વાયુપુરાણમ્

અગ્નિર્વિકલ્પાત્ સંજજ્ઞે યુવાઽસૌ લોહિતાધિપઃ। નક્ષત્રઋક્ષગામિન્યો દાક્ષાયણ્યઃ સ્મૃતાસ્તુ તાઃ ।। ૫૩.

અગ્નિ વિકલ્પમાંથી જન્મ્યા છે અને તે યુવાન લાલ રંગના સ્વામી છે; દક્ષની પુત્રીઓ, જે નક્ષત્રોમાં વિહાર કરે છે, એમ કહેવાય છે.

સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસન્તાપનોઽસુરઃ। સોમર્ક્ષગ્રહસૂર્યે તુ કીર્તિતાસ્ત્વભિમાનિનઃ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુ, સિંહિકાનો પુત્ર, અસુર છે અને જીવોને દુઃખ આપે છે; ચંદ્ર, નક્ષત્રો, ગ્રહો અને સૂર્યમાં જે પ્રસિદ્ધ છે, એ અહંકારવાળા છે.

સ્થાનાન્યેતાન્યથોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ। શુક્લમગ્નિમયં સ્થાનં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ ।। ૫૩.

આ સ્થાનો અને તેમાં રહેલા દેવતાઓ ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે છે; વિવસ્વાન, સહસ્રકિરણ સૂર્યનું નિવાસસ્થાન સફેદ અને અગ્નિમય છે.

સહસ્રાંશોસ્ત્વિષઃ સ્થાનમમ્મયં શુક્લમેવ ચ। અથ શ્યામં મનોજ્ઞસ્ય પઞ્ચરશ્મેર્ગૃહં સ્મૃતમ્ ।। ૫૩.

ત્વિષિમાનનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું અને સફેદ છે; મનોજ્ઞ, પાંચ કિરણવાળા, તેનું ઘર શ્યામ ગણાય છે.

શુક્રસ્યાપ્યમ્મયં સ્થાનં સદ્મ ષોડશરશ્મિવત્। નવરશ્મેસ્તુ યૂનો હિ લોહિતસ્થાનમમ્મયમ્ ।। ૫૩.

શુક્રનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે અને તેનું ઘર સોળ કિરણવાળું છે; નવ કિરણવાળા યુવાન માટે લાલનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે.

હરિશ્ચાપ્યં બૃહચ્ચાપિ દ્વાદશાંશોર્બૃહસ્પતેઃ। અષ્ટ રશ્મેર્ગૃહં પ્રોક્તં કૃષ્ણં બુદ્ધસ્ય અમ્મયમ્ ।। ૫૩.

હરિનું અને બૃહસ્પતિ, બાર કિરણવાળા, બંનેનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે; આઠ કિરણવાળાનું ઘર કાળું અને બુધનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે.

સ્વર્ભાનોસ્તામસં સ્થાનં ભૂતસન્તાપનાલયમ્। વિજ્ઞેયાસ્તારકાઃ સર્વાસ્ત્વમ્મયાસ્ત્વેકરશ્મયઃ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુનું સ્થાન અંધકારમય છે, જે જીવોને દુઃખ આપે છે; બધા તારાઓ પાણીથી બનેલા છે અને દરેકમાં એક જ કિરણ છે.

આશ્રયાઃ પુણ્યકીર્તીનાં સુશુક્લાશ્ચૈવ વર્ણતઃ। ઘનતોયાત્મિકા જ્ઞેયાઃ કલ્પાદૌ વેદનિર્મિતાઃ ।। ૫૩.

પુણ્યવાન પ્રખ્યાત લોકોના નિવાસસ્થાન ખૂબ જ સફેદ રંગના છે; એ ઘન અને પાણીથી બનેલા છે, કલ્પના આરંભે વેદોથી રચાયા છે.

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રમભિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ। તથા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીવિવીથીસમાક્ષિતઃ ।। ૫૩.

એ ઊંચા હોવાથી ઝડપથી દેખાય છે, તેજસ્વી કિરણોથી પ્રકાશિત થાય છે; એ જ રીતે દક્ષિણ માર્ગ પર આવેલા, નીવિ માર્ગથી ઓળખાય છે.

ભૂમિલેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૂર્ણામાવાસ્યયોસ્તથા। નદૃશ્યતે યથાકાલં શાઘ્રતોઽસ્તમુપૈતિ ચ ।। ૫૩.

પૃથ્વીની રેખાથી ઢંકાયેલો સૂર્ય, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના સમયે, યોગ્ય સમયે દેખાતો નથી અને ઝડપથી અસ્ત જાય છે.

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્યમાવાસ્યાં નિશાકરઃ। દૃશ્યતે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ ।। ૫૩.

આથી, અમાવાસ્યાના દિવસે ઉત્તર માર્ગ પર રહેલો ચંદ્ર દેખાય છે; દક્ષિણ માર્ગ પર નિયમ પ્રમાણે દેખાતો નથી.

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ। સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ ।। ૫૩.

તારાઓના ગતિ અને સંયોગથી, સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને વિષ્ણુવ સમયે એકસાથે ઊગે છે અને એકસાથે અસ્ત પણ જાય છે.

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમયોદયૌ। પૂર્ણામાવાસ્યયોર્જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્ત્તિનૌ ।। ૫૩.

ઉત્તર દિશાની માર્ગોમાં, તેમનું ઊગવું અને અસ્ત જવું વચ્ચે-વચ્ચે થાય છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે, એ બંને તારા-મંડળના ચક્ર પ્રમાણે ચાલે છે.

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ભવતિ રશ્મિવાન્। તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યોઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ ।। ૫૩.

જ્યારે તેજસ્વી સૂર્ય દક્ષિણાયનના માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે એ બધા ગ્રહો કરતા નીચે જતો રહે છે.

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શશી। નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્દ્ધ્વં પ્રસર્પતિ ।। ૫૩.

ચંદ્ર વિશાળ વૃત્ત બનાવી તેના ઉપર ચાલે છે; અને બધા નક્ષત્રોનો મંડળ ચંદ્રથી પણ ઉપર જાય છે.

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્વોર્દ્ધ્વં બુધાદૂર્દ્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ। તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ । ઋષીણાઞ્ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવ ઊર્દ્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ ।। ૫૩.

નક્ષત્રોથી ઉપર બુધ છે, બુધથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે, પછી શનિ છે, ત્યારબાદ સત્તરૃષિ મંડળ છે; અને એ સત્તરૃષિઓથી પણ ઉપર ધ્રુવતારો સ્થિર છે.

દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ। તારાગ્રહાન્તરાણિ સ્યુરુપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૫૩.

દર બે હજાર અને એકસો યોજનના અંતરે, તારા અને ગ્રહો વચ્ચેની જગ્યા ક્રમશઃ ઉપર ગોઠવાયેલી છે.

ગ્રહાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ દિવિ દિવ્યેન તેજસા। નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તિ ગચ્છન્તિ નિયમક્રમાત્ ।। ૫૩.

ગ્રહો, ચંદ્ર અને સૂર્ય, પોતાના દિવ્ય તેજથી, હંમેશા નક્ષત્રો સાથે જોડાયેલા રહે છે અને નિયમિત ક્રમથી ચાલે છે.

ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્તુ નીચોચ્ચમૃદ્વવસ્થિતાઃ। સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્ પ્રજાઃ ।। ૫૩.

ગ્રહો, નક્ષત્રો અને સૂર્ય, ઉચ્ચ, નીચ કે મધ્યમ સ્થિતિમાં રહે છે; સંયોગ કે વિયોગ સમયે, લોકો તેમને એકસાથે જોઈ શકે છે.

પરસ્પરસ્થિતાઃ હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્। અસઙ્કરેણ વિજ્ઞેયસ્તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ ।। ૫૩.

આ બધા પરસ્પર સ્થિત છે અને એકબીજા સાથે સંયુક્ત થાય છે; તેમનો સંયોગ વિના ગડબડ, વિદ્વાનો દ્વારા સમજવામાં આવે છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ પૃથિવ્યાં જ્યૌતિષસ્ય ચ। દ્વીપાનામુદ્નધીનાં ચ પર્વતાનાં તથૈવ ચ ।। ૫૩.

આ રીતે પૃથ્વી, તારા-ગ્રહો, દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોની વ્યવસ્થા તમને સમજાવવામાં આવી.

વર્ષાણાં ચ નદીનાઞ્ચ યેષુ તેષુ વસન્તિ વૈ। એતે ચૈવ ગ્રહાઃ પૂર્વં નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ ।। ૫૩.

જે પ્રદેશોમાં, નદીઓ અને જમીન પર લોકો વસે છે, ત્યાં આ ગ્રહો પહેલાં નક્ષત્રોમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે। વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ ।। ૫૩.

અદિતીપુત્ર સૂર્ય, ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં, વિશાખા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો અને ગ્રહોમાં સૌપ્રથમ થયો.

ત્વિષિમાન્ ધર્મ્મપુત્રસ્તુ સોમો વિશ્વાવસુસ્તથા। શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ ।। ૫૩.

ધર્મપુત્ર, તેજસ્વી અને શીતલ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર, વિશ્વાવસુ નામે, કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો.

ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્। તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્તિષ્યક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ ।। ૫૩.

ભૃગુપુત્ર, શોડશ કિરણો ધરાવતો શુક્ર, સૂર્ય પછી તિષ્યા નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન થયો અને તારા-ગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચ્ચિર્બૃહસ્પતિઃ। ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ સર્વાસુ ચ જગદ્ગુરુઃ ।। ૫૩.

અંગિરાપુત્ર, બાર કિરણો ધરાવતો બૃહસ્પતિ, ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં જન્મ્યો અને સર્વજગતના ગુરુ છે.

નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગસ્તુ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ । આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૫૩.

નવ કિરણો ધરાવતો લાલવર્ણી ગ્રહ, પ્રજાપતિપુત્ર, પૂર્વાષાઢા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો, એમ શ્રુતિ કહે છે.

રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિ સ્તથા સૌરશનૈશ્ચરઃ। રોહિણીષુ સમુત્પન્નૌ ગ્રહૌ ચન્દ્રાર્કમર્દ્દનૌ ।। ૫૩.

રેવતી નક્ષત્રમાં સાત કિરણો ધરાવતો શનિ અને રોહિણીમાં ચંદ્ર અને સૂર્યને પીડા આપનારા બે ગ્રહો જન્મ્યા.

એતે તારાગ્રહાશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદય। જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ। સ્પૃશન્તે તેન દોષેણ તતસ્તા ગ્રહભક્તિષુ ।। ૫૩.

ભૃગુથી આરંભ કરીને આ તારા-ગ્રહો સમજવા યોગ્ય છે; જન્મનક્ષત્ર પીડિત હોય ત્યારે એ અશુભ બને છે અને એ દોષથી ગ્રહફળોમાં અસર કરે છે.