વાયુપુરાણમ્

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ પૃથિવ્યાં જ્યૌતિષસ્ય ચ। દ્વીપાનામુદ્નધીનાં ચ પર્વતાનાં તથૈવ ચ ।। ૫૩.

આ રીતે પૃથ્વી, તારા-ગ્રહો, દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોની વ્યવસ્થા તમને સમજાવવામાં આવી.

વર્ષાણાં ચ નદીનાઞ્ચ યેષુ તેષુ વસન્તિ વૈ। એતે ચૈવ ગ્રહાઃ પૂર્વં નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ ।। ૫૩.

જે પ્રદેશોમાં, નદીઓ અને જમીન પર લોકો વસે છે, ત્યાં આ ગ્રહો પહેલાં નક્ષત્રોમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે। વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ ।। ૫૩.

અદિતીપુત્ર સૂર્ય, ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં, વિશાખા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો અને ગ્રહોમાં સૌપ્રથમ થયો.

ત્વિષિમાન્ ધર્મ્મપુત્રસ્તુ સોમો વિશ્વાવસુસ્તથા। શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ ।। ૫૩.

ધર્મપુત્ર, તેજસ્વી અને શીતલ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર, વિશ્વાવસુ નામે, કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો.

ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્। તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્તિષ્યક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ ।। ૫૩.

ભૃગુપુત્ર, શોડશ કિરણો ધરાવતો શુક્ર, સૂર્ય પછી તિષ્યા નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન થયો અને તારા-ગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચ્ચિર્બૃહસ્પતિઃ। ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ સર્વાસુ ચ જગદ્ગુરુઃ ।। ૫૩.

અંગિરાપુત્ર, બાર કિરણો ધરાવતો બૃહસ્પતિ, ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં જન્મ્યો અને સર્વજગતના ગુરુ છે.

નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગસ્તુ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ । આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૫૩.

નવ કિરણો ધરાવતો લાલવર્ણી ગ્રહ, પ્રજાપતિપુત્ર, પૂર્વાષાઢા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો, એમ શ્રુતિ કહે છે.

રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિ સ્તથા સૌરશનૈશ્ચરઃ। રોહિણીષુ સમુત્પન્નૌ ગ્રહૌ ચન્દ્રાર્કમર્દ્દનૌ ।। ૫૩.

રેવતી નક્ષત્રમાં સાત કિરણો ધરાવતો શનિ અને રોહિણીમાં ચંદ્ર અને સૂર્યને પીડા આપનારા બે ગ્રહો જન્મ્યા.

એતે તારાગ્રહાશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદય। જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ। સ્પૃશન્તે તેન દોષેણ તતસ્તા ગ્રહભક્તિષુ ।। ૫૩.

ભૃગુથી આરંભ કરીને આ તારા-ગ્રહો સમજવા યોગ્ય છે; જન્મનક્ષત્ર પીડિત હોય ત્યારે એ અશુભ બને છે અને એ દોષથી ગ્રહફળોમાં અસર કરે છે.

સર્વગ્રહાણામેતેષામાદિરાદિત્ય ઉચ્યતે। તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાઞ્ચૈવ ધૂમવાન્ ।। ૫૩.

બધા ગ્રહોમાં સૌપ્રથમ તરીકે સૂર્યને માનવામાં આવે છે; તારાઓ જેવા ગ્રહોમાં શુક્રને, અને ધૂમ્રવર્ણ ધરાવનારા ગ્રહોમાં કેતુને મુખ્ય માનવામાં આવે છે.

ધ્રુવઃ કાલો ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્ । નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદયનાનાં તથોત્તરમ્ ।। ૫૩.

ચારે દિશામાં વિભાજિત ગ્રહોમાં ધ્રુવને સમયનું સૂચક માનવામાં આવે છે; નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા સર્વોપરી છે અને અયનોમાં ઉત્તર અયનને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે.

વર્ષાણાઞ્ચાપિ પઞ્ચાનામાદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ। ઋતૂનાં શિશિરઞ્ચાપિ માસાનાં માઘ એવ ચ ।। ૫૩.

પાંચ વર્ષોમાં પ્રથમ વર્ષને સંવત્સર કહે છે; ઋતુઓમાં શિશિર ઋતુ અને મહિનાઓમાં માઘ મહિનો સર્વોપરી છે.

પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા। અહોરાત્રવિભાગાનામહશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૫૩.

પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ શ્રેષ્ઠ છે; તિથિઓમાં પ્રથમ તિથી એટલે પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ છે; દિવસ-રાતના વિભાગોમાં દિવસને મુખ્ય ગણવામાં આવે છે.

મુહૂર્ત્તાનાં તથૈવાદિર્મુહૂર્ત્તો રુદ્રદૈવતઃ। અક્ષ્ણોશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદો મતઃ ।। ૫૩.

મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્ત એટલે રુદ્રમુહૂર્ત છે; આંખના વિભાગોમાં નિમેષને સમયની શરૂઆત માનવામાં આવે છે.

શ્રવણાન્તં શ્રવિષ્ઠાદિયુગં સ્યાત્ પઞ્ચવાર્ષિકમ્। ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૩.

શ્રવિષ્ઠાથી શરૂ થઈ શ્રવણ સુધીનો સમય પાંચ વર્ષનો ચક્ર છે; સૂર્યની વિશેષ ગતિથી એ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્કાલસ્તં વિદ્ધિ ચેશ્વરમ્। ચતુર્વનિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્ત્તકનિવર્ત્તકઃ ।। ૫૩.

આથી સૂર્યને સમયરૂપ માનવામાં આવે છે; એ સર્વ જીવોની ક્રિયા શરૂ અને પૂર્ણ કરનાર સ્વામી છે, એ જાણવું.

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવ સન્નિવેશોઽર્થનિશ્ચયાત્। લોકસંવ્યવહારાર્થમીશ્વરેણ વિનિર્મિતઃ ।। ૫૩.

આ પ્રકાશમય ગ્રહોની રચના અર્થની નિશ્ચિતતા માટે, જગતના વ્યવહાર માટે ભગવાને રચી છે.

ઉત્પન્નઃ શ્રવણેનાસૌ સંક્ષિપ્તશ્ચ ધ્રુવે તથા। સર્વતોઽન્તેષુ વિસ્તીર્ણો વૃક્ષાકાર ઇતિ સ્થિતિઃ ।। ૫૩.

એ શ્રવણથી ઉદ્ભવ છે, ધ્રુવે સંકોચાય છે અને અંતે સર્વ દિશામાં વિસ્તરે છે; એનું સ્વરૂપ વૃક્ષ જેવું છે, એવી એની સ્થિતિ છે.

બુદ્ધિપૂર્વમ્ભગવતા કલ્પાદૌ સંપ્રકીર્તિતઃ। સાશ્રયઃ સોઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ। વિશ્વરૂપઃ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ ।। ૫૩.

કલ્પની શરૂઆતમાં ભગવાને બુદ્ધિપૂર્વક એનું વર્ણન કર્યું; એ આધારવાળું, અભિમાનવાળું, સર્વ પ્રકાશમય તત્વનું સ્વરૂપ છે અને પ્રધાનનું અદભુત રૂપાંતર છે.

નૈવ શક્યં પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્। ગતાગતં મનુષ્યેષુ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા ।। ૫૩.

કોઈ પણ મનુષ્ય દ્વારા પ્રકાશમય ગ્રહોનાં આવાગમનને સાચી રીતે ગણવું શક્ય નથી; માનવીની આંખથી એ જોવું શક્ય નથી.

આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ। પરીક્ષ્ય નિપુણં ભક્ત્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા ।। ૫૩.

આગમ, અનુમાન, પ્રત્યક્ષ અને તર્કથી, વિદ્વાનો કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક અને કાળજીપૂર્વક તપાસી, શ્રદ્ધાથી સ્વીકારવું જોઈએ.

ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં બુદ્ધિસત્તમાઃ। પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્ગણવિચિન્તને ।। ૫૩.

દ્રષ્ટિ, શાસ્ત્ર, પાણી, લેખન અને ગણિત—આ પાંચ કારણો પ્રકાશમય ગ્રહોના વિચાર માટે બુદ્ધિશાળી લોકો માટે જાણવાના છે.

કસ્મિન્ દેશે મહાપુણ્યમેતદાખ્યાનમુત્તમમ્। વૃત્તં બ્રહ્મપુરોગાણાં કસ્મિન્ કાલે મહાદ્યુતે। એતદાખ્યાહિ નઃ સમ્યગ્ યથા વૃત્તં તપોધન ।। ૫૪.

આ મહાપુણ્યમય અને ઉત્તમ કથા કયા દેશમાં ઘટી હતી? બ્રહ્મા અને અન્ય મહાન લોકો સાથે, કયા મહાન સમયગાળામાં એ ઘટના બની? હે તપસ્વી, અમને એ સાચી રીતે કહો, જેમ બની હતી તેમ.

યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં વાયુના જગદાયુના। કથ્યમાનં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સત્રે વર્ષસહસ્રકે ।। ૫૪.

જેમ મેં પહેલાં જગતના પ્રાણવાયુ વાયુદેવ પાસેથી સાંભળ્યું હતું, એ કથા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ હજારો વર્ષ ચાલેલા યજ્ઞમાં સાંભળી હતી.

નીલતા યેન કણ્ઠસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ। તદહં કીર્ત્તયિષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં શંસિતવ્રતાઃ ।। ૫૪.

દેવોના દેવ, ત્રિશૂળધારી ભગવાનના કંટમાં જેનીથી નીલપટ્ટી આવી, એ કથા હું વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું; હે વ્રતનિષ્ઠો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

ઉત્તરે શૈલરાજસ્ય સરાંસિ સરિતો હ્રદાઃ। પુણ્યોદ્યાનેષુ તીર્થેષુ દેવતાયતનેષુ ચ। ગિરિશ્રૃઙ્ગેષુ તુઙ્ગેષુ ગહ્વરોપવનેષુ ચ ।। ૫૪.

પર્વતોના રાજાના ઉત્તર તરફ તળાવો, નદીઓ અને સરોવર છે; પવિત્ર ઉદ્યાનોમાં, તીર્થોમાં, દેવમંદિરોમાં, ઊંચા પર્વતશિખરો પર અને ઘન જંગલોમાં પણ એ સ્થળો છે.

દેવભક્તા મહાત્માનો મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ। સ્તુવન્તિ ચ મહાદેવં યત્ર યથાવિધિ ।। ૫૪.

ત્યાં દેવભક્ત, મહાત્મા, વ્રતનિષ્ઠ મુનિઓ યોગ્ય રીતથી મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે.

ઋગ્યજુઃસામવેદૈશ્ચ નૃત્યગીતાર્ચ્ચનાદિભિઃ। ઓઙ્કારેણ નમસ્કારૈરર્ચ્ચયન્તિ સદા શિવમ્ ।। ૫૪.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ, સાથે નૃત્ય, ગીત, પૂજા વગેરે દ્વારા, અને 'ૐ'ના ઉચ્ચાર તથા નમસ્કારથી, તેઓ હંમેશા શિવજીની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે.

પ્રવૃત્તે જ્યોતિષાં ચક્રે મધ્યવ્યાપ્તે દિવાકરે। દેવતા નિયતાત્માનઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ તાં કથામ્ । અથ નિયમપ્રવૃત્તાશ્ચ પ્રાણશેષવ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૪.

જ્યારે ગ્રહોનું ચક્ર શરૂ થયું અને સૂર્ય મધ્યમાં હતો, ત્યારે સર્વે દેવતાઓ મનને સંયમમાં રાખીને એ વાતને ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યા હતા. અને નિયમથી જીવન યાપન કરતા, માત્ર શ્વાસે જીવી રહેલા લોકો પણ ત્યાં હાજર હતા.