વાયુપુરાણમ્

એવં ભગવતા પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। સ્તુતોઽહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈ ર્વેદવેદાઙ્ગસમ્ભવૈઃ ।। ૫૪.

આ રીતે, પહેલા, લોકોના સર્જનહાર ભગવાન બ્રહ્માએ મને વિવિધ સ્તોત્રો દ્વારા, જે વેદ અને તેના અંગોથી ઉત્પન્ન થયા છે, વખાણ્યા હતા.

તતઃ પ્રીતો હ્યહં તસ્મૈ બ્રહ્મણે સુમહાત્મને। તતોઽહં સૂક્ષ્મયા વાચા પિતામહમથાબ્રુવમ્ ।। ૫૪.

પછી, હું બ્રહ્મા, એ મહાન આત્માને પ્રસન્ન થઈ, ખૂબ જ સૂક્ષ્મ શબ્દોમાં સંબોધન કરું છું.

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ લોકનાથ જગત્પતે। કિં કાર્યે તે મયા બ્રહ્મન્ કર્ત્તવ્યં વદ સુવ્રત ।। ૫૪.

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, જગતના પતિ, લોકના અધિપતિ, ભગવાન, હું તમારા માટે શું કરવું જોઈએ? કહો, બ્રહ્મા, તમે સદાચારી છો.

શ્રુત્વા વાક્યં તતો બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચામ્બુજેક્ષણઃ । ભૂતભવ્યભવન્નાથ શ્રૂયતાં કારણેશ્વર ।। ૫૪.

મારા શબ્દો સાંભળીને, કમળની આંખોવાળા બ્રહ્માએ જવાબ આપ્યો: 'ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, કારણોના ભગવાન, સાંભળો.'

સુરાસુરૈર્મથ્યમાને પયોધાવમ્બુજેક્ષણ। ભગવન્મેઘ સઙ્કાશં નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ।। ૫૪.

દેવો અને દાનવો દ્વારા સાગર મથાય રહ્યો હતો ત્યારે, કમળની આંખોવાળા, મેઘ જેવો, નીલ વાદળ જેવો એક પ્રાણી દેખાયું.

પ્રાદુર્ભૂતં વિષઙ્ઘોરં સંવર્ત્તાગ્નિસમપ્રભમ્। કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચ્ચસમ્ ।। ૫૪.

એક ભયાનક ઝેર પ્રગટ્યું, જે સંહારના અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું હતું; સમય અને મૃત્યુ જેવું ઉદ્ભવ્યું, યુગના અંતે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું.

ત્રૈલોક્યોત્સાદિ સૂર્યાભં વિસ્ફુરન્તં સમન્તતઃ। અગ્રે સમુત્થિતં તસ્મિન્ વિષઙ્કાલાનલપ્રભમ્ ।। ૫૪.

તે ત્રણેય લોકને નાશ કરવા માટે સર્વ દિશામાં સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું હતું; એ ઝેર, સમયના અગ્નિ જેવું, આગળ ઉદ્ભવ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા તું વયં સર્વે ભીતાઃ સમ્ભ્રાન્તચેતસઃ। તત્ પિબસ્વ મહાદેવ લોકાનાં હિતકામ્યયા । ભવાનગ્ર્યસ્ય ભોક્તા વૈ ભવાંશ્વૈવ વરઃ પ્રભુઃ ।। ૫૪.

એ જોઈને, અમે બધા ભયભીત અને ગભરાયેલા થઈ ગયા; 'મહાદેવ, લોકના હિત માટે, એ ઝેર પી લો. તમે જ શ્રેષ્ઠ ભોગી છો, તમે જ સર્વશક્તિમાન ભગવાન છો.'

ત્વામૃતેઽન્યો મહાદેવ વિષં સોઢું ન વિદ્યતે । નાસ્તિ કશ્ચિત્ પુમાન્ શક્તસ્ત્રૈલોક્યેષુ ચ ગીયતે ।। ૫૪.

'મહાદેવ, તમારા સિવાય, આ ઝેર સહન કરવાની શક્તિ કોઈમાં નથી; ત્રણેય લોકમાં કોઈ પુરુષ એ ક્ષમતા ધરાવતો નથી.'

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। બાઢમિત્યેવ તદ્વાક્યં પ્રતિગૃહ્ય વરાનને ।। ૫૪.

બ્રહ્માના એ શબ્દો સાંભળીને, પરમેશ્વર, મેં 'જેમ થાય તેમ' કહી, એ વાક્ય સ્વીકાર્યું, ઓ સુંદર.

તતોઽહં પાતુમારબ્ધો વિષમન્તકસન્નિભમ્। પિબતો મે મહાઘોરં વિષં સુરભયઙ્કરમ્। કણ્ઠઃ સમભવત્તૂર્ણં કૃષ્ણો મે વરવર્ણિનિ ।। ૫૪.

પછી, હું એ ઝેર, મૃત્યુ જેવું, પીવા લાગ્યો; એ અત્યંત ભયાનક, દેવોને ભય પમાડનાર ઝેર પીતા જ, મારું ગળું તરત જ કાળું થઈ ગયું, ઓ સુંદર.

તંદૃષ્ટ્વો ત્પલપત્રાભં કણ્ઠે સક્તમિવોરગમ્ । તક્ષકં નાગરાજાનં લેલિહાનમિવ સ્થિતમ્ ।। ૫૪.

એ જોઈને, કમળની પાંદડી જેવું, એ ઝેર મારા ગળામાં સાપ જેવું ચોંટ્યું, તક્ષક નાગરાજ જેવો, ચાટતો અને ત્યાં જ રહેતો.

અથોવાચ મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। શોભસે ત્વં મહાદેવ કણ્ઠેનાનેન સુવ્રત ।। ૫૪.

પછી, લોકપિતામહ બ્રહ્મા, મહાતેજસ્વી, બોલ્યા: 'મહાદેવ, આ ગળાથી તમે ખૂબ જ શોભા પામો છો, ઓ સદાચારી.'

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મયા ગિરિવરાત્મજે। પશ્યતાં દેવસઙ્ગાનાં દૈત્યાનાઞ્ચ વરાનને ।। ૫૪.

એ શબ્દો સાંભળીને, ઓ પર્વતરાજપુત્રી, હું, દેવો અને દાનવોની હાજરીમાં, ઓ સુંદર, એ કર્યું.

યક્ષગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્। ધૃતં કણ્ઠે વિષં ઘોરં નીલકણ્ટસ્તતો હ્યહમ્ ।। ૫૪.

યક્ષ, ગંધર્વ, ભૂત, પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસોની સામે, મેં એ ભયાનક ઝેર ગળામાં રાખ્યું; તેથી હું નીલકંઠ તરીકે ઓળખાયો.

તત્ કાલકૂટં વિષમુગ્રતેજઃ કણ્ઠે મયા પર્વતરાજપુત્રિ। નિવેશ્યમાનં સુરદૈત્યસઙ્ઘો દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમાજગામ ।। ૫૪.

પર્વતરાજપુત્રી, જ્યારે એ કાલકૂટ ઝેર, ભયાનક તેજવાળું, મારા ગળામાં સ્થિર થયું, ત્યારે દેવો અને દાનવો એ જોઈને ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.

તતઃ સુરગણાઃ સર્વે સદૈત્યોરગરાક્ષસાઃ। ઊચુઃ પ્રાઞ્ચલયો ભૂત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનિ ।। ૫૪.

પછી, બધા દેવો, દાનવો, નાગ અને રાક્ષસો, હાથ જોડીને, ઓ માતંગગતિવાળી, બોલ્યા.

અહો બલં વીર્યપરાક્રમસ્તે અહો પુનર્યોગબલં તવૈવ। અહો પ્રભુત્વં તવ દેવદેવ ગઙ્ગાજલાસ્ફાલિતમુક્તકેશ ।। ૫૪.

અરે, તારી શક્તિ, તારો પરાક્રમ અને તારી યોગની શક્તિ કેટલી અદ્ભુત છે! અરે, તારી મહાનતા કેટલી છે, દેવોના દેવ, તારા ખુલેલા વાળ ગંગાજળથી ભીંજાયા છે.

ત્વમેવ વિષ્ણુશ્ચતુરાનનસ્ત્વં ત્વમેવ મૃત્યુ ર્વરદસ્ત્વમેવ। ત્વમેવ સૂર્યો રજનીકરશ્ચ ત્વમેવ ભૂમિઃ સલિલં ત્વમેવ ।। ૫૪.

તુ જ વિષ્ણુ છે, તુ જ ચાર મુખ ધરાવનાર છે; તુ જ મૃત્યુ છે, તુ જ વર આપનાર છે; તુ જ સૂર્ય છે, તુ જ રાતી લાવનાર છે; તુ જ ધરતી છે, તુ જ પાણી છે.

ત્વમેવ યજ્ઞો નિયમસ્ત્વમેવ ત્વમેવ ભૂતં ભવિતા ત્વમેવ। ત્વમેવ ચાદિ ર્નિધનં ત્વમેવ સ્થૂલશ્ચ સૂક્ષ્મઃ પુરુષસ્ત્વમેવ ।। ૫૪.

તુ જ યજ્ઞ છે, તુ જ નિયમ છે; તુ જ ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય છે; તુ જ શરૂઆત અને અંત છે; તુ જ મોટા અને સૂક્ષ્મ પુરુષ છે.

ત્વમેવ સૂક્ષ્મસ્ય પરસ્ય સૂક્ષ્મસ્ત્વમેવ વહ્નિઃ પવનસ્ત્વમેવ। ત્વમેવ સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય લોકસ્ય કર્ત્તા પ્રલયે ચ ગોપ્તા ।। ૫૪.

તુ જ સૌથી સૂક્ષ્મ છે, તુ જ પરમ સૂક્ષ્મ છે; તુ જ અગ્નિ છે, તુ જ પવન છે; તુ જ સર્વ જીવ અને અજીવ વસ્તુઓનો સર્જનહાર છે, અને પ્રલય સમયે દુનિયાનો રક્ષક છે.

ઇતીદમુક્ત્વા વચનં સુરેન્દ્રાઃ પ્રગૃહ્ય સોમં પ્રણિપત્ય મૂર્દ્ના। ગતા વિમાનૈરનિગૃહ્ય વેગૈર્મહાત્મનો મેરુમુપેત્ય સર્વે ।। ૫૪.

આ શબ્દો બોલીને, દેવોના રાજાઓએ સોમ પકડ્યો અને માથું ઝુકાવી વંદન કર્યું; પછી બધા મહાન આત્માઓ ઝડપથી વિમાનમાં બેઠા અને મેરુ પર્વત પર પહોંચ્યા.

ઇત્યેતત્પરમં ગુહ્યં પુણ્યાત્પુણ્યમહત્તરમ્। નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં વિખ્યાતં લોકવિશ્રુતમ્ ।। ૫૪.

આ પરમ ગુપ્ત વાત, સૌથી પુણ્યથી પણ વધારે પુણ્યવાળી, 'નીલકંઠ' નામે જાણીતી, દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ અને વખાણી છે.

સ્વયં સ્વયમ્ભુવા પ્રોક્તાં પુણ્યાં પાપપ્રણાશનીમ્। યસ્તુ ધારયતે નિત્યમેનાં બ્રહ્મોદ્ભવાં કથામ્। તસ્યાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ફલં વૈ વિપુલં મહત્ ।। ૫૪.

આ પુણ્ય કથા, સ્વયં સ્વયંભુએ કહેલી, પાપનો નાશ કરે છે; જે કોઈ આ બ્રહ્મા જન્મેલી વાર્તા હંમેશા ધારણ કરે છે, હું તેને મોટું અને વિશાળ ફળ જણાવું છું.

વિષં તસ્ય વરારોહે સ્થાવરં જઙ્ગમન્તથા। ગાત્રં પ્રાપ્ય ચ સુશ્રોણિ ક્ષિપ્રં તત્ પ્રતિહન્યતે ।। ૫૪.

એવા વ્યક્તિ માટે, ઓ સુંદર કટિવાળી, કોઈ પણ ઝેર—સ્થાવર કે જંગમ—શરીર પર સ્પર્શ કરે તો, ઓ સુંદર જાંઘવાળી, તે ઝડપથી નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.

શમયત્યશુભં ઘોરં દુઃસ્વપ્નઞ્ચાપકર્ષતિ। સ્ત્રીષુ વલ્લભતાં યાતિ સભાયાં પાર્થિવસ્ય ચ ।। ૫૪.

આ કથા અશુભ અને ભયંકર વસ્તુઓ શાંત કરે છે, ખરાબ સપનાઓ દૂર કરે છે; તે સ્ત્રીઓમાં પ્રિય બને છે અને રાજાની સભામાં માન પામે છે.

વિવાદે જયમાપ્નોતિ યુદ્ધે શૂરત્વમેવ ચ। ગચ્છતઃ ક્ષેમમધ્વાનં ગૃહે ચ નિત્યસમ્પદઃ ।। ૫૪.

વિવાદમાં તે જીતે છે, યુદ્ધમાં શૂરવીર બને છે; મુસાફરીમાં તેનો માર્ગ સલામત રહે છે, અને ઘરમાં હંમેશા સુખ-સંપત્તિ રહે છે.

શરીરભેદે વક્ષ્યામિ ગતિં તસ્ય વરાનને। નીલકણ્ઠો હરિચ્છમશ્રુઃ શશાઙ્કાઙ્કિતમૂર્દ્ધજઃ ।। ૫૪.

શરીર છોડતી વખતે, ઓ સુંદર ચહેરાવાળી, હું તેની ગતિ કહું છું: તે નીલકંઠ જેવો બને છે, હરિ માટે દયાળુ, આનંદના આંસુ અને ચાંદનીથી શોભિત વાળ ધરાવે છે.

ત્ર્યક્ષસ્ત્રિશૂલપાણિશ્ચ વૃષયાનઃ પિનાકધૃક્। નન્ધિતુલ્યબલઃ શ્રીમાન્ નન્દિતુલ્યપરાક્રમઃ ।। ૫૪.

તે ત્રણ આંખો ધરાવે છે, ત્રિશૂલ પકડે છે, વૃષભ પર સવાર છે, પિનાક ધનુષ પકડી છે; તેની શક્તિ નંદી જેટલી છે, તે તેજસ્વી છે અને નંદી જેટલો પરાક્રમ ધરાવે છે.