વાયુપુરાણમ્

ધ્રુવઃ કાલો ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્ । નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદયનાનાં તથોત્તરમ્ ।। ૫૩.

ચારે દિશામાં વિભાજિત ગ્રહોમાં ધ્રુવને સમયનું સૂચક માનવામાં આવે છે; નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા સર્વોપરી છે અને અયનોમાં ઉત્તર અયનને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે.

વર્ષાણાઞ્ચાપિ પઞ્ચાનામાદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ। ઋતૂનાં શિશિરઞ્ચાપિ માસાનાં માઘ એવ ચ ।। ૫૩.

પાંચ વર્ષોમાં પ્રથમ વર્ષને સંવત્સર કહે છે; ઋતુઓમાં શિશિર ઋતુ અને મહિનાઓમાં માઘ મહિનો સર્વોપરી છે.

પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા। અહોરાત્રવિભાગાનામહશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૫૩.

પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ શ્રેષ્ઠ છે; તિથિઓમાં પ્રથમ તિથી એટલે પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ છે; દિવસ-રાતના વિભાગોમાં દિવસને મુખ્ય ગણવામાં આવે છે.

મુહૂર્ત્તાનાં તથૈવાદિર્મુહૂર્ત્તો રુદ્રદૈવતઃ। અક્ષ્ણોશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદો મતઃ ।। ૫૩.

મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્ત એટલે રુદ્રમુહૂર્ત છે; આંખના વિભાગોમાં નિમેષને સમયની શરૂઆત માનવામાં આવે છે.

શ્રવણાન્તં શ્રવિષ્ઠાદિયુગં સ્યાત્ પઞ્ચવાર્ષિકમ્। ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૩.

શ્રવિષ્ઠાથી શરૂ થઈ શ્રવણ સુધીનો સમય પાંચ વર્ષનો ચક્ર છે; સૂર્યની વિશેષ ગતિથી એ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્કાલસ્તં વિદ્ધિ ચેશ્વરમ્। ચતુર્વનિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્ત્તકનિવર્ત્તકઃ ।। ૫૩.

આથી સૂર્યને સમયરૂપ માનવામાં આવે છે; એ સર્વ જીવોની ક્રિયા શરૂ અને પૂર્ણ કરનાર સ્વામી છે, એ જાણવું.

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવ સન્નિવેશોઽર્થનિશ્ચયાત્। લોકસંવ્યવહારાર્થમીશ્વરેણ વિનિર્મિતઃ ।। ૫૩.

આ પ્રકાશમય ગ્રહોની રચના અર્થની નિશ્ચિતતા માટે, જગતના વ્યવહાર માટે ભગવાને રચી છે.

ઉત્પન્નઃ શ્રવણેનાસૌ સંક્ષિપ્તશ્ચ ધ્રુવે તથા। સર્વતોઽન્તેષુ વિસ્તીર્ણો વૃક્ષાકાર ઇતિ સ્થિતિઃ ।। ૫૩.

એ શ્રવણથી ઉદ્ભવ છે, ધ્રુવે સંકોચાય છે અને અંતે સર્વ દિશામાં વિસ્તરે છે; એનું સ્વરૂપ વૃક્ષ જેવું છે, એવી એની સ્થિતિ છે.

બુદ્ધિપૂર્વમ્ભગવતા કલ્પાદૌ સંપ્રકીર્તિતઃ। સાશ્રયઃ સોઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ। વિશ્વરૂપઃ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ ।। ૫૩.

કલ્પની શરૂઆતમાં ભગવાને બુદ્ધિપૂર્વક એનું વર્ણન કર્યું; એ આધારવાળું, અભિમાનવાળું, સર્વ પ્રકાશમય તત્વનું સ્વરૂપ છે અને પ્રધાનનું અદભુત રૂપાંતર છે.

નૈવ શક્યં પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્। ગતાગતં મનુષ્યેષુ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા ।। ૫૩.

કોઈ પણ મનુષ્ય દ્વારા પ્રકાશમય ગ્રહોનાં આવાગમનને સાચી રીતે ગણવું શક્ય નથી; માનવીની આંખથી એ જોવું શક્ય નથી.

આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ। પરીક્ષ્ય નિપુણં ભક્ત્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા ।। ૫૩.

આગમ, અનુમાન, પ્રત્યક્ષ અને તર્કથી, વિદ્વાનો કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક અને કાળજીપૂર્વક તપાસી, શ્રદ્ધાથી સ્વીકારવું જોઈએ.

ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં બુદ્ધિસત્તમાઃ। પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્ગણવિચિન્તને ।। ૫૩.

દ્રષ્ટિ, શાસ્ત્ર, પાણી, લેખન અને ગણિત—આ પાંચ કારણો પ્રકાશમય ગ્રહોના વિચાર માટે બુદ્ધિશાળી લોકો માટે જાણવાના છે.

કસ્મિન્ દેશે મહાપુણ્યમેતદાખ્યાનમુત્તમમ્। વૃત્તં બ્રહ્મપુરોગાણાં કસ્મિન્ કાલે મહાદ્યુતે। એતદાખ્યાહિ નઃ સમ્યગ્ યથા વૃત્તં તપોધન ।। ૫૪.

આ મહાપુણ્યમય અને ઉત્તમ કથા કયા દેશમાં ઘટી હતી? બ્રહ્મા અને અન્ય મહાન લોકો સાથે, કયા મહાન સમયગાળામાં એ ઘટના બની? હે તપસ્વી, અમને એ સાચી રીતે કહો, જેમ બની હતી તેમ.

યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં વાયુના જગદાયુના। કથ્યમાનં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સત્રે વર્ષસહસ્રકે ।। ૫૪.

જેમ મેં પહેલાં જગતના પ્રાણવાયુ વાયુદેવ પાસેથી સાંભળ્યું હતું, એ કથા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ હજારો વર્ષ ચાલેલા યજ્ઞમાં સાંભળી હતી.

નીલતા યેન કણ્ઠસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ। તદહં કીર્ત્તયિષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં શંસિતવ્રતાઃ ।। ૫૪.

દેવોના દેવ, ત્રિશૂળધારી ભગવાનના કંટમાં જેનીથી નીલપટ્ટી આવી, એ કથા હું વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું; હે વ્રતનિષ્ઠો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

ઉત્તરે શૈલરાજસ્ય સરાંસિ સરિતો હ્રદાઃ। પુણ્યોદ્યાનેષુ તીર્થેષુ દેવતાયતનેષુ ચ। ગિરિશ્રૃઙ્ગેષુ તુઙ્ગેષુ ગહ્વરોપવનેષુ ચ ।। ૫૪.

પર્વતોના રાજાના ઉત્તર તરફ તળાવો, નદીઓ અને સરોવર છે; પવિત્ર ઉદ્યાનોમાં, તીર્થોમાં, દેવમંદિરોમાં, ઊંચા પર્વતશિખરો પર અને ઘન જંગલોમાં પણ એ સ્થળો છે.

દેવભક્તા મહાત્માનો મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ। સ્તુવન્તિ ચ મહાદેવં યત્ર યથાવિધિ ।। ૫૪.

ત્યાં દેવભક્ત, મહાત્મા, વ્રતનિષ્ઠ મુનિઓ યોગ્ય રીતથી મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે.

ઋગ્યજુઃસામવેદૈશ્ચ નૃત્યગીતાર્ચ્ચનાદિભિઃ। ઓઙ્કારેણ નમસ્કારૈરર્ચ્ચયન્તિ સદા શિવમ્ ।। ૫૪.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ, સાથે નૃત્ય, ગીત, પૂજા વગેરે દ્વારા, અને 'ૐ'ના ઉચ્ચાર તથા નમસ્કારથી, તેઓ હંમેશા શિવજીની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે.

પ્રવૃત્તે જ્યોતિષાં ચક્રે મધ્યવ્યાપ્તે દિવાકરે। દેવતા નિયતાત્માનઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ તાં કથામ્ । અથ નિયમપ્રવૃત્તાશ્ચ પ્રાણશેષવ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૪.

જ્યારે ગ્રહોનું ચક્ર શરૂ થયું અને સૂર્ય મધ્યમાં હતો, ત્યારે સર્વે દેવતાઓ મનને સંયમમાં રાખીને એ વાતને ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યા હતા. અને નિયમથી જીવન યાપન કરતા, માત્ર શ્વાસે જીવી રહેલા લોકો પણ ત્યાં હાજર હતા.

નમસ્તે નીલકણ્ઠાય ઇત્યુવાચ સદાગતિઃ। તચ્છુત્વા ભાવિતાત્માનો મુનયઃ શંશિતવ્રતાઃ। વાલખિલ્યેતિ વિખ્યાતાઃ પતઙ્ગસહચારિણઃ ।। ૫૪.

સદા ગતિ નામના એક મહાત્માએ 'નીલકંઠને નમસ્કાર' કહ્યું. આ સાંભળીને, મન એકાગ્ર અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ એવા, વાલખિલ્ય નામે પ્રસિદ્ધ અને સૂર્યના સાથી એવા ઋષિઓએ પણ તેમનો સ્વીકાર કર્યો.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। તસ્માત્ પૃચ્છન્તિ વૈ વાયું વાયુપર્ણામ્બુભોજનાઃ ।। ૫૪.

અઠ્ઠાસી હજાર ઋષિઓ, જેમણે પોતાના વીર્યને ઉપર જાળવી રાખ્યું છે અને જે હવા, પાંદડા અને પાણી પર જીવતા હતા, તેઓએ પછી વાયુદેવજીને પ્રશ્ન કર્યો.

નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં ત્વયા પવનસત્તમ। એતદ્દુહ્યં પવિત્રાણાં પુણ્યં પુણ્યકૃતાં વરાઃ ।। ૫૪.

પવિત્ર અને પુણ્યશાળી લોકોમાં, નીલકંઠ વિશે તમે જે કહ્યું તે ગુપ્ત અને મહાપુણ્યવંતો માટે પણ શ્રેષ્ઠ છે, હે સર્વશ્રેષ્ઠ પવનદેવ.

તદ્વયં શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રભઞ્જન। નીલતા યેન કણ્ઠસ્ય કારણેનામ્બિકાપતેઃ ।। ૫૪.

હે પ્રભંજન, તમારી કૃપાથી અમને એમ્બિકા પતિના ગળામાં નીલાપણું કેમ છે, એનું કારણ સાંભળવું છે.

શ્રોતુમિચ્છા મહે સમ્યક્ તવ વક્રાદ્વિશેષતઃ। યાવદ્વાચઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાર્થાસ્તાશ્ચ ત્વયેરિતાઃ ।। ૫૪.

હે મહાનુભાવ, અમે તમારી વાણીમાંથી આ વાત સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, કારણ કે તમારી દરેક વાતમાં અર્થ અને મહત્ત્વ રહેલું છે.

વર્ણસ્થાનગતે વાયૌ વાગ્વિધિઃ સંપ્રવર્તતે। જ્ઞાનં પૂર્વમથોત્સાહ સ્ત્વત્તો વાયો પ્રવર્તતે ।। ૫૪.૧૩ . ત્વયિ નિષ્પન્દમાને તુ શેષા વર્ણપ્રવૃત્તયઃ। યત્ર વાચો નિવર્તન્તે દેહબન્ધાશ્ચ દુર્લભાઃ ।। ૫૪.

જ્યારે વાયુ યોગ્ય સ્થાન પર હોય છે ત્યારે બોલી ઉત્પન્ન થાય છે; પહેલા જ્ઞાન આવે છે, પછી ઉત્સાહ, અને બંને તારો પ્રસાદ છે, હે વાયુદેવ. જ્યારે તું નિષ્ક્રિય થાય છે ત્યારે અન્ય ધ્વનિઓ પણ અટકી જાય છે; ત્યાં બોલી પાછી વળી જાય છે અને શરીરનું બંધન પણ ટકી રહેવું મુશ્કેલ બને છે.

તત્રાપિ તેઽસ્તિ સદ્ભાવઃ સર્વગસ્ત્વં સદાનિલ। નાન્યઃ સર્વગતો દેવસ્ત્વદૃતેશ़સ્તિ સમીરણ ।। ૫૪.

એવા સ્થાને પણ તું હાજર છે, હે સર્વવ્યાપી પવનદેવ; તારા સિવાય બીજો કોઈ સર્વત્ર વ્યાપક દેવ નથી, હે સમીરણ.

એષ વૈ જીવલોકસ્તે પ્રત્યક્ષઃ સર્વતોઽનિલ। વેત્થ વાચસ્પતિં દેવં મનોનાયકમીસ્વરમ્ ।। ૫૪.

તું જ સર્વ જીવોમાં રહેલો પ્રાણ છે, સર્વત્ર પ્રગટ છે; તું વાચસ્પતિ, મનના અધિપતિ અને ઈશ્વરને જાણે છે.

બ્રૂહિ તત્કણ્ઠદેશસ્ય કિં કૃતા રૂપવિક્રિયા। શ્રુત્વા વાક્યન્તતસ્તેષામૃષીણાં ભાવિતાત્માનામ્। પ્રત્યુવાચ મહાતેજા વાયુર્લોક નમસ્કૃતઃ ।। ૫૪.

ગળાના ભાગમાં કેવી રીતે રૂપમાં ફેરફાર થયો એ અમને કહો. એ મન એકાગ્ર ઋષિઓના પ્રશ્ન સાંભળ્યા પછી, લોકોએ પૂજેલા તેજસ્વી વાયુદેવે જવાબ આપ્યો.

પુરા કૃતયુગે વિપ્રો વેદનિર્ણયતત્પરઃ। વસિષ્ઠો નામ ધર્માત્મા માનસો વૈ પ્રજાપતેઃ ।। ૫૪.

પ્રાચીન કૃતયુગમાં, વેદના નિર્ધારણમાં તત્પર અને ધર્મનિષ્ઠ, પ્રજાપતિના મનથી ઉત્પન્ન પુત્ર એવા વશિષ્ઠ નામના બ્રાહ્મણ હતા.