વાયુપુરાણમ્

ત્રિપુરઘ્નાય વન્દ્યાય માતૄણામ્પતયે નમઃ। બુદ્ધાય ચૈવ શુદ્ધાય મુક્તાય કેવલાય ચ ।। ૫૪.

ત્રિપુરનો નાશક, પૂજનીય, માતાઓના પતિ, બુદ્ધિમાન, શુદ્ધ, મુક્ત અને એકાંતવાસી ને વંદન છે.

નમઃ કમલહસ્તાય દિગ્વાસાય શિખણ્ડિને । લોક ત્રયવલિધાત્રે ચ ચન્દ્રાય વરુણાય ચ ।। ૫૪.

કમળ હસ્ત, દિશા વસ્ત્ર, શિખાધારી, ત્રણ લોકના પોષક, ચંદ્ર અને વરુણને વંદન છે.

અગ્રાય ચૈવ ચોગ્રાય વિપ્રાયાનેકચક્ષુષે। રજસે ચૈવ સત્ત્વાય તમસેઽવ્યક્તયોનયે ।। ૫૪.

શ્રેષ્ઠ અને ભયાનક, વિદ્વાન, અનેક આંખો ધરાવનાર, રજસ, સત્ત્વ, તમસ અને અવ્યક્ત મૂળને વંદન છે.

નિત્યાયાનિત્યરૂપાય નિત્યાનિત્યાય વૈ નમઃ। વ્યક્તાય ચૈવાવ્યક્તાય વ્યક્તાવ્યક્તાય વૈ નમઃ ।। ૫૪.

શાશ્વત અને અશાશ્વત રૂપ, શાશ્વત અને અશાશ્વત, પ્રગટ, અપ્રગટ અને પ્રગટ-અપ્રગટ ને વંદન છે.

ચિન્ત્યાય ચૈવાચિન્ત્યાય ચિન્ત્યાચિન્ત્યાય વૈ નમઃ। ભક્તાનામાર્તિનાશાય નરનારાયણાય ચ ।। ૫૪.

વિચારનીય અને અવિચારનીય, વિચારનીય-અવિચારનીય, ભક્તોની પીડા દૂર કરનાર, નર-નારાયણને વંદન છે.

ઉમાપ્રિયાય શર્વાય નન્દિચક્રાઙ્કિતાય ચ। પક્ષમાસાર્દ્ધમાસાય નમઃ સંવત્સરાય ચ ।। ૫૪.

ઉમાના પ્રિય, શરવા, નંદિચક્રથી ચિહ્નિત, પક્ષ, માસ, અર્ધમાસ અને સંવત્સર ને વંદન છે.

બહુરૂપાય મુણ્ડાય દણ્ડિનેઽથ વરૂથિને। નમઃ કપાલહસ્તાય દિગ્વાસાય શિખણિડને ।। ૫૪.

અનેક રૂપ ધરાવનાર, મુંડ, દંડધારી અને નેતા, કપાળ હસ્ત, દિશા વસ્ત્ર અને શિખાધારી ને વંદન છે.

ધ્વજિને રથિને ચૈવ યમિને બ્રહ્મચારિણે। ઋગ્યજુઃ સામવેદાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ। ઇત્યેવમાદિચરિતૈસ્તુભ્યં દેવ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૪.

ધ્વજધારી, રથસ્વારી, યમ, બ્રહ્મચારી, ઋગ, યજુ અને સામવેદ, પુરુષ અને ઈશ્વર — આવા કાર્યો સાથે, હે દેવ, તમારે વંદન છે.

એવં સ્તુતસ્તતો દેવૈઃ પ્રણિપત્ય વરાનને ।। ૫૪.

આ રીતે દેવોએ સ્તુતિ કરી, વંદન કરીને, હે સુંદર મુખવાળી, ...

જ્ઞાત્વા તુ ભક્તિં મમ દેવદેવો ગઙ્ગાજલાપ્લાવિતકેશદેશઃ। સૂક્ષ્મોઽતિયોગાતિશયાદચિન્ત્યો ન હિ પ્લુતો વ્યક્તમુપૈતિ ચન્દ્રઃ ।। ૫૪.

મારી ભક્તિ જાણીને, દેવોના દેવ, ગંગાજળથી ધોળાયેલા વાળવાળા, બહુ સૂક્ષ્મ, અતિશય અને અચિંત્ય છે; જેમ ચંદ્ર, પાણીમાં ડૂબેલો હોવા છતાં સ્પષ્ટ દેખાતો નથી, તેમ.

એવં ભગવતા પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। સ્તુતોઽહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈ ર્વેદવેદાઙ્ગસમ્ભવૈઃ ।। ૫૪.

આ રીતે, પહેલા, લોકોના સર્જનહાર ભગવાન બ્રહ્માએ મને વિવિધ સ્તોત્રો દ્વારા, જે વેદ અને તેના અંગોથી ઉત્પન્ન થયા છે, વખાણ્યા હતા.

તતઃ પ્રીતો હ્યહં તસ્મૈ બ્રહ્મણે સુમહાત્મને। તતોઽહં સૂક્ષ્મયા વાચા પિતામહમથાબ્રુવમ્ ।। ૫૪.

પછી, હું બ્રહ્મા, એ મહાન આત્માને પ્રસન્ન થઈ, ખૂબ જ સૂક્ષ્મ શબ્દોમાં સંબોધન કરું છું.

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ લોકનાથ જગત્પતે। કિં કાર્યે તે મયા બ્રહ્મન્ કર્ત્તવ્યં વદ સુવ્રત ।। ૫૪.

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, જગતના પતિ, લોકના અધિપતિ, ભગવાન, હું તમારા માટે શું કરવું જોઈએ? કહો, બ્રહ્મા, તમે સદાચારી છો.

શ્રુત્વા વાક્યં તતો બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચામ્બુજેક્ષણઃ । ભૂતભવ્યભવન્નાથ શ્રૂયતાં કારણેશ્વર ।। ૫૪.

મારા શબ્દો સાંભળીને, કમળની આંખોવાળા બ્રહ્માએ જવાબ આપ્યો: 'ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, કારણોના ભગવાન, સાંભળો.'

સુરાસુરૈર્મથ્યમાને પયોધાવમ્બુજેક્ષણ। ભગવન્મેઘ સઙ્કાશં નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ।। ૫૪.

દેવો અને દાનવો દ્વારા સાગર મથાય રહ્યો હતો ત્યારે, કમળની આંખોવાળા, મેઘ જેવો, નીલ વાદળ જેવો એક પ્રાણી દેખાયું.

પ્રાદુર્ભૂતં વિષઙ્ઘોરં સંવર્ત્તાગ્નિસમપ્રભમ્। કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચ્ચસમ્ ।। ૫૪.

એક ભયાનક ઝેર પ્રગટ્યું, જે સંહારના અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું હતું; સમય અને મૃત્યુ જેવું ઉદ્ભવ્યું, યુગના અંતે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું.

ત્રૈલોક્યોત્સાદિ સૂર્યાભં વિસ્ફુરન્તં સમન્તતઃ। અગ્રે સમુત્થિતં તસ્મિન્ વિષઙ્કાલાનલપ્રભમ્ ।। ૫૪.

તે ત્રણેય લોકને નાશ કરવા માટે સર્વ દિશામાં સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું હતું; એ ઝેર, સમયના અગ્નિ જેવું, આગળ ઉદ્ભવ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા તું વયં સર્વે ભીતાઃ સમ્ભ્રાન્તચેતસઃ। તત્ પિબસ્વ મહાદેવ લોકાનાં હિતકામ્યયા । ભવાનગ્ર્યસ્ય ભોક્તા વૈ ભવાંશ્વૈવ વરઃ પ્રભુઃ ।। ૫૪.

એ જોઈને, અમે બધા ભયભીત અને ગભરાયેલા થઈ ગયા; 'મહાદેવ, લોકના હિત માટે, એ ઝેર પી લો. તમે જ શ્રેષ્ઠ ભોગી છો, તમે જ સર્વશક્તિમાન ભગવાન છો.'

ત્વામૃતેઽન્યો મહાદેવ વિષં સોઢું ન વિદ્યતે । નાસ્તિ કશ્ચિત્ પુમાન્ શક્તસ્ત્રૈલોક્યેષુ ચ ગીયતે ।। ૫૪.

'મહાદેવ, તમારા સિવાય, આ ઝેર સહન કરવાની શક્તિ કોઈમાં નથી; ત્રણેય લોકમાં કોઈ પુરુષ એ ક્ષમતા ધરાવતો નથી.'

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। બાઢમિત્યેવ તદ્વાક્યં પ્રતિગૃહ્ય વરાનને ।। ૫૪.

બ્રહ્માના એ શબ્દો સાંભળીને, પરમેશ્વર, મેં 'જેમ થાય તેમ' કહી, એ વાક્ય સ્વીકાર્યું, ઓ સુંદર.

તતોઽહં પાતુમારબ્ધો વિષમન્તકસન્નિભમ્। પિબતો મે મહાઘોરં વિષં સુરભયઙ્કરમ્। કણ્ઠઃ સમભવત્તૂર્ણં કૃષ્ણો મે વરવર્ણિનિ ।। ૫૪.

પછી, હું એ ઝેર, મૃત્યુ જેવું, પીવા લાગ્યો; એ અત્યંત ભયાનક, દેવોને ભય પમાડનાર ઝેર પીતા જ, મારું ગળું તરત જ કાળું થઈ ગયું, ઓ સુંદર.

તંદૃષ્ટ્વો ત્પલપત્રાભં કણ્ઠે સક્તમિવોરગમ્ । તક્ષકં નાગરાજાનં લેલિહાનમિવ સ્થિતમ્ ।। ૫૪.

એ જોઈને, કમળની પાંદડી જેવું, એ ઝેર મારા ગળામાં સાપ જેવું ચોંટ્યું, તક્ષક નાગરાજ જેવો, ચાટતો અને ત્યાં જ રહેતો.

અથોવાચ મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। શોભસે ત્વં મહાદેવ કણ્ઠેનાનેન સુવ્રત ।। ૫૪.

પછી, લોકપિતામહ બ્રહ્મા, મહાતેજસ્વી, બોલ્યા: 'મહાદેવ, આ ગળાથી તમે ખૂબ જ શોભા પામો છો, ઓ સદાચારી.'

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મયા ગિરિવરાત્મજે। પશ્યતાં દેવસઙ્ગાનાં દૈત્યાનાઞ્ચ વરાનને ।। ૫૪.

એ શબ્દો સાંભળીને, ઓ પર્વતરાજપુત્રી, હું, દેવો અને દાનવોની હાજરીમાં, ઓ સુંદર, એ કર્યું.

યક્ષગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્। ધૃતં કણ્ઠે વિષં ઘોરં નીલકણ્ટસ્તતો હ્યહમ્ ।। ૫૪.

યક્ષ, ગંધર્વ, ભૂત, પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસોની સામે, મેં એ ભયાનક ઝેર ગળામાં રાખ્યું; તેથી હું નીલકંઠ તરીકે ઓળખાયો.

તત્ કાલકૂટં વિષમુગ્રતેજઃ કણ્ઠે મયા પર્વતરાજપુત્રિ। નિવેશ્યમાનં સુરદૈત્યસઙ્ઘો દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમાજગામ ।। ૫૪.

પર્વતરાજપુત્રી, જ્યારે એ કાલકૂટ ઝેર, ભયાનક તેજવાળું, મારા ગળામાં સ્થિર થયું, ત્યારે દેવો અને દાનવો એ જોઈને ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.

તતઃ સુરગણાઃ સર્વે સદૈત્યોરગરાક્ષસાઃ। ઊચુઃ પ્રાઞ્ચલયો ભૂત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનિ ।। ૫૪.

પછી, બધા દેવો, દાનવો, નાગ અને રાક્ષસો, હાથ જોડીને, ઓ માતંગગતિવાળી, બોલ્યા.

અહો બલં વીર્યપરાક્રમસ્તે અહો પુનર્યોગબલં તવૈવ। અહો પ્રભુત્વં તવ દેવદેવ ગઙ્ગાજલાસ્ફાલિતમુક્તકેશ ।। ૫૪.

અરે, તારી શક્તિ, તારો પરાક્રમ અને તારી યોગની શક્તિ કેટલી અદ્ભુત છે! અરે, તારી મહાનતા કેટલી છે, દેવોના દેવ, તારા ખુલેલા વાળ ગંગાજળથી ભીંજાયા છે.

ત્વમેવ વિષ્ણુશ્ચતુરાનનસ્ત્વં ત્વમેવ મૃત્યુ ર્વરદસ્ત્વમેવ। ત્વમેવ સૂર્યો રજનીકરશ્ચ ત્વમેવ ભૂમિઃ સલિલં ત્વમેવ ।। ૫૪.

તુ જ વિષ્ણુ છે, તુ જ ચાર મુખ ધરાવનાર છે; તુ જ મૃત્યુ છે, તુ જ વર આપનાર છે; તુ જ સૂર્ય છે, તુ જ રાતી લાવનાર છે; તુ જ ધરતી છે, તુ જ પાણી છે.