.

શમયત્યશુભં ઘોરં દુઃસ્વપ્નઞ્ચાપકર્ષતિ। સ્ત્રીષુ વલ્લભતાં યાતિ સભાયાં પાર્થિવસ્ય ચ ।। ૫૪.

આ કથા અશુભ અને ભયંકર વસ્તુઓ શાંત કરે છે, ખરાબ સપનાઓ દૂર કરે છે; તે સ્ત્રીઓમાં પ્રિય બને છે અને રાજાની સભામાં માન પામે છે.

વિવાદે જયમાપ્નોતિ યુદ્ધે શૂરત્વમેવ ચ। ગચ્છતઃ ક્ષેમમધ્વાનં ગૃહે ચ નિત્યસમ્પદઃ ।। ૫૪.

વિવાદમાં તે જીતે છે, યુદ્ધમાં શૂરવીર બને છે; મુસાફરીમાં તેનો માર્ગ સલામત રહે છે, અને ઘરમાં હંમેશા સુખ-સંપત્તિ રહે છે.

શરીરભેદે વક્ષ્યામિ ગતિં તસ્ય વરાનને। નીલકણ્ઠો હરિચ્છમશ્રુઃ શશાઙ્કાઙ્કિતમૂર્દ્ધજઃ ।। ૫૪.

શરીર છોડતી વખતે, ઓ સુંદર ચહેરાવાળી, હું તેની ગતિ કહું છું: તે નીલકંઠ જેવો બને છે, હરિ માટે દયાળુ, આનંદના આંસુ અને ચાંદનીથી શોભિત વાળ ધરાવે છે.

ત્ર્યક્ષસ્ત્રિશૂલપાણિશ્ચ વૃષયાનઃ પિનાકધૃક્। નન્ધિતુલ્યબલઃ શ્રીમાન્ નન્દિતુલ્યપરાક્રમઃ ।। ૫૪.

તે ત્રણ આંખો ધરાવે છે, ત્રિશૂલ પકડે છે, વૃષભ પર સવાર છે, પિનાક ધનુષ પકડી છે; તેની શક્તિ નંદી જેટલી છે, તે તેજસ્વી છે અને નંદી જેટલો પરાક્રમ ધરાવે છે.

વિચરત્યચિરાત્ સર્વાન્ સર્વલોકાન્મમાજ્ઞયા । ન હન્યતે ગતિસ્તસ્ય અનિલસ્ય યથામ્બરે। મમ તુલ્યબલો ભૂત્વા તિષ્ઠત્યાભૂતસમ્પ્લવમ્ ।। ૫૪.

તે મારી આજ્ઞાથી બધા લોકોમાં ઝડપથી ફરે છે; તેને કોઈ નુકસાન નથી થાય, તેની ગતિ આકાશમાં પવન જેવી છે; મારી જેટલી શક્તિ ધરાવી, તે જીવોની પ્રલય સુધી સ્થિર રહે છે.

મમ ભક્તા વરારોહે યે ચ શ્રૃણ્વન્તિ માનવાઃ। તેષાં ગતિં પ્રવક્ષ્યામિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।। ૫૪.

ઓ સુંદર કટિવાળી, મારા ભક્તો અને જે મનુષ્યો સાંભળે છે, તેમના બંને લોકમાં અને પરલોકમાં શું થાય છે, હું કહું છું.

બ્રાહ્મણો વેદમાપ્નોતિ ક્ષત્રિયો જયતે મહીમ્। વૈશ્યસ્તુ લભતે લાભં શૂદ્રઃ સુખમવાપ્નુયાત્ ।। ૫૪.

બ્રાહ્મણને વેદ પ્રાપ્ત થાય છે, ક્ષત્રિય પૃથ્વી જીતે છે, વૈશ્યને લાભ મળે છે અને શૂદ્ર સુખ પામે છે.

વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્। ગુર્વિણી લભતે પુત્રં કન્યા વિન્દતિ સત્પતિમ્। નષ્ટઞ્ચ લભતે સર્વમિહલોકે પરત્ર ચ ।। ૫૪.

રોગી રોગમાંથી મુક્ત થાય છે, બંધાયેલા બંધનમાંથી છૂટે છે; ગર્ભવતી સ્ત્રીને પુત્ર મળે છે, કન્યાને સારા પતિ મળે છે; જે કંઈ ગુમ થયેલું છે, તે આ લોક અને પરલોકમાં પાછું મળે છે.

ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્દત્તસ્ય યત્ ફલમ્। તત્ ફલં ભવતિ શ્રુત્વા વિભોર્દિવ્યામિમાં કથામ્ ।। ૫૪.

સૌથી યોગ્ય રીતે એક લાખ ગાય દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ ભગવાનની આ દિવ્ય કથા સાંભળવાથી મળે છે.

પાદં વા યદિ વાપ્યર્દ્ધં શ્લોકં શ્લોકાર્દ્ધમેવ વા। યસ્તુ ધારયતે નિત્યં રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ।। ૫૪.

જે કોઈ હંમેશા એક પાદ, અડધો શ્લોક કે અડધો પંક્તિ પણ ધારણ કરે છે, તે રુદ્રલોકમાં જાય છે.

કથામિમાં પુણ્યફલાદિયુક્તાં નિવેદ્ય દેવ્યાઃ શશિબદ્ધ મૂર્દ્ધજઃ। વૃષસ્ય પૃષ્ઠેન સહોમયા પ્રભુર્જગામ કિષ્કિન્ધગુહાં ગુહપ્રિયઃ ।। ૫૪.

આ પુણ્ય અને ફળોથી ભરેલી કથા દેવીને કહ્યા પછી, ચાંદનીથી શોભિત જટાઓ ધરાવનાર ભગવાન, ઉમા સાથે વૃષભ પર બેસી, ગુહાને પ્રિય કિષ્કિંધાની ગુફામાં ગયા.

ક્રાન્તં મયા પાપહરં મહાપદં નિવેદ્ય તેભ્યઃ પ્રદદૌ પ્રભઞ્જનઃ। અધીત્ય સર્વં ત્વખિલં સુલક્ષણં જગામ આદિત્યપથં દ્વિજોત્તમઃ ।। ૫૪.

મારે મહાપદ, પાપને દૂર કરનાર અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી છે એમ તેમને જણાવી, પ્રભંજન એ તે અવસ્થાને તેમને આપ્યું; સર્વે શુભ અને પૂર્ણ ગ્રંથને ભણ્યા પછી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સૂર્યના માર્ગે ગયા.

ગુણકર્મપ્રભાવૈશ્ચ કોઽધિકો વદતાં વરઃ। શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગાશ્ચર્યં ગુણવિસ્તરમ્ ।। ૫૫.

ગુણ, કર્મ અને શક્તિમાં કોણ વધુ છે, બોલનારોમાં શ્રેષ્ઠ? અમને તેની અદભૂત અને વિશાળ ગુણોની વાત સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવી છે.

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિ હાસં પુરાતનમ્ । મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં વિભુત્વઞ્ચ મહાત્મનઃ ।। ૫૫.

અહીં પણ, તેઓ આ પ્રાચીન હાસ્યકથા કહે છે — મહાદેવના મહાત્મ્ય અને મહાન આત્માના વિભુત્વની વાત.