વાયુપુરાણમ્

સુરાણામસુરાણાઞ્ચ શ્રુત્વા વાક્યં પિતામહઃ। પ્રત્યુવાચ મહાતેજા લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૫૪.

દેવો અને દાનવોના આ વચન સાંભળીને, પિતામહ બ્રહ્માએ લોકકલ્યાણની ઈચ્છાથી તેજપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

શ્રૃણુધ્વં દેવતાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ। યત્તદગ્રે સમુત્પન્નં મથ્યમાને મહોદધૌ ।। ૫૪.

હે દેવતાઓ અને તપસ્વી ઋષિઓ, તમે બધા સાંભળો, મહાસાગર ઉથલાવતો હતો ત્યારે સૌથી પહેલા શું બહાર આવ્યું હતું.

વિષં કાલાનલપ્રખ્યં કાલકૂટેતિ વિશ્રુતમ્। યેન પ્રોદ્ભૂતમાત્રેણ કૃતકૃષ્ણો જનાર્દનઃ ।। ૫૪.

કાળની અગ્ની જેવું ઝેર, જે કાળકૂટ નામે પ્રસિદ્ધ છે, બહાર આવ્યું; તેના દેખાતા જ જનાર્દન કાળાં થઈ ગયા.

તસ્ય વિષ્ણુરહઞ્ચાપિ સર્વે તે સુરપુઙ્ગવાઃ। ન શક્નુવન્તિ વૈ સોઢું વેગમન્યે તુ શઙ્કરાત્ ।। ૫૪.

તે ઝેરની તીવ્રતા સહન કરવા માટે ન તો વિષ્ણુ, ન હું, અને ન તો બધા મુખ્ય દેવતાઓ સમર્થ હતા; માત્ર શંકર જ તેને સહન કરી શક્યા.

ઇત્યુક્ત્વા પઝગર્ભાભઃ પઝયોનિરયોનિજઃ । તતઃ સ્તોતું સમારબ્ધો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૫૪.

આ રીતે કહ્યા પછી, કમળ જેવો જન્મ ધરાવનાર, સ્વયંભૂ, બ્રહ્મા લોકપિતામહની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

નમસ્તુભ્યં વિરૂપાક્ષ નમસ્તેઽનેકચક્ષુષે। નમઃ પિનાકહસ્તાય વજ્રહસ્તાય વૈ નમઃ ।। ૫૪.

હે વિરૂપાક્ષ, હે અનેક આંખો ધરાવનાર, તમારે વંદન છે; પિનાક ધારણ કરનાર અને વજ્ર ધારણ કરનારને પણ વંદન છે.

નમસ્ત્રૈલોક્યનાથાય ભૂતાનામ્પતયે નમઃ। નમઃ સુરારિસંહર્ત્રે તાપસાય ત્રિચક્ષુષે ।। ૫૪.

ત્રણ લોકના સ્વામી, ભૂતોના પતિ, દેવોના દુશ્મનોને નાશ કરનાર, તપસ્વી અને ત્રણ આંખો ધરાવનારને વંદન છે.

બ્રહમણે ચૈવ રુદ્રાય વિષ્ણવે ચૈવ તે નમઃ। સાઙ્ખ્યાય ચૈવ યોગાય ભૂતગ્રામાય વૈ નમઃ ।। ૫૪.

બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ રૂપે તમારે વંદન છે; સાંખ્ય, યોગ અને ભૂતગણ રૂપે પણ તમારે વંદન છે.

મન્મતાઙ્ગવિનાશાય કાલકાલાય વૈ નમઃ। રુદ્રાય ચ સુરેશાય દેવદેવાય તે નમઃ। ૫૪.

મદન અને હાથીના નાશક, કાળના પણ કાળ, રુદ્ર, દેવોના સ્વામી અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠને વંદન છે.

કપર્દિને કરાલાય શઙ્કરાય કપાલિને। વિરૂપાયૈકરૂપાય શિવાય વરદાય ચ ।। ૫૪.

જટાધારી, ભયાનક, કલ્યાણકારી, કપાળ ધારણ કરનાર, વિરૂપ, એકરૂપ, શિવ અને વરદાન આપનારને વંદન છે.

ત્રિપુરઘ્નાય વન્દ્યાય માતૄણામ્પતયે નમઃ। બુદ્ધાય ચૈવ શુદ્ધાય મુક્તાય કેવલાય ચ ।। ૫૪.

ત્રિપુરનો નાશક, પૂજનીય, માતાઓના પતિ, બુદ્ધિમાન, શુદ્ધ, મુક્ત અને એકાંતવાસી ને વંદન છે.

નમઃ કમલહસ્તાય દિગ્વાસાય શિખણ્ડિને । લોક ત્રયવલિધાત્રે ચ ચન્દ્રાય વરુણાય ચ ।। ૫૪.

કમળ હસ્ત, દિશા વસ્ત્ર, શિખાધારી, ત્રણ લોકના પોષક, ચંદ્ર અને વરુણને વંદન છે.

અગ્રાય ચૈવ ચોગ્રાય વિપ્રાયાનેકચક્ષુષે। રજસે ચૈવ સત્ત્વાય તમસેઽવ્યક્તયોનયે ।। ૫૪.

શ્રેષ્ઠ અને ભયાનક, વિદ્વાન, અનેક આંખો ધરાવનાર, રજસ, સત્ત્વ, તમસ અને અવ્યક્ત મૂળને વંદન છે.

નિત્યાયાનિત્યરૂપાય નિત્યાનિત્યાય વૈ નમઃ। વ્યક્તાય ચૈવાવ્યક્તાય વ્યક્તાવ્યક્તાય વૈ નમઃ ।। ૫૪.

શાશ્વત અને અશાશ્વત રૂપ, શાશ્વત અને અશાશ્વત, પ્રગટ, અપ્રગટ અને પ્રગટ-અપ્રગટ ને વંદન છે.

ચિન્ત્યાય ચૈવાચિન્ત્યાય ચિન્ત્યાચિન્ત્યાય વૈ નમઃ। ભક્તાનામાર્તિનાશાય નરનારાયણાય ચ ।। ૫૪.

વિચારનીય અને અવિચારનીય, વિચારનીય-અવિચારનીય, ભક્તોની પીડા દૂર કરનાર, નર-નારાયણને વંદન છે.

ઉમાપ્રિયાય શર્વાય નન્દિચક્રાઙ્કિતાય ચ। પક્ષમાસાર્દ્ધમાસાય નમઃ સંવત્સરાય ચ ।। ૫૪.

ઉમાના પ્રિય, શરવા, નંદિચક્રથી ચિહ્નિત, પક્ષ, માસ, અર્ધમાસ અને સંવત્સર ને વંદન છે.

બહુરૂપાય મુણ્ડાય દણ્ડિનેઽથ વરૂથિને। નમઃ કપાલહસ્તાય દિગ્વાસાય શિખણિડને ।। ૫૪.

અનેક રૂપ ધરાવનાર, મુંડ, દંડધારી અને નેતા, કપાળ હસ્ત, દિશા વસ્ત્ર અને શિખાધારી ને વંદન છે.

ધ્વજિને રથિને ચૈવ યમિને બ્રહ્મચારિણે। ઋગ્યજુઃ સામવેદાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ। ઇત્યેવમાદિચરિતૈસ્તુભ્યં દેવ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૪.

ધ્વજધારી, રથસ્વારી, યમ, બ્રહ્મચારી, ઋગ, યજુ અને સામવેદ, પુરુષ અને ઈશ્વર — આવા કાર્યો સાથે, હે દેવ, તમારે વંદન છે.

એવં સ્તુતસ્તતો દેવૈઃ પ્રણિપત્ય વરાનને ।। ૫૪.

આ રીતે દેવોએ સ્તુતિ કરી, વંદન કરીને, હે સુંદર મુખવાળી, ...

જ્ઞાત્વા તુ ભક્તિં મમ દેવદેવો ગઙ્ગાજલાપ્લાવિતકેશદેશઃ। સૂક્ષ્મોઽતિયોગાતિશયાદચિન્ત્યો ન હિ પ્લુતો વ્યક્તમુપૈતિ ચન્દ્રઃ ।। ૫૪.

મારી ભક્તિ જાણીને, દેવોના દેવ, ગંગાજળથી ધોળાયેલા વાળવાળા, બહુ સૂક્ષ્મ, અતિશય અને અચિંત્ય છે; જેમ ચંદ્ર, પાણીમાં ડૂબેલો હોવા છતાં સ્પષ્ટ દેખાતો નથી, તેમ.

એવં ભગવતા પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। સ્તુતોઽહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈ ર્વેદવેદાઙ્ગસમ્ભવૈઃ ।। ૫૪.

આ રીતે, પહેલા, લોકોના સર્જનહાર ભગવાન બ્રહ્માએ મને વિવિધ સ્તોત્રો દ્વારા, જે વેદ અને તેના અંગોથી ઉત્પન્ન થયા છે, વખાણ્યા હતા.

તતઃ પ્રીતો હ્યહં તસ્મૈ બ્રહ્મણે સુમહાત્મને। તતોઽહં સૂક્ષ્મયા વાચા પિતામહમથાબ્રુવમ્ ।। ૫૪.

પછી, હું બ્રહ્મા, એ મહાન આત્માને પ્રસન્ન થઈ, ખૂબ જ સૂક્ષ્મ શબ્દોમાં સંબોધન કરું છું.

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ લોકનાથ જગત્પતે। કિં કાર્યે તે મયા બ્રહ્મન્ કર્ત્તવ્યં વદ સુવ્રત ।। ૫૪.

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, જગતના પતિ, લોકના અધિપતિ, ભગવાન, હું તમારા માટે શું કરવું જોઈએ? કહો, બ્રહ્મા, તમે સદાચારી છો.

શ્રુત્વા વાક્યં તતો બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચામ્બુજેક્ષણઃ । ભૂતભવ્યભવન્નાથ શ્રૂયતાં કારણેશ્વર ।। ૫૪.

મારા શબ્દો સાંભળીને, કમળની આંખોવાળા બ્રહ્માએ જવાબ આપ્યો: 'ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામી, કારણોના ભગવાન, સાંભળો.'

સુરાસુરૈર્મથ્યમાને પયોધાવમ્બુજેક્ષણ। ભગવન્મેઘ સઙ્કાશં નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ।। ૫૪.

દેવો અને દાનવો દ્વારા સાગર મથાય રહ્યો હતો ત્યારે, કમળની આંખોવાળા, મેઘ જેવો, નીલ વાદળ જેવો એક પ્રાણી દેખાયું.

પ્રાદુર્ભૂતં વિષઙ્ઘોરં સંવર્ત્તાગ્નિસમપ્રભમ્। કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચ્ચસમ્ ।। ૫૪.

એક ભયાનક ઝેર પ્રગટ્યું, જે સંહારના અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું હતું; સમય અને મૃત્યુ જેવું ઉદ્ભવ્યું, યુગના અંતે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું.

ત્રૈલોક્યોત્સાદિ સૂર્યાભં વિસ્ફુરન્તં સમન્તતઃ। અગ્રે સમુત્થિતં તસ્મિન્ વિષઙ્કાલાનલપ્રભમ્ ।। ૫૪.

તે ત્રણેય લોકને નાશ કરવા માટે સર્વ દિશામાં સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું હતું; એ ઝેર, સમયના અગ્નિ જેવું, આગળ ઉદ્ભવ્યું.

તં દૃષ્ટ્વા તું વયં સર્વે ભીતાઃ સમ્ભ્રાન્તચેતસઃ। તત્ પિબસ્વ મહાદેવ લોકાનાં હિતકામ્યયા । ભવાનગ્ર્યસ્ય ભોક્તા વૈ ભવાંશ્વૈવ વરઃ પ્રભુઃ ।। ૫૪.

એ જોઈને, અમે બધા ભયભીત અને ગભરાયેલા થઈ ગયા; 'મહાદેવ, લોકના હિત માટે, એ ઝેર પી લો. તમે જ શ્રેષ્ઠ ભોગી છો, તમે જ સર્વશક્તિમાન ભગવાન છો.'

ત્વામૃતેઽન્યો મહાદેવ વિષં સોઢું ન વિદ્યતે । નાસ્તિ કશ્ચિત્ પુમાન્ શક્તસ્ત્રૈલોક્યેષુ ચ ગીયતે ।। ૫૪.

'મહાદેવ, તમારા સિવાય, આ ઝેર સહન કરવાની શક્તિ કોઈમાં નથી; ત્રણેય લોકમાં કોઈ પુરુષ એ ક્ષમતા ધરાવતો નથી.'