વાયુપુરાણમ્

તેભ્યોઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ। સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ ।। ૫૩.

એમાંથી નીચે ફરી ચાર મહાન ગ્રહો છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને ભર્ગવ (શુક્ર), જે ઝડપી ગતિવાળા કહેવાય છે.

યાવન્ત્ય સ્તારકાઃ કોટ્યસ્તાવદૃક્ષાણિ સર્વશઃ। વીથીનાં નિયમાચ્ચૈવમૃક્ષમાર્ગો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૫૩.

જેટલા કરોડો તારાઓ છે, એટલાં જ બધા નક્ષત્રો છે; માર્ગોની વ્યવસ્થા પ્રમાણે નક્ષત્રમાર્ગ નિશ્ચિત થાય છે.

ગતિસ્તાસ્ત્વેવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વેઽયનક્રમાત્। ઉત્તરાયણ માર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ। બૌધં બૌધોઽથ સ્વર્ભાનુઃ સ્વર્ભાનોઃ સ્થાનમાસ્થિતઃ ।। ૫૩.

સૂર્યની ગતિ પણ એવી જ છે, નીચ અને ઉચ્ચ સ્થિતિ અનુસાર; જ્યારે ચંદ્ર ઉત્તરાયણના માર્ગ પર પર્વકાળે હોય છે, ત્યારે બુધ, પછી બુધ અને સ્વર્ભાનુ, સ્વર્ભાનુનું સ્થાન લે છે.

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ વિશન્ત્યુત। ગૃહાણ્યે તાનિ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૫૩.

બધા નક્ષત્રો પોતાના સમૂહમાં પ્રવેશ કરે છે; એ તેજસ્વી સ્થાનોએ સારા કર્મવાળા જીવ માટે નિવાસસ્થાન બને છે.

કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાનિ નિર્મિતાનિ સ્વયમ્ભુવા। સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૫૩.

કલ્પના આરંભે સ્વયંભૂએ આ સ્થાનો રચ્યા અને ગતિમાં મૂક્યા; એ બધાં સ્થાનો સૃષ્ટિના અંત સુધી અડગ રહે છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવતાયતનાનિ વૈ। અભિમાનિનોઽવતિષ્ટન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૫૩.

દરેક મન્વંતરમાં દેવતાઓના નિવાસસ્થાનો, જે અહંકારવાળા છે, એ બધાં જીવોના અંત સુધી ટકી રહે છે.

અતીતૈસ્તુ સહાતીતા ભાવ્યાભાવ્યૈઃ સુરાસુરૈઃ । વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ સ્થાનાનિ સ્વૈઃ સુરૈઃ સહ ।। ૫૩.

ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને વર્તમાનના દેવ-અસુરો સાથે, આ સ્થાનો અને તેમાં રહેલા દેવતાઓ સાથે અસ્તિત્વમાં રહે છે.

અસ્મિન્ મન્વન્તરે ચૈવ ગ્રહા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ। વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫૩.

આ મન્વંતરમાં ગ્રહો દૈવી ગણાય છે; વિવસ્વાન અને અદિતિના પુત્ર સૂર્ય, વૈવસ્વત મન્વંતરનાં છે.

ત્વિષિમાન્ધર્મપુત્રસ્તુ સોમદેવો વસુઃ સ્મૃતઃ। શુક્રો દેવસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવોઽસુરરાજકઃ ।। ૫૩.

ત્વિષિમાન, ધર્મપુત્ર, ચંદ્રદેવ અને વસુ તરીકે ઓળખાય છે; શુક્ર દેવ, ભૃગુકુળના અને અસુરોના રાજા છે.

બૃહત્તેજાઃ સ્મૃતો દેવો દેવાચાર્યોઽઙ્ગિરઃસુતઃ। બુધો મનોહરશ્ચૈવ ત્વિષિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

બૃહસ્પતિ, મહાન તેજવાળા, દેવગુરુ અને અઙ્ગિરસપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે; બુધ, મનોહર, ત્વિષિમાનના પુત્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે.

અગ્નિર્વિકલ્પાત્ સંજજ્ઞે યુવાઽસૌ લોહિતાધિપઃ। નક્ષત્રઋક્ષગામિન્યો દાક્ષાયણ્યઃ સ્મૃતાસ્તુ તાઃ ।। ૫૩.

અગ્નિ વિકલ્પમાંથી જન્મ્યા છે અને તે યુવાન લાલ રંગના સ્વામી છે; દક્ષની પુત્રીઓ, જે નક્ષત્રોમાં વિહાર કરે છે, એમ કહેવાય છે.

સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસન્તાપનોઽસુરઃ। સોમર્ક્ષગ્રહસૂર્યે તુ કીર્તિતાસ્ત્વભિમાનિનઃ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુ, સિંહિકાનો પુત્ર, અસુર છે અને જીવોને દુઃખ આપે છે; ચંદ્ર, નક્ષત્રો, ગ્રહો અને સૂર્યમાં જે પ્રસિદ્ધ છે, એ અહંકારવાળા છે.

સ્થાનાન્યેતાન્યથોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ। શુક્લમગ્નિમયં સ્થાનં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ ।। ૫૩.

આ સ્થાનો અને તેમાં રહેલા દેવતાઓ ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે છે; વિવસ્વાન, સહસ્રકિરણ સૂર્યનું નિવાસસ્થાન સફેદ અને અગ્નિમય છે.

સહસ્રાંશોસ્ત્વિષઃ સ્થાનમમ્મયં શુક્લમેવ ચ। અથ શ્યામં મનોજ્ઞસ્ય પઞ્ચરશ્મેર્ગૃહં સ્મૃતમ્ ।। ૫૩.

ત્વિષિમાનનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું અને સફેદ છે; મનોજ્ઞ, પાંચ કિરણવાળા, તેનું ઘર શ્યામ ગણાય છે.

શુક્રસ્યાપ્યમ્મયં સ્થાનં સદ્મ ષોડશરશ્મિવત્। નવરશ્મેસ્તુ યૂનો હિ લોહિતસ્થાનમમ્મયમ્ ।। ૫૩.

શુક્રનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે અને તેનું ઘર સોળ કિરણવાળું છે; નવ કિરણવાળા યુવાન માટે લાલનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે.

હરિશ્ચાપ્યં બૃહચ્ચાપિ દ્વાદશાંશોર્બૃહસ્પતેઃ। અષ્ટ રશ્મેર્ગૃહં પ્રોક્તં કૃષ્ણં બુદ્ધસ્ય અમ્મયમ્ ।। ૫૩.

હરિનું અને બૃહસ્પતિ, બાર કિરણવાળા, બંનેનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે; આઠ કિરણવાળાનું ઘર કાળું અને બુધનું સ્થાન પણ પાણીથી બનેલું છે.

સ્વર્ભાનોસ્તામસં સ્થાનં ભૂતસન્તાપનાલયમ્। વિજ્ઞેયાસ્તારકાઃ સર્વાસ્ત્વમ્મયાસ્ત્વેકરશ્મયઃ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુનું સ્થાન અંધકારમય છે, જે જીવોને દુઃખ આપે છે; બધા તારાઓ પાણીથી બનેલા છે અને દરેકમાં એક જ કિરણ છે.

આશ્રયાઃ પુણ્યકીર્તીનાં સુશુક્લાશ્ચૈવ વર્ણતઃ। ઘનતોયાત્મિકા જ્ઞેયાઃ કલ્પાદૌ વેદનિર્મિતાઃ ।। ૫૩.

પુણ્યવાન પ્રખ્યાત લોકોના નિવાસસ્થાન ખૂબ જ સફેદ રંગના છે; એ ઘન અને પાણીથી બનેલા છે, કલ્પના આરંભે વેદોથી રચાયા છે.

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રમભિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ। તથા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીવિવીથીસમાક્ષિતઃ ।। ૫૩.

એ ઊંચા હોવાથી ઝડપથી દેખાય છે, તેજસ્વી કિરણોથી પ્રકાશિત થાય છે; એ જ રીતે દક્ષિણ માર્ગ પર આવેલા, નીવિ માર્ગથી ઓળખાય છે.

ભૂમિલેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૂર્ણામાવાસ્યયોસ્તથા। નદૃશ્યતે યથાકાલં શાઘ્રતોઽસ્તમુપૈતિ ચ ।। ૫૩.

પૃથ્વીની રેખાથી ઢંકાયેલો સૂર્ય, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના સમયે, યોગ્ય સમયે દેખાતો નથી અને ઝડપથી અસ્ત જાય છે.

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્યમાવાસ્યાં નિશાકરઃ। દૃશ્યતે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ ।। ૫૩.

આથી, અમાવાસ્યાના દિવસે ઉત્તર માર્ગ પર રહેલો ચંદ્ર દેખાય છે; દક્ષિણ માર્ગ પર નિયમ પ્રમાણે દેખાતો નથી.

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ। સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ ।। ૫૩.

તારાઓના ગતિ અને સંયોગથી, સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને વિષ્ણુવ સમયે એકસાથે ઊગે છે અને એકસાથે અસ્ત પણ જાય છે.

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમયોદયૌ। પૂર્ણામાવાસ્યયોર્જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્ત્તિનૌ ।। ૫૩.

ઉત્તર દિશાની માર્ગોમાં, તેમનું ઊગવું અને અસ્ત જવું વચ્ચે-વચ્ચે થાય છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે, એ બંને તારા-મંડળના ચક્ર પ્રમાણે ચાલે છે.

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ભવતિ રશ્મિવાન્। તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યોઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ ।। ૫૩.

જ્યારે તેજસ્વી સૂર્ય દક્ષિણાયનના માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે એ બધા ગ્રહો કરતા નીચે જતો રહે છે.

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શશી। નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્દ્ધ્વં પ્રસર્પતિ ।। ૫૩.

ચંદ્ર વિશાળ વૃત્ત બનાવી તેના ઉપર ચાલે છે; અને બધા નક્ષત્રોનો મંડળ ચંદ્રથી પણ ઉપર જાય છે.

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્વોર્દ્ધ્વં બુધાદૂર્દ્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ। તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ । ઋષીણાઞ્ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવ ઊર્દ્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ ।। ૫૩.

નક્ષત્રોથી ઉપર બુધ છે, બુધથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે, પછી શનિ છે, ત્યારબાદ સત્તરૃષિ મંડળ છે; અને એ સત્તરૃષિઓથી પણ ઉપર ધ્રુવતારો સ્થિર છે.

દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ। તારાગ્રહાન્તરાણિ સ્યુરુપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૫૩.

દર બે હજાર અને એકસો યોજનના અંતરે, તારા અને ગ્રહો વચ્ચેની જગ્યા ક્રમશઃ ઉપર ગોઠવાયેલી છે.

ગ્રહાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ દિવિ દિવ્યેન તેજસા। નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તિ ગચ્છન્તિ નિયમક્રમાત્ ।। ૫૩.

ગ્રહો, ચંદ્ર અને સૂર્ય, પોતાના દિવ્ય તેજથી, હંમેશા નક્ષત્રો સાથે જોડાયેલા રહે છે અને નિયમિત ક્રમથી ચાલે છે.

ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્તુ નીચોચ્ચમૃદ્વવસ્થિતાઃ। સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્ પ્રજાઃ ।। ૫૩.

ગ્રહો, નક્ષત્રો અને સૂર્ય, ઉચ્ચ, નીચ કે મધ્યમ સ્થિતિમાં રહે છે; સંયોગ કે વિયોગ સમયે, લોકો તેમને એકસાથે જોઈ શકે છે.