વાયુપુરાણમ્

પુષ્પદન્તો બૃહત્સામા ષડ્દન્તો દન્ત પુષ્પવાન્। તામ્રવર્ણશ્ચ તત્પુત્રઃ સહચારિવિષાણિતઃ ॥ ૮.

પુષ્પદંત, બૃહત્સામા, છ દાંતવાળો, દંતપુષ્પવાન અને તામ્રવર્ણ — એનો દીકરો, સાથીઓ સાથે અને દાંતોની શોભાથી યુક્ત છે.

અન્વયે ચાસ્ય જાયન્તે લમ્બોષ્ઠાશ્ચારુદર્શિનઃ। શ્યામાઃ સુદર્શનાશ્ચણ્ડા નાનાપીડાયતાનનાઃ ॥ ૮.

આ વંશમાં જેઓ જન્મે છે, તેઓના હોઠ જાડા હોય છે અને ચહેરા સુંદર હોય છે; તેઓ શ્યામવર્ણના, આકર્ષક, કઠોર સ્વભાવના અને અનેક પ્રકારની પીડાથી ચહેરા પર નિશાન ધરાવે છે.

વામદેવોઽઞ્જનશ્યામઃ સામ્નો જજ્ઞેઽથ વામનઃ। ભાર્યા ચૈવાઙ્ગદા તસ્ય નીલવલ્લક્ષણૌ સુતૌ ॥ ૮.

વામદેવ, જે કાજળ જેવો કાળો હતો, તે સામનાથી જન્મ્યો અને પછી વામન થયો; તેની પત્ની આંગદા હતી અને તેમના બે પુત્રો, નીલવલ્લી જેવા નિશાન ધરાવતા, જન્મ્યા.

ચણ્ડશ્ચાત્રશિરો ગ્રીવા વ્યૂઢોરસ્કાસ્તરસ્વિનઃ। નરૈર્બદ્ધાઃ કુલે તેષાં જાયન્તે વિકૃતા ગજાઃ ॥ ૮.

આ વંશમાં ચંડ નામનો એક હતો, જેના માથું અને ગળું સ્તંભ જેવું, છાતી પહોળી અને ગતિશીલ હતી; તેમના કુળમાં માણસો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા વિકૃત હાથીઓ જન્મે છે.

સુપ્રતીકસ્તુ રૂપેણ નાસ્ત્યસ્ય સદૃશો ગજઃ । તસ્ય પ્રહારી સમ્પાતી પૃથુશ્ચિત્તિસુતાસ્ત્રયઃ ॥ ૮.

રૂપમાં સુપ્રતીક જેવો બીજો કોઈ હાથી નથી; તેના ત્રણ પુત્રો હતા – પ્રહારિ, સંપાતિ અને પૃથુચિત્તિ.

પશવો દીર્ઘતાલ્વૌષ્ઠાઃ સુવિભક્તશિરોદરાઃ। જાયન્તે મૃદુસમ્ભૂતા વંશે તસ્ય મતઙ્ગજાઃ ॥ ૮.

આ વંશમાં, લાંબા તાળુ અને હોઠ, સુંદર માથું અને પેટ ધરાવતા, નરમ સ્વભાવના અને ભવ્ય હાથીઓ જન્મે છે.

અઞ્જનાદઞ્જના સામ્નો વિજજ્ઞે ચાઞ્જનાવતી। એવં માતા તયોશ્ચાપિ પ્રથિતાયુરજઃસુતૌ ॥ ૮.

અંજનાથી અંજના અને સામનાથી અંજનાવતી જન્મી; આમ, તેમની માતા પ્રસિદ્ધ થઈ અને આયુરજાના બે પુત્રો થયા.

મહાવિભક્તશિરસઃ સ્નિગ્ધજીમૂતસન્નિભાઃ। સુદર્શનાઃ સુવર્ષ્માણઃ પદ્માભાઃ પરિમણ્ડલાઃ। શૂનાઃ પીતાયતમુખા ગજાસ્તસ્યાન્વયેઽભવન્ ॥ ૮.

આ વંશમાં, વિશાળ ફાટેલા માથાવાળા, ચમકતા મેઘ જેવા, સુંદર, મજબૂત, કમળ જેવો રંગ ધરાવતા, ગોળાકાર, દાંત વિના અને પીળા લાંબા મોઢાવાળા હાથીઓ જન્મ્યા.

જજ્ઞે ચન્દ્રમસઃ સામ્નઃ પિઙ્ગલા કુમુદદ્યુતિઃ। પિઙ્ગલાયાઃ સુતૌ તસ્યા મહાપદ્મોર્મિમાલિનૌ ॥ ૮.

ચંદ્રમસ અને સામનાથી પિંગલા જન્મી, જે કમળ જેવી તેજસ્વી હતી; પિંગલાના બે પુત્રો મહાપદ્મ અને ઉર્મિમાળી હતા.

સમાયવરદાંશ્ચણ્ડાન્ પ્રવૃદ્ધબલિનોદરાન્ । હસ્તિયુદ્ધે પ્રિયાન્નાગાન્ વિદ્ધિ તસ્ય કુલોદ્ભવાન્ ॥ ૮.

તેના વંશમાં સમાન શક્તિ ધરાવતા, કઠોર, અત્યંત બળવાન પેટવાળા અને હાથીયુદ્ધમાં પ્રિય એવા હાથીઓ જન્મે છે.

એતાન્ દેવાસુરે યુદ્ધે જયાર્થે જગૃહુઃ સુરાઃ। કૃતાર્થૈશ્ચ વિસૃષ્ટાસ્તૈઃ પૂર્વોક્તાઃ પ્રયયુર્દિશઃ ॥ ૮.

દેવતાઓએ અસુરો સામેના યુદ્ધમાં વિજય માટે આ હાથીઓને લીધા; કામ પૂરું થતાં, અગાઉ જણાવેલા હાથીઓને દિશાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા.

એતેષામન્વયે જાતાન્ વિનીતાંસ્ત્રિદશા દદુઃ । અઙ્ગાય લોમપાદાય સૂત્રકારાય વૈ દ્વિપાન્ ॥ ૮.

આ વંશમાંથી જન્મેલા સુશિક્ષિત હાથીઓ દેવતાઓએ અંગ, લોમપાદ અને સૂત્રકારને આપ્યા.

દ્વિરદો દ્વિરદાભ્યાઞ્ચ હસ્તાદ્ધસ્તી કરાત્કરી। વરણાદ્વારણો દન્તી દન્તાભ્યાં ગર્જનાદ્ગજઃ ॥ ૮.

હાથીને બે દાંત હોવાથી દ્વિરદ, હાથથી હસ્તી, સુંડથી કરી, રક્ષણથી વરણ, દાંતથી દંતી અને ગર્જનાથી ગજ કહેવામાં આવે છે.

કુઞ્જરઃ કુઞ્જચારિત્વાન્નાગો નગવિરોધતઃ । મતઙ્ગાદિતિ માતઙ્ગો દ્વિપો દ્વાભ્યામપિ સ્મૃતઃ। સામજઃ સામજાતત્વાદિતિ નિર્વચનક્રમઃ ॥ ૮.

કુંજર wanderingથી, નાગ પર્વત સામે જતાં, મતંગ ઋષિથી, દ્વિપ બે પગથી અને સામનાથી જન્મેલા માટે સામજ – એમ તેમના નામોનું અર્થવિચાર છે.

એષાં જિહ્વાપરાવૃત્તિરિવાક્તં હ્યગ્નિશાપજમ્। બલસ્યાનવતો યા તુ યા ચૈષાં ગૂઢમુષ્કતા। ઉભયં દન્તિનામેતત્સ્વયમ્ભૂસૂરશાપજમ્ ॥ ૮.

આ હાથીઓની જીભ પાછી વળે છે, જાણે અગ્નિના શાપથી; તેમનો બળ ઓછું હોવું અને ગુપ્ત અંગ હોવું પણ સ્વયંભૂ અને દેવતાઓના શાપથી થયું છે.

દેવદાનવગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ। કન્યાસુ જાતા દિઙ્નાગૈર્નાનાસાત્ત્વાસ્તતો ગજાઃ ॥ ૮.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, પિશાચ, સર્પ અને રાક્ષસો – તેમની દીકરીઓમાંથી દિશાહાથીઓના વિવિધ વંશના હાથીઓ જન્મ્યા.

સમ્ભૂતિશ્ચ પ્રભૂતિશ્ચ નામનિર્વચનં તથા। એતદ્ગજાનાં વિજ્ઞેયં યેષાં રાજા વિભાવસુઃ ॥ ૮.

હાથીઓની ઉત્પત્તિ અને પ્રગટ્તિ તથા તેમના નામોના અર્થ – આ બધું સમજવું જોઈએ, જેમના રાજા વિભાવસુ છે.

કૌશિકાદ્યાઃ સમુદ્રાત્તુ ગઙ્ગાયાસ્તદનન્તરમ્। અઞ્જનસ્યૈકમૂલસ્ય પ્રાચ્યાન્નાગવનન્તુ તત્ ॥ ૮.

કૌશિક અને અન્ય હાથીઓ સમુદ્રમાંથી, પછી ગંગાથી; અંજના નામના મૂળથી પૂર્વ દિશાનો નાગવન થયો.

ઉત્તરા તસ્ય વિન્ધ્યસ્ય ગઙ્ગાયા દક્ષિણઞ્ચ યત્। ગઙ્ગોદ્ભેદાત્કરૂષેભ્યઃ સુપ્રતીકસ્ય તદ્વનમ્ ॥ ૮.

વિંધ્યના ઉત્તર અને ગંગાના દક્ષિણમાં, ગંગાના પ્રવાહથી કરૂષ પ્રદેશમાં, સુપ્રતીકનું નાગવન આવેલું છે.

અપરેણોત્કલાચ્ચૈવ હ્યાવેદિભ્યશ્ચ પઞ્ચમમ્। એકભૂતાત્મનોસ્યૈતદ્વામનસ્ય વનં સ્મૃતમ્ ॥ ૮.

ઉત્તર તરફથી અને આવેદિ લોકોની સીમાથી પાંચમું જે વન છે, તેને વામન સ્વરૂપ ધરાવનારા ભગવાનનું વન કહેવાય છે.

અપરેણ તુ લૌહિત્યમાસિન્ધોઃ પશ્ચિમેન તુ। યમસ્યૈતદ્વનં પ્રોક્તમનુપર્વતમેવ તત્ ॥ ૮.

બીજી બાજુ લૌહિત્ય નદી અને સમુદ્રના પશ્ચિમ ભાગે, પર્વતોની નજીક આવેલું, આ યમનું વન કહેવાય છે.

ભૂતિર્વિજજ્ઞે ભૂતાંશ્ચ રુદ્રસ્યાનુચરાન્ પ્રભોઃ। સ્થૂલાન્ કૃશાંશ્ચ દીર્ઘાંશ્ચ વામનાન્ હ્રસ્વકાન્ સમાન્ ॥ ૮.

ભૂતિએ ભગવાન રુદ્રના અનુચરો અને વિવિધ પ્રકારના જીવો જન્માવ્યા—કેટલાક મોટા, કેટલાક પાતળા, કેટલાક ઊંચા, કેટલાક નાનકડા, કેટલાક સમાન કદના.

લમ્બકર્ણાન્ પ્રલમ્બોષ્ઠાન્ લમ્બજિહ્વાસ્તનોદરાન્। એકરૂપાન્ દ્વિરૂપાંશ્ચ લમ્બસ્ફિક્સ્થૂલપિણ્ડિકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક લાંબા કાનવાળા, લટકતા હોઠવાળા, લટકતી જીભ અને છાતી-પેટ ધરાવનારા; કેટલાક એક રૂપવાળા, કેટલાક બે રૂપવાળા, કેટલાક ભારે નિતંબ અને જાડા પગવાળા હતા.

સરોવરસમુદ્રાદિનદીપુલિનવાસિનઃ। કૃષ્ણાન્ ગૌરાંશ્ચ નીલાંશ્ચ શ્વેતાંશ્ચ લોહિતારુણાન્ ॥ ૮.

કેટલાક સરોવર, તળાવ, સમુદ્ર અને નદીના કાંઠે વસતા; કાળા, ગોરા, વાદળી, સફેદ અને લાલ રંગના હતા.

બભ્રૂન્ વૈ શબલાન્ ધૂમ્રાન્ કદ્રૂન્ રાસભદારૂણાન્। મુઞ્જકેશાન્ હૃષીકેશાન્ સર્પયજોપવીતિનઃ ॥ ૮.

કેટલાક કત્થઈ, ચિતરાં, ધૂમ્ર, પીળા, રુક્ષ અને રાસભ જેવાં; મુંજ જેવા વાળવાળા, ઊભા વાળવાળા અને સાપને યજ્ઞોપવીત તરીકે ધારણ કરનારા હતા.

વિસૃષ્ટાક્ષાન્ વિરૂપાક્ષાન્ કૃશાક્ષાનેકલોચનાન્। બહુશીર્ષાન્ વિશીર્ષાંશ્ચ એકશીર્ષાંશ્ચ શીર્ષકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક બહાર નીકળેલી આંખવાળા, વિકૃત આંખવાળા, પાતળી આંખવાળા, અનેક આંખવાળા; ઘણા માથાવાળા, માથા વગરના અને એક માથાવાળા હતા.

ચણ્ડાંશ્ચ વિકટાંશ્ચૈવ વિરોમાન્ રોમશાંસ્તથા। અન્ધાંસ્વ જટિલાંશ્ચૈવ કુઞ્જાન્ હેષકવામનાન્ ॥ ૮.

કેટલાક ભયાનક અને વિકટ, વાળાવાળા અને વધુ વાળાવાળા; અંધ, જટાવાળા, નાનકડા અને ઘોડા જેવી અવાજ કરનારા હતા.

સરોવરસમુદ્રાદિનદીપુલિનસેવિનઃ। એકકર્ણાન્ મહાકર્ણાન્ શઙ્કુકર્ણાનકર્ણિકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક સરોવર, તળાવ, સમુદ્ર અને નદીના કાંઠે રહેતા; એક કાનવાળા, મોટા કાનવાળા, શંખ જેવા કાનવાળા અને કાન વગરના હતા.

દંષ્ટ્રિણો નખિનશ્ચૈવ નિર્દ્દન્તાંશ્ચ દ્વિજિહ્વકાન્। એકહસ્તાન્ દ્વિહસ્તાંશ્ચ ત્રિહસ્તાંશ્ચાપ્યહસ્તકાન્ ॥ ૮.

કેટલાક દાંતવાળા, નખવાળા, દાંત વગરના, બે જીભવાળા; એક હાથવાળા, બે હાથવાળા, ત્રણ હાથવાળા અને હાથ વગરના હતા.