વાયુપુરાણમ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। તસ્માત્ પૃચ્છન્તિ વૈ વાયું વાયુપર્ણામ્બુભોજનાઃ ।। ૫૪.

અઠ્ઠાસી હજાર ઋષિઓ, જેમણે પોતાના વીર્યને ઉપર જાળવી રાખ્યું છે અને જે હવા, પાંદડા અને પાણી પર જીવતા હતા, તેઓએ પછી વાયુદેવજીને પ્રશ્ન કર્યો.

નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં ત્વયા પવનસત્તમ। એતદ્દુહ્યં પવિત્રાણાં પુણ્યં પુણ્યકૃતાં વરાઃ ।। ૫૪.

પવિત્ર અને પુણ્યશાળી લોકોમાં, નીલકંઠ વિશે તમે જે કહ્યું તે ગુપ્ત અને મહાપુણ્યવંતો માટે પણ શ્રેષ્ઠ છે, હે સર્વશ્રેષ્ઠ પવનદેવ.

તદ્વયં શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રભઞ્જન। નીલતા યેન કણ્ઠસ્ય કારણેનામ્બિકાપતેઃ ।। ૫૪.

હે પ્રભંજન, તમારી કૃપાથી અમને એમ્બિકા પતિના ગળામાં નીલાપણું કેમ છે, એનું કારણ સાંભળવું છે.

શ્રોતુમિચ્છા મહે સમ્યક્ તવ વક્રાદ્વિશેષતઃ। યાવદ્વાચઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાર્થાસ્તાશ્ચ ત્વયેરિતાઃ ।। ૫૪.

હે મહાનુભાવ, અમે તમારી વાણીમાંથી આ વાત સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, કારણ કે તમારી દરેક વાતમાં અર્થ અને મહત્ત્વ રહેલું છે.

વર્ણસ્થાનગતે વાયૌ વાગ્વિધિઃ સંપ્રવર્તતે। જ્ઞાનં પૂર્વમથોત્સાહ સ્ત્વત્તો વાયો પ્રવર્તતે ।। ૫૪.૧૩ . ત્વયિ નિષ્પન્દમાને તુ શેષા વર્ણપ્રવૃત્તયઃ। યત્ર વાચો નિવર્તન્તે દેહબન્ધાશ્ચ દુર્લભાઃ ।। ૫૪.

જ્યારે વાયુ યોગ્ય સ્થાન પર હોય છે ત્યારે બોલી ઉત્પન્ન થાય છે; પહેલા જ્ઞાન આવે છે, પછી ઉત્સાહ, અને બંને તારો પ્રસાદ છે, હે વાયુદેવ. જ્યારે તું નિષ્ક્રિય થાય છે ત્યારે અન્ય ધ્વનિઓ પણ અટકી જાય છે; ત્યાં બોલી પાછી વળી જાય છે અને શરીરનું બંધન પણ ટકી રહેવું મુશ્કેલ બને છે.

તત્રાપિ તેઽસ્તિ સદ્ભાવઃ સર્વગસ્ત્વં સદાનિલ। નાન્યઃ સર્વગતો દેવસ્ત્વદૃતેશ़સ્તિ સમીરણ ।। ૫૪.

એવા સ્થાને પણ તું હાજર છે, હે સર્વવ્યાપી પવનદેવ; તારા સિવાય બીજો કોઈ સર્વત્ર વ્યાપક દેવ નથી, હે સમીરણ.

એષ વૈ જીવલોકસ્તે પ્રત્યક્ષઃ સર્વતોઽનિલ। વેત્થ વાચસ્પતિં દેવં મનોનાયકમીસ્વરમ્ ।। ૫૪.

તું જ સર્વ જીવોમાં રહેલો પ્રાણ છે, સર્વત્ર પ્રગટ છે; તું વાચસ્પતિ, મનના અધિપતિ અને ઈશ્વરને જાણે છે.

બ્રૂહિ તત્કણ્ઠદેશસ્ય કિં કૃતા રૂપવિક્રિયા। શ્રુત્વા વાક્યન્તતસ્તેષામૃષીણાં ભાવિતાત્માનામ્। પ્રત્યુવાચ મહાતેજા વાયુર્લોક નમસ્કૃતઃ ।। ૫૪.

ગળાના ભાગમાં કેવી રીતે રૂપમાં ફેરફાર થયો એ અમને કહો. એ મન એકાગ્ર ઋષિઓના પ્રશ્ન સાંભળ્યા પછી, લોકોએ પૂજેલા તેજસ્વી વાયુદેવે જવાબ આપ્યો.

પુરા કૃતયુગે વિપ્રો વેદનિર્ણયતત્પરઃ। વસિષ્ઠો નામ ધર્માત્મા માનસો વૈ પ્રજાપતેઃ ।। ૫૪.

પ્રાચીન કૃતયુગમાં, વેદના નિર્ધારણમાં તત્પર અને ધર્મનિષ્ઠ, પ્રજાપતિના મનથી ઉત્પન્ન પુત્ર એવા વશિષ્ઠ નામના બ્રાહ્મણ હતા.

પ્રપચ્છ કાર્તિકેયં વૈ મયૂરવરવાહનમ્। મહિષાસુરનારીણાં નયનાઞ્જનતસ્કરમ્ ।। ૫૪.

તેમણે મયૂર પર આરૂઢ એવા, મહિષાસુરની સ્ત્રીઓની આંખોમાં કાજલ હરી લેતા કાર્તિકેયજીને પ્રશ્ન કર્યો.

મહાસેનં મહાત્માનં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્। ઉમામનઃપ્રહર્ષેણ બાલકં છઝરૂપિણમ્ ।। ૫૪.

મહાસેન, મહાન આત્માવાળા, મેઘના ગર્જન જેવી અવાજ ધરાવતા, ઉમાના હૃદયને આનંદ આપતા અને છ મુખ ધરાવતા બાળ સ્વરૂપ કાર્તિકેયને તેમણે પ્રશ્ન કર્યો.

ક્રૌઞ્ચજીવિતહર્ત્તારં પાર્વતીહૃદિ નન્દનમ્। વસિષ્ઠઃ પૃચ્છતે ભક્ત્યા કાર્તિકેયં મહાબલમ્ ।। ૫૪.

ક્રૌંચનો સંહાર કરનાર, પાર્વતીના હૃદયના આનંદદાતા એવા મહાબલવાન કાર્તિકેયને, વશિષ્ઠજીએ ભક્તિપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.

નમસ્તે હરનન્દાય ઉમાગર્ભ નમો ઽસ્તુ તે। નમસ્તે અગ્નિગર્ભાય ગઙ્ગાગર્ભ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૪.

હરાના આનંદદાતા, ઉમાના ગર્ભરૂપ, તમને નમસ્કાર; અગ્નિથી જન્મેલા, ગંગાથી જન્મેલા, તમને પણ નમસ્કાર.

નમસ્તે શરગર્ભાય નમસ્તે કૃત્તિકાસુત। નમો દ્વાદશનેત્રાય ષણ્મુખાય નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૪.

બાણમાંથી જન્મેલા, કૃત્તિકા માતાના પુત્ર, તમને નમસ્કાર; બાર આંખવાળા, છ મુખવાળા, તમને નમસ્કાર.

નમસ્તે શક્તિહસ્તાય દિવ્યઘણ્ટાપતાકિને। એવં સ્તુત્વા મહાસેનં પપ્રચ્છ શિખિવાહનમ્ ।। ૫૪.

શક્તિ હાથમાં ધરનાર, દિવ્ય ઘંટા અને ધ્વજવાળા, તમને નમસ્કાર. આમ મહાસેનની સ્તુતિ કરીને, તેમણે મયૂર પર આરૂઢ એવા કાર્તિકેયને પ્રશ્ન કર્યો.

યદેતદ્દૃશ્યતે વર્ણં શુભં શુભ્રાઞ્જનપ્રભમ્। તત્કિમર્થં સમુત્પન્નં કણ્ઠે કુન્દેન્દુસંપ્રભે ।। ૫૪.

જે કાંઠે કુંદ અને ચાંદની જેવી ચમક ધરાવતો, શુદ્ધ સફેદ કાજળ જેવો રંગ દેખાય છે, એ રંગ શા માટે ઉપજ્યો છે?

એતદાપ્તાય ભક્તાય દાન્તાય બ્રૂહિ પૃચ્છતે। કથાં મઙ્ગલસંયુક્તાં પવિત્રાં પાપનાશિનીમ્ । મત્પ્રિયાર્થં મહાભાગ વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ ।। ૫૪.

આ શ્રદ્ધાળુ અને શાંત મનવાળા પુત્રે પૂછ્યું છે, તેથી, મારા પ્રિય માટે, તું શુભ, પવિત્ર અને પાપ નાશક કથા સંપૂર્ણ રીતે કહેજે, હે મહાભાગ્યશાળી.

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તસ્ય વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ સુરારિબલસૂદનઃ ।। ૫૪.

મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠના આ વચન સાંભળી, દેવોના દુશ્મનોનો વિનાશક, તેજસ્વી મહાપુરુષે ઉત્તર આપ્યો.

શ્રૃણુષ્વ વદતાં શ્રેષ્ઠ કથ્યમાનં વચો મમ। ઉમોત્સઙ્ગનિવિષ્ટેન મયા પૂર્વં યથાશ્રુતમ્ ।। ૫૪.

હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, હવે તું મારા વચન ધ્યાનથી સાંભળ, જે મેં પહેલા ઉમાના ગોદમાં બેઠો ત્યારે સાંભળ્યા હતા.

પાર્વત્યા સહ સંવાદઃ શર્વસ્ય ચ મહાત્મનઃ। તદહઙ્કીર્ત્તયિષ્યામિ ત્વત્પ્રિયાર્થં મહામુને ।। ૫૪.

હવે હું પાર્વતી અને મહાત્મા શર્વાનો સંવાદ, તારી પ્રસન્નતા માટે, હે મહામુનિ, વર્ણવીશ.

કૈલાસશિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિચિત્રિતે। નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે ચક્રવાકોપશોભિતે ।। ૫૪.

કૈલાસના સુંદર શિખરે, જ્યાં વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, અનેક વૃક્ષો અને વેલીઓથી ઘેરાયેલું છે, અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી સજ્જ છે,

ષટ્‌પદોદ્ગીતબહુલે ધારાસમ્પાતનાદિતે। મત્તક્રૌઞ્ચમયૂરાણાં નાદૈરુદ્ઘુષ્ટકન્દરે ।। ૫૪.

જ્યાં મધમાખીઓના ગુંજનથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે, ધોધો વહે છે, અને ગુફાઓમાં મસ્ત ક્રૌંચ અને મોરોના રવથી ગુંજ છે,

અપ્સરોગણસઙ્કીર્ણે કિન્નરૈશ્ચોપશોભિતે । જીવઞ્જીવકજાતીનાં વીરુદ્ભિરુપશોભિતે ।। ૫૪.

જ્યાં અપ્સરાઓના સમૂહો ભેગા થયા છે, કિન્નરોએ શોભા વધારી છે, અને જીવંત જીવંજિવિકા વનસ્પતિઓથી શોભાયમાન છે,

કોકિલારાવમધુરે સિદ્ધ ચારણસેવિતે। સૌરભૈયીનિનાદાઢ્યે અધસ્તનિતનિઃસ્વને ।। ૫૪.

કોઈલના મધુર કૂજનથી, સિદ્ધો અને ચારણોની હાજરીથી, સૌરભેય પક્ષીઓના રવ અને નીચે ગર્જનારા વાદળોના ધ્વનિથી,

વિનાયકભયોદ્વિગ્ને કુઞ્જરૈર્યુક્તકન્દરે। વીણાવાદિત્રનિર્ઘોષૈઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયમનોરમૈઃ ।। ૫૪.

જ્યાં વિનાયકના ભયથી હાથીઓ વ્યાકુળ છે, ગુફાઓમાં વસે છે, અને વીણા તથા વાદ્યના મોહક નાદથી ઇન્દ્રિય અને મન આનંદિત થાય છે,

દોલાલમ્બિતસમ્પાતે વનિતાસઙ્ઘસેવિતે। ધ્વજૈર્લમ્બિતદોલાનાં ઘણ્ઠાનાં નિનદાકુલે ।। ૫૪.

જ્યાં ઝૂલાઓ લટકાવવામાં આવ્યા છે, સ્ત્રીઓના સમૂહે સેવા કરી છે, અને ઝૂલાના ધ્વજોમાં ઘંટડીઓ લટકાવી, deren ઘંટારવથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે,

મુખમર્દલવાદિત્રૈર્બલિનાં સ્ફોટિતૈસ્તથા। ક્રીડારવવિચારાણાં નિર્ઘોષૈઃ પૂર્ણમન્દિરે ।। ૫૪.

જ્યાં બલવાનોએ મુખમર્દલ અને અન્ય વાદ્યો વગાડ્યા છે, રમતમાં મગ્ન લોકોના આનંદભેર રવથી મહેલ ગુંજી ઉઠ્યો છે,

હાસૈઃ સન્ત્રાસજનનૈર્વિકરાલમુખૈસ્તથા। દેહગન્ધૈર્વિચિત્રૈશ્ચ પ્રક્રીડિતગણેશ્ચરૈઃ ।। ૫૪.

જ્યાં હાસ્ય, ભય અને ઉત્સાહથી બદલાયેલા ચહેરા, વિવિધ સુગંધોથી સુગંધિત દેહો, અને ગણેશના સેવકો રમતાં-કુદતાં જોવા મળે છે,

વજ્રસ્ફટિકસોપાન ચિત્રપટ્ટિશિલાતલૈઃ। વ્યાધ્રસિંહમુખૈશચવાન્યૈર્ગજવાજિમુખૈસ્તથા ।। ૫૪.

જ્યાં વજ્ર અને સ્ફટિકની સીડીઓ, રંગબેરંગી પાટલા અને પથ્થરના તળિયા, વાઘ, સિંહ, હાથી અને ઘોડાના આકૃતિઓથી શોભાયમાન છે,