વાયુપુરાણમ્

તીર્ણાનાં સુકૃતેનેહ સુકૃતાન્તે ગ્રહાશ્રયાત્ । તારાણાં તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ ।। ૫૩.

જેઓ અહીં સારા કર્મોથી પાર થયા છે, અને સારા કર્મના અંતે ગ્રહોના આધારથી, એ તારાઓને નક્ષત્ર કહે છે; અને એમની સફેદતાને કારણે એ તારાઓ કહેવાય છે.

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાઞ્ચ નૈશાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ । આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તમસાં તેજસાં મહાન્ ।। ૫૩.

દિવ્ય, પૃથ્વી અને રાત્રિના બધાંને ગ્રહણ કરીને, સૂર્ય હંમેશા અંધકાર અને તેજમાં મહાન ગણાય છે.

સુવતિ સ્પન્દનાર્થે ચ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે। સવનાત્તેજસોઽપાઞ્ચ તેનાસૌ સવિતા મતઃ ।। ૫૩.

હલનચલન માટે જે તત્વ છે, એ રીતે એ જાણી શકાય છે; સવના સમયે તેજ ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એને સવિતા કહેવાય છે.

બહ્વર્થશ્ચન્દ્ર ઇત્યેષ હ્લાદને ધાતુરિષ્યતે । શુક્લત્વે ચામૃતત્વે ચ શીતત્વે ચ વિભાવ્યતે ।। ૫૩.

ચંદ્રને અનેક ઉપયોગ છે; ઠંડક માટે એ તત્વ રૂપે ઇચ્છિત છે, અને એ સફેદતા, અમરતા અને શીતળતામાં અનુભવાય છે.

સુર્યાચન્દ્રમસોર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે। જ્વલત્તેજોમયે શુક્લે વૃત્તકુમ્ભનિભે શુભે ।। ૫૩.

સૂર્ય અને ચંદ્રના દિવ્ય, તેજસ્વી અને આકાશમાં ચમકતા મંડળમાં, જે તેજથી જ્વલંત, સફેદ, ગોળ અને ચમકતા કુંભ જેવું સુંદર છે.

ઘનતોયાત્મકં તત્ર મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્। ઘનતેજોમયં શુક્લં મણ્ડલં ભાસ્કરસ્ય તુ ।। ૫૩.

ત્યાં ચંદ્રનું મંડળ ઘન પાણીથી બનેલું કહેવાય છે, જ્યારે સૂર્યનું મંડળ સફેદ અને ઘન પ્રકાશથી બનેલું છે.

વિશન્તિ સર્વદેવાસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋક્ષસૂર્યગ્રહાશ્રયાઃ ।। ૫૩.

બધા દેવતાઓ આ સ્થાનોમાં સંપૂર્ણપણે પ્રવેશ કરે છે; દરેક મન્વંતરમાં તેઓ તારાઓ, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલા રહે છે.

તાનિ દેવગૃહાણ્યેવ તદાખ્યાસ્તે ભવન્તિ ચ। સૌરં સૂર્યો વિશસ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ ।। ૫૩.

આ બધાં દેવતાઓના ઘર છે અને એ નામોથી ઓળખાય છે; સૂર્ય સૌરસ્થાને પ્રવેશ કરે છે અને ચંદ્ર પણ ચંદ્રસ્થાને જાય છે.

શૌક્રં શુક્રો વિશસ્થાનં ષોડશાર્ચ્ચિઃ પ્રતાપવાન્। બૃહદ્બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લોહિતશ્ચૈવ લૌહિતઃ । શાનૈશ્ચરં તથા સ્થાનં દેવ શ્ચૈવ શનૈશ્ચરઃ ।। ૫૩.

શુક્ર પોતાનાં મંડળમાં, જે સોળ કિરણોથી તેજસ્વી છે, પ્રવેશ કરે છે; બૃહસ્પતિ અને લોહિત (મંગળ) પોતપોતાના સ્થાને જાય છે; અને શનિ પણ પોતાના સ્થાને જાય છે.

આદિત્યરશ્મિસંયોગાત્ સંપ્રકાશાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ । નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

સૂર્યની કિરણો સાથે જોડાણથી એ બધાં પ્રકાશમય ગણાય છે; સૂર્યનું વ્યાસ નવ હજાર યોજનાનું કહેવાય છે.

ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલઞ્ચ પ્રમાણતઃ। દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

એનું વિસ્તરણ ત્રણ ગણું છે અને મંડળ પણ એ પ્રમાણે માપવામાં આવે છે; ચંદ્રનું વિસ્તરણ સૂર્યના દ્વિગણ જેટલું કહેવાય છે.

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ। ઉદ્ધૃત્ય પાર્થિવચ્છાયાં નિર્મિતો મણ્ડલાકૃતિઃ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુ, બંને જેટલો જ છે, એના નીચે ચાલે છે અને પૃથ્વીની છાંયાને લઈને ગોળ આકારમાં બનેલો છે.

સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્ સ્થાનન્નિર્મિતં યત્તમોમયમ્। આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુનું મોટું સ્થાન અંધકારથી બનેલું છે; સૂર્ય પાસેથી નીકળી, તે ચંદ્ર પાસે પર્વકાળે જાય છે.

આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સોમઞ્ચ પર્વસુ। સ્વર્ભાસાનુદતે યસ્માત્તતઃ સ્વર્ભાનુરુચ્યતે ।। ૫૩.

પર્વકાળે તે ફરી ચંદ્ર પાસેથી સૂર્ય પાસે જાય છે; સ્વર્ભાનુના પ્રકાશ સાથે ઉગે છે, તેથી તેનું નામ સ્વર્ભાનુ પડ્યું છે.

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવશ્ચ નિધીયતે। વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્ પ્રમાણતઃ ।। ૫૩.

ચંદ્રનો સોળમો ભાગ ભર્ગવ (શુક્ર)ને મળે છે, જે વ્યાસ અને મંડળથી, યોજનાના છેડે માપવામાં આવે છે.

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ। બુહસ્પતેઃ પાદહીનૌ કુજસૌરાવુભૌ સ્મૃતૌ । વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ ।। ૫૩.

ભર્ગવ કરતાં બૃહસ્પતિ ચોથાઈ ઓછો છે; બૃહસ્પતિ કરતાં મંગળ અને શનિ બંને ચોથાઈ ઓછા છે; અને એ બંનેના મંડળ અને વ્યાસ કરતાં બુધ ચોથાઈ ઓછો છે.

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ સ્વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ। બુધેન સમતુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાદથ ।। ૫૩.

અહીં તારાઓ અને નક્ષત્રો, જે પોતાનું તેજ ધરાવે છે, એ બધાં બુધ જેટલા જ વિસ્તરણ ધરાવે છે, જે મંડળથી માપવામાં આવે છે.

પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગાનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્। તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્ ।। ૫૩.

સત્ય જાણનારો સમજવો જોઈએ કે મોટાભાગના તારાઓ ચંદ્ર સાથે જોડાયેલા છે; પણ તારાઓ અને નક્ષત્રોની આકારો એકબીજાથી ઓછા છે.

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને। પૂર્વાપરનિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ। યોજનાન્યર્દ્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે ।। ૫૩.

પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો અને બેસો યોજનાં છે, પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ તારામંડળો વધુ દૂર છે; એમાં કોઈ મંડળ અડધી યોજનાથી નાનું નથી.

ઉપરિષ્ટાત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ। સૌરોઽઙ્ગિરાશ્ચ વક્રશ્ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ ।। ૫૩.

એમાંથી ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે દૂર સુધી ચાલે છે: સૌર (મંગળ), અંગિરસ (બૃહસ્પતિ) અને વક્ર (શનિ), જે ધીમા ગતિવાળા કહેવાય છે.

તેભ્યોઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ। સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ ।। ૫૩.

એમાંથી નીચે ફરી ચાર મહાન ગ્રહો છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને ભર્ગવ (શુક્ર), જે ઝડપી ગતિવાળા કહેવાય છે.

યાવન્ત્ય સ્તારકાઃ કોટ્યસ્તાવદૃક્ષાણિ સર્વશઃ। વીથીનાં નિયમાચ્ચૈવમૃક્ષમાર્ગો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૫૩.

જેટલા કરોડો તારાઓ છે, એટલાં જ બધા નક્ષત્રો છે; માર્ગોની વ્યવસ્થા પ્રમાણે નક્ષત્રમાર્ગ નિશ્ચિત થાય છે.

ગતિસ્તાસ્ત્વેવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વેઽયનક્રમાત્। ઉત્તરાયણ માર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ। બૌધં બૌધોઽથ સ્વર્ભાનુઃ સ્વર્ભાનોઃ સ્થાનમાસ્થિતઃ ।। ૫૩.

સૂર્યની ગતિ પણ એવી જ છે, નીચ અને ઉચ્ચ સ્થિતિ અનુસાર; જ્યારે ચંદ્ર ઉત્તરાયણના માર્ગ પર પર્વકાળે હોય છે, ત્યારે બુધ, પછી બુધ અને સ્વર્ભાનુ, સ્વર્ભાનુનું સ્થાન લે છે.

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ વિશન્ત્યુત। ગૃહાણ્યે તાનિ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ સુકૃતાત્મનામ્ ।। ૫૩.

બધા નક્ષત્રો પોતાના સમૂહમાં પ્રવેશ કરે છે; એ તેજસ્વી સ્થાનોએ સારા કર્મવાળા જીવ માટે નિવાસસ્થાન બને છે.

કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાનિ નિર્મિતાનિ સ્વયમ્ભુવા। સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૫૩.

કલ્પના આરંભે સ્વયંભૂએ આ સ્થાનો રચ્યા અને ગતિમાં મૂક્યા; એ બધાં સ્થાનો સૃષ્ટિના અંત સુધી અડગ રહે છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવતાયતનાનિ વૈ। અભિમાનિનોઽવતિષ્ટન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૫૩.

દરેક મન્વંતરમાં દેવતાઓના નિવાસસ્થાનો, જે અહંકારવાળા છે, એ બધાં જીવોના અંત સુધી ટકી રહે છે.

અતીતૈસ્તુ સહાતીતા ભાવ્યાભાવ્યૈઃ સુરાસુરૈઃ । વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ સ્થાનાનિ સ્વૈઃ સુરૈઃ સહ ।। ૫૩.

ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને વર્તમાનના દેવ-અસુરો સાથે, આ સ્થાનો અને તેમાં રહેલા દેવતાઓ સાથે અસ્તિત્વમાં રહે છે.

અસ્મિન્ મન્વન્તરે ચૈવ ગ્રહા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ। વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫૩.

આ મન્વંતરમાં ગ્રહો દૈવી ગણાય છે; વિવસ્વાન અને અદિતિના પુત્ર સૂર્ય, વૈવસ્વત મન્વંતરનાં છે.

ત્વિષિમાન્ધર્મપુત્રસ્તુ સોમદેવો વસુઃ સ્મૃતઃ। શુક્રો દેવસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવોઽસુરરાજકઃ ।। ૫૩.

ત્વિષિમાન, ધર્મપુત્ર, ચંદ્રદેવ અને વસુ તરીકે ઓળખાય છે; શુક્ર દેવ, ભૃગુકુળના અને અસુરોના રાજા છે.