વાયુપુરાણમ્

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્યમાવાસ્યાં નિશાકરઃ। દૃશ્યતે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ ।। ૫૩.

આથી, અમાવાસ્યાના દિવસે ઉત્તર માર્ગ પર રહેલો ચંદ્ર દેખાય છે; દક્ષિણ માર્ગ પર નિયમ પ્રમાણે દેખાતો નથી.

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ। સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ ।। ૫૩.

તારાઓના ગતિ અને સંયોગથી, સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને વિષ્ણુવ સમયે એકસાથે ઊગે છે અને એકસાથે અસ્ત પણ જાય છે.

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમયોદયૌ। પૂર્ણામાવાસ્યયોર્જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્ત્તિનૌ ।। ૫૩.

ઉત્તર દિશાની માર્ગોમાં, તેમનું ઊગવું અને અસ્ત જવું વચ્ચે-વચ્ચે થાય છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે, એ બંને તારા-મંડળના ચક્ર પ્રમાણે ચાલે છે.

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ભવતિ રશ્મિવાન્। તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યોઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ ।। ૫૩.

જ્યારે તેજસ્વી સૂર્ય દક્ષિણાયનના માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે એ બધા ગ્રહો કરતા નીચે જતો રહે છે.

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શશી। નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્દ્ધ્વં પ્રસર્પતિ ।। ૫૩.

ચંદ્ર વિશાળ વૃત્ત બનાવી તેના ઉપર ચાલે છે; અને બધા નક્ષત્રોનો મંડળ ચંદ્રથી પણ ઉપર જાય છે.

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્વોર્દ્ધ્વં બુધાદૂર્દ્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ। તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ । ઋષીણાઞ્ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવ ઊર્દ્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ ।। ૫૩.

નક્ષત્રોથી ઉપર બુધ છે, બુધથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે, પછી શનિ છે, ત્યારબાદ સત્તરૃષિ મંડળ છે; અને એ સત્તરૃષિઓથી પણ ઉપર ધ્રુવતારો સ્થિર છે.

દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ। તારાગ્રહાન્તરાણિ સ્યુરુપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૫૩.

દર બે હજાર અને એકસો યોજનના અંતરે, તારા અને ગ્રહો વચ્ચેની જગ્યા ક્રમશઃ ઉપર ગોઠવાયેલી છે.

ગ્રહાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ દિવિ દિવ્યેન તેજસા। નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તિ ગચ્છન્તિ નિયમક્રમાત્ ।। ૫૩.

ગ્રહો, ચંદ્ર અને સૂર્ય, પોતાના દિવ્ય તેજથી, હંમેશા નક્ષત્રો સાથે જોડાયેલા રહે છે અને નિયમિત ક્રમથી ચાલે છે.

ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્તુ નીચોચ્ચમૃદ્વવસ્થિતાઃ। સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્ પ્રજાઃ ।। ૫૩.

ગ્રહો, નક્ષત્રો અને સૂર્ય, ઉચ્ચ, નીચ કે મધ્યમ સ્થિતિમાં રહે છે; સંયોગ કે વિયોગ સમયે, લોકો તેમને એકસાથે જોઈ શકે છે.

પરસ્પરસ્થિતાઃ હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્। અસઙ્કરેણ વિજ્ઞેયસ્તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ ।। ૫૩.

આ બધા પરસ્પર સ્થિત છે અને એકબીજા સાથે સંયુક્ત થાય છે; તેમનો સંયોગ વિના ગડબડ, વિદ્વાનો દ્વારા સમજવામાં આવે છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ પૃથિવ્યાં જ્યૌતિષસ્ય ચ। દ્વીપાનામુદ્નધીનાં ચ પર્વતાનાં તથૈવ ચ ।। ૫૩.

આ રીતે પૃથ્વી, તારા-ગ્રહો, દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોની વ્યવસ્થા તમને સમજાવવામાં આવી.

વર્ષાણાં ચ નદીનાઞ્ચ યેષુ તેષુ વસન્તિ વૈ। એતે ચૈવ ગ્રહાઃ પૂર્વં નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ ।। ૫૩.

જે પ્રદેશોમાં, નદીઓ અને જમીન પર લોકો વસે છે, ત્યાં આ ગ્રહો પહેલાં નક્ષત્રોમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે। વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ ।। ૫૩.

અદિતીપુત્ર સૂર્ય, ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં, વિશાખા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો અને ગ્રહોમાં સૌપ્રથમ થયો.

ત્વિષિમાન્ ધર્મ્મપુત્રસ્તુ સોમો વિશ્વાવસુસ્તથા। શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ ।। ૫૩.

ધર્મપુત્ર, તેજસ્વી અને શીતલ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર, વિશ્વાવસુ નામે, કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો.

ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્। તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્તિષ્યક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ ।। ૫૩.

ભૃગુપુત્ર, શોડશ કિરણો ધરાવતો શુક્ર, સૂર્ય પછી તિષ્યા નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન થયો અને તારા-ગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચ્ચિર્બૃહસ્પતિઃ। ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ સર્વાસુ ચ જગદ્ગુરુઃ ।। ૫૩.

અંગિરાપુત્ર, બાર કિરણો ધરાવતો બૃહસ્પતિ, ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં જન્મ્યો અને સર્વજગતના ગુરુ છે.

નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગસ્તુ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ । આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૫૩.

નવ કિરણો ધરાવતો લાલવર્ણી ગ્રહ, પ્રજાપતિપુત્ર, પૂર્વાષાઢા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો, એમ શ્રુતિ કહે છે.

રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિ સ્તથા સૌરશનૈશ્ચરઃ। રોહિણીષુ સમુત્પન્નૌ ગ્રહૌ ચન્દ્રાર્કમર્દ્દનૌ ।। ૫૩.

રેવતી નક્ષત્રમાં સાત કિરણો ધરાવતો શનિ અને રોહિણીમાં ચંદ્ર અને સૂર્યને પીડા આપનારા બે ગ્રહો જન્મ્યા.

એતે તારાગ્રહાશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદય। જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ। સ્પૃશન્તે તેન દોષેણ તતસ્તા ગ્રહભક્તિષુ ।। ૫૩.

ભૃગુથી આરંભ કરીને આ તારા-ગ્રહો સમજવા યોગ્ય છે; જન્મનક્ષત્ર પીડિત હોય ત્યારે એ અશુભ બને છે અને એ દોષથી ગ્રહફળોમાં અસર કરે છે.

સર્વગ્રહાણામેતેષામાદિરાદિત્ય ઉચ્યતે। તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાઞ્ચૈવ ધૂમવાન્ ।। ૫૩.

બધા ગ્રહોમાં સૌપ્રથમ તરીકે સૂર્યને માનવામાં આવે છે; તારાઓ જેવા ગ્રહોમાં શુક્રને, અને ધૂમ્રવર્ણ ધરાવનારા ગ્રહોમાં કેતુને મુખ્ય માનવામાં આવે છે.

ધ્રુવઃ કાલો ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્ । નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદયનાનાં તથોત્તરમ્ ।। ૫૩.

ચારે દિશામાં વિભાજિત ગ્રહોમાં ધ્રુવને સમયનું સૂચક માનવામાં આવે છે; નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા સર્વોપરી છે અને અયનોમાં ઉત્તર અયનને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે.

વર્ષાણાઞ્ચાપિ પઞ્ચાનામાદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ। ઋતૂનાં શિશિરઞ્ચાપિ માસાનાં માઘ એવ ચ ।। ૫૩.

પાંચ વર્ષોમાં પ્રથમ વર્ષને સંવત્સર કહે છે; ઋતુઓમાં શિશિર ઋતુ અને મહિનાઓમાં માઘ મહિનો સર્વોપરી છે.

પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા। અહોરાત્રવિભાગાનામહશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૫૩.

પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ શ્રેષ્ઠ છે; તિથિઓમાં પ્રથમ તિથી એટલે પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ છે; દિવસ-રાતના વિભાગોમાં દિવસને મુખ્ય ગણવામાં આવે છે.

મુહૂર્ત્તાનાં તથૈવાદિર્મુહૂર્ત્તો રુદ્રદૈવતઃ। અક્ષ્ણોશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદો મતઃ ।। ૫૩.

મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્ત એટલે રુદ્રમુહૂર્ત છે; આંખના વિભાગોમાં નિમેષને સમયની શરૂઆત માનવામાં આવે છે.

શ્રવણાન્તં શ્રવિષ્ઠાદિયુગં સ્યાત્ પઞ્ચવાર્ષિકમ્। ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૩.

શ્રવિષ્ઠાથી શરૂ થઈ શ્રવણ સુધીનો સમય પાંચ વર્ષનો ચક્ર છે; સૂર્યની વિશેષ ગતિથી એ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્કાલસ્તં વિદ્ધિ ચેશ્વરમ્। ચતુર્વનિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્ત્તકનિવર્ત્તકઃ ।। ૫૩.

આથી સૂર્યને સમયરૂપ માનવામાં આવે છે; એ સર્વ જીવોની ક્રિયા શરૂ અને પૂર્ણ કરનાર સ્વામી છે, એ જાણવું.

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવ સન્નિવેશોઽર્થનિશ્ચયાત્। લોકસંવ્યવહારાર્થમીશ્વરેણ વિનિર્મિતઃ ।। ૫૩.

આ પ્રકાશમય ગ્રહોની રચના અર્થની નિશ્ચિતતા માટે, જગતના વ્યવહાર માટે ભગવાને રચી છે.

ઉત્પન્નઃ શ્રવણેનાસૌ સંક્ષિપ્તશ્ચ ધ્રુવે તથા। સર્વતોઽન્તેષુ વિસ્તીર્ણો વૃક્ષાકાર ઇતિ સ્થિતિઃ ।। ૫૩.

એ શ્રવણથી ઉદ્ભવ છે, ધ્રુવે સંકોચાય છે અને અંતે સર્વ દિશામાં વિસ્તરે છે; એનું સ્વરૂપ વૃક્ષ જેવું છે, એવી એની સ્થિતિ છે.

બુદ્ધિપૂર્વમ્ભગવતા કલ્પાદૌ સંપ્રકીર્તિતઃ। સાશ્રયઃ સોઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ। વિશ્વરૂપઃ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ ।। ૫૩.

કલ્પની શરૂઆતમાં ભગવાને બુદ્ધિપૂર્વક એનું વર્ણન કર્યું; એ આધારવાળું, અભિમાનવાળું, સર્વ પ્રકાશમય તત્વનું સ્વરૂપ છે અને પ્રધાનનું અદભુત રૂપાંતર છે.