વાયુપુરાણમ્

એતાન્ દેવાસુરે યુદ્ધે જયાર્થે જગૃહુઃ સુરાઃ। કૃતાર્થૈશ્ચ વિસૃષ્ટાસ્તૈઃ પૂર્વોક્તાઃ પ્રયયુર્દિશઃ ॥ ૮.

દેવતાઓએ અસુરો સામેના યુદ્ધમાં વિજય માટે આ હાથીઓને લીધા; કામ પૂરું થતાં, અગાઉ જણાવેલા હાથીઓને દિશાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા.

એતેષામન્વયે જાતાન્ વિનીતાંસ્ત્રિદશા દદુઃ । અઙ્ગાય લોમપાદાય સૂત્રકારાય વૈ દ્વિપાન્ ॥ ૮.

આ વંશમાંથી જન્મેલા સુશિક્ષિત હાથીઓ દેવતાઓએ અંગ, લોમપાદ અને સૂત્રકારને આપ્યા.

દ્વિરદો દ્વિરદાભ્યાઞ્ચ હસ્તાદ્ધસ્તી કરાત્કરી। વરણાદ્વારણો દન્તી દન્તાભ્યાં ગર્જનાદ્ગજઃ ॥ ૮.

હાથીને બે દાંત હોવાથી દ્વિરદ, હાથથી હસ્તી, સુંડથી કરી, રક્ષણથી વરણ, દાંતથી દંતી અને ગર્જનાથી ગજ કહેવામાં આવે છે.

કુઞ્જરઃ કુઞ્જચારિત્વાન્નાગો નગવિરોધતઃ । મતઙ્ગાદિતિ માતઙ્ગો દ્વિપો દ્વાભ્યામપિ સ્મૃતઃ। સામજઃ સામજાતત્વાદિતિ નિર્વચનક્રમઃ ॥ ૮.

કુંજર wanderingથી, નાગ પર્વત સામે જતાં, મતંગ ઋષિથી, દ્વિપ બે પગથી અને સામનાથી જન્મેલા માટે સામજ – એમ તેમના નામોનું અર્થવિચાર છે.

એષાં જિહ્વાપરાવૃત્તિરિવાક્તં હ્યગ્નિશાપજમ્। બલસ્યાનવતો યા તુ યા ચૈષાં ગૂઢમુષ્કતા। ઉભયં દન્તિનામેતત્સ્વયમ્ભૂસૂરશાપજમ્ ॥ ૮.

આ હાથીઓની જીભ પાછી વળે છે, જાણે અગ્નિના શાપથી; તેમનો બળ ઓછું હોવું અને ગુપ્ત અંગ હોવું પણ સ્વયંભૂ અને દેવતાઓના શાપથી થયું છે.

દેવદાનવગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ। કન્યાસુ જાતા દિઙ્નાગૈર્નાનાસાત્ત્વાસ્તતો ગજાઃ ॥ ૮.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, પિશાચ, સર્પ અને રાક્ષસો – તેમની દીકરીઓમાંથી દિશાહાથીઓના વિવિધ વંશના હાથીઓ જન્મ્યા.

સમ્ભૂતિશ્ચ પ્રભૂતિશ્ચ નામનિર્વચનં તથા। એતદ્ગજાનાં વિજ્ઞેયં યેષાં રાજા વિભાવસુઃ ॥ ૮.

હાથીઓની ઉત્પત્તિ અને પ્રગટ્તિ તથા તેમના નામોના અર્થ – આ બધું સમજવું જોઈએ, જેમના રાજા વિભાવસુ છે.

કૌશિકાદ્યાઃ સમુદ્રાત્તુ ગઙ્ગાયાસ્તદનન્તરમ્। અઞ્જનસ્યૈકમૂલસ્ય પ્રાચ્યાન્નાગવનન્તુ તત્ ॥ ૮.

કૌશિક અને અન્ય હાથીઓ સમુદ્રમાંથી, પછી ગંગાથી; અંજના નામના મૂળથી પૂર્વ દિશાનો નાગવન થયો.

ઉત્તરા તસ્ય વિન્ધ્યસ્ય ગઙ્ગાયા દક્ષિણઞ્ચ યત્। ગઙ્ગોદ્ભેદાત્કરૂષેભ્યઃ સુપ્રતીકસ્ય તદ્વનમ્ ॥ ૮.

વિંધ્યના ઉત્તર અને ગંગાના દક્ષિણમાં, ગંગાના પ્રવાહથી કરૂષ પ્રદેશમાં, સુપ્રતીકનું નાગવન આવેલું છે.

અપરેણોત્કલાચ્ચૈવ હ્યાવેદિભ્યશ્ચ પઞ્ચમમ્। એકભૂતાત્મનોસ્યૈતદ્વામનસ્ય વનં સ્મૃતમ્ ॥ ૮.

ઉત્તર તરફથી અને આવેદિ લોકોની સીમાથી પાંચમું જે વન છે, તેને વામન સ્વરૂપ ધરાવનારા ભગવાનનું વન કહેવાય છે.

અપરેણ તુ લૌહિત્યમાસિન્ધોઃ પશ્ચિમેન તુ। યમસ્યૈતદ્વનં પ્રોક્તમનુપર્વતમેવ તત્ ॥ ૮.

બીજી બાજુ લૌહિત્ય નદી અને સમુદ્રના પશ્ચિમ ભાગે, પર્વતોની નજીક આવેલું, આ યમનું વન કહેવાય છે.

ભૂતિર્વિજજ્ઞે ભૂતાંશ્ચ રુદ્રસ્યાનુચરાન્ પ્રભોઃ। સ્થૂલાન્ કૃશાંશ્ચ દીર્ઘાંશ્ચ વામનાન્ હ્રસ્વકાન્ સમાન્ ॥ ૮.

ભૂતિએ ભગવાન રુદ્રના અનુચરો અને વિવિધ પ્રકારના જીવો જન્માવ્યા—કેટલાક મોટા, કેટલાક પાતળા, કેટલાક ઊંચા, કેટલાક નાનકડા, કેટલાક સમાન કદના.

લમ્બકર્ણાન્ પ્રલમ્બોષ્ઠાન્ લમ્બજિહ્વાસ્તનોદરાન્। એકરૂપાન્ દ્વિરૂપાંશ્ચ લમ્બસ્ફિક્સ્થૂલપિણ્ડિકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક લાંબા કાનવાળા, લટકતા હોઠવાળા, લટકતી જીભ અને છાતી-પેટ ધરાવનારા; કેટલાક એક રૂપવાળા, કેટલાક બે રૂપવાળા, કેટલાક ભારે નિતંબ અને જાડા પગવાળા હતા.

સરોવરસમુદ્રાદિનદીપુલિનવાસિનઃ। કૃષ્ણાન્ ગૌરાંશ્ચ નીલાંશ્ચ શ્વેતાંશ્ચ લોહિતારુણાન્ ॥ ૮.

કેટલાક સરોવર, તળાવ, સમુદ્ર અને નદીના કાંઠે વસતા; કાળા, ગોરા, વાદળી, સફેદ અને લાલ રંગના હતા.

બભ્રૂન્ વૈ શબલાન્ ધૂમ્રાન્ કદ્રૂન્ રાસભદારૂણાન્। મુઞ્જકેશાન્ હૃષીકેશાન્ સર્પયજોપવીતિનઃ ॥ ૮.

કેટલાક કત્થઈ, ચિતરાં, ધૂમ્ર, પીળા, રુક્ષ અને રાસભ જેવાં; મુંજ જેવા વાળવાળા, ઊભા વાળવાળા અને સાપને યજ્ઞોપવીત તરીકે ધારણ કરનારા હતા.

વિસૃષ્ટાક્ષાન્ વિરૂપાક્ષાન્ કૃશાક્ષાનેકલોચનાન્। બહુશીર્ષાન્ વિશીર્ષાંશ્ચ એકશીર્ષાંશ્ચ શીર્ષકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક બહાર નીકળેલી આંખવાળા, વિકૃત આંખવાળા, પાતળી આંખવાળા, અનેક આંખવાળા; ઘણા માથાવાળા, માથા વગરના અને એક માથાવાળા હતા.

ચણ્ડાંશ્ચ વિકટાંશ્ચૈવ વિરોમાન્ રોમશાંસ્તથા। અન્ધાંસ્વ જટિલાંશ્ચૈવ કુઞ્જાન્ હેષકવામનાન્ ॥ ૮.

કેટલાક ભયાનક અને વિકટ, વાળાવાળા અને વધુ વાળાવાળા; અંધ, જટાવાળા, નાનકડા અને ઘોડા જેવી અવાજ કરનારા હતા.

સરોવરસમુદ્રાદિનદીપુલિનસેવિનઃ। એકકર્ણાન્ મહાકર્ણાન્ શઙ્કુકર્ણાનકર્ણિકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક સરોવર, તળાવ, સમુદ્ર અને નદીના કાંઠે રહેતા; એક કાનવાળા, મોટા કાનવાળા, શંખ જેવા કાનવાળા અને કાન વગરના હતા.

દંષ્ટ્રિણો નખિનશ્ચૈવ નિર્દ્દન્તાંશ્ચ દ્વિજિહ્વકાન્। એકહસ્તાન્ દ્વિહસ્તાંશ્ચ ત્રિહસ્તાંશ્ચાપ્યહસ્તકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક દાંતવાળા, નખવાળા, દાંત વગરના, બે જીભવાળા; એક હાથવાળા, બે હાથવાળા, ત્રણ હાથવાળા અને હાથ વગરના હતા.

એકપાદાન્ દ્વિપાદાંશ્ચ ત્રિપાદાન્ બહુપાદકાન્ । મહાયોગાન્ મહાસત્ત્વાન્ સુતપક્વાન્ મહાબલાન્ ॥ ૮.

કેટલાક એક પગવાળા, બે પગવાળા, ત્રણ પગવાળા અને ઘણા પગવાળા; મહાન યોગશક્તિવાળા, મહાન બળવાન, ઉગ્ર તપસ્યાવાળા અને અત્યંત શક્તિશાળી હતા.

સર્વત્રગાનપ્રતિઘાન્ બ્રહ્મજ્ઞાન્ કામરૂપિણઃ । ઘોરાન્ ક્રૂરાંશ્ચ મેધ્યાંશ્ચ શિવાન્ પુણ્યાન્ સવાદિનઃ ॥ ૮.

કેટલાક સર્વત્ર જતાં, અવરોધ વગર, બ્રહ્મજ્ઞાન ધરાવતા, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા; ભયાનક, ક્રૂર, પવિત્ર, શુભ, પુણ્યશાળી અને વાક્પટુ હતા.

કુશહસ્તાન્ મહાજિહ્વાન્ મહાકર્ણાન્મહાનનાન્। હસ્તાદાંશ્ચ મુખાદાંશ્ચ શિરોદાંશ્ચ કપાલિનઃ ॥ ૮.

કેટલાક હાથમાં કુશ ધરાવનારા, મોટી જીભવાળા, મોટા કાનવાળા, મોટું મોઢું ધરાવનારા; હાથથી, મોઢાથી કે માથાથી ખાવનારા અને ખોપરી ધારણ કરનારા હતા.

ધન્વિનો મુદ્ગરધરાનસિશૂલધરાંસ્તથા। દીપ્તાસ્યાન્ દીપ્તનેત્રાંશ્ચ ચિત્ર માલ્યાનુલેષનાન્ ॥ ૮.

કેટલાક ધનુષ ધારણ કરનારા, મુગદર, તલવાર અને શૂળ ધારણ કરનારા; તપતી જ્હમાવાળા, તેજસ્વી આંખવાળા, વિવિધ ફૂલોની માળા અને લિપનથી શોભતા હતા.

અન્નાદાન્ પિશિતાદાંશ્ચ બહુરૂપાન્ સુરૂપકાન્ । રાત્રિસન્ધ્યાચરાન્ ઘોરાન્ વ્કચિત્સૌમ્યાન્ દિવાચરાન્। નક્તઞ્ચરાન્ સુદુષ્પ્રેક્ષ્યાન્ ઘોરાંસ્તાન્ વૈ નિશાચરાન્ ॥ ૮.

કેટલાક અન્ન ખાવનારા, કેટલાક માંસ ખાવનારા, અનેક રૂપવાળા, સુંદર રૂપવાળા; રાતે અને સંધ્યાએ ફરનારા, ભયાનક, કેટલાક શાંત, દિવસે ફરનારા, રાતે ફરનારા, જોવામાં અઘરા એવા ભયાનક રાત્રિચર હતા.

પરત્વે ચ ભયં દૈવ સર્વે તે ગતમાનસાઃ। નૈષાં ભાર્યાઽસ્તિ પુત્રો વા સર્વે તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ॥ ૮.

એ બધા માટે બીજાનું કે દૈવનું કોઈ ભય નથી, તેમનું મન નિર્વિકાર છે; તેમનો ન તો પત્ની છે, ન પુત્ર, કારણ કે એ બધા ઊર્ધ્વરેતસ છે.

શતન્તાનિ સહસ્રાણિ ભૂતાનામાત્મયોગિનામ્। એતે સર્વે મહાત્માનો ભૂત્યાઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥ ૮.

શતાબ્દીઓ અને હજારો એવા આત્મસંયમ ધરાવનારા મહાન આત્માવાળા, એ બધા ભૂતિના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.

કપિશા ચૈવ કૂષ્માણ્ડીકૂષ્માણ્ડાઞ્જજ્ઞિરે પુનઃ । મિથુનાનિ પિશાચાનાં વર્ણેન કપિશેન ચ। કપિશત્વાત્ પિશાચાસ્તે સર્વે ચ પિશિતાશનાઃ ॥ ૮.

પછી કત્થઈ રંગના કુસ્માંડી અને કત્થઈ રંગના પિશાચોના જોડાં જન્મ્યા; કત્થઈ રંગ હોવાથી એ બધા પિશાચો માંસ ખાવનારા છે.

યુગ્માનિ ષોડશાન્યાનિ વર્ત્તમાનાસ્તદન્વયાઃ। નામતસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પુરુષાદાંસ્તદન્વયાન્ ॥ ૮.

હમણા જે શોળ જોડી અને તેમનાં વંશ છે, એમાંના નામ હું કહું છું, જેમાં માંસખોર અને તેમના વંશજ પણ આવે છે.

છગલશ્છગલી ચૈવ વક્રો વક્રમુખી તથા। ષોડશાનાં ગણાશ્ચૈવ સૂચી સૂચીમુખસ્તથા ॥ ૮.

ચગલ અને ચગલી, વક્ર અને વક્રમુખી, સૂચી અને સૂચીમુખ પણ આ શોળ જૂથોમાં આવે છે.