વાયુપુરાણમ્

સ એવ કાલશ્ચાગ્નિશ્ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ। તપત્યેષ દ્વિજશ્રેષ્ટાસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૫૩.

એજ સમય છે, એજ અગ્નિ છે, એજ બાર રૂપે પ્રજાપતિ છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ ત્રણેય લોકને, ચાલતાં અને અચળ બધાને તાપ આપે છે.

સ એષ તેજસાં રાશિઃ સમસ્તઃ સાર્વલૌકિકઃ। ઉત્તમં માર્ગમાસ્થાય વાયોભાભિરિદઞ્જગત્। પાર્શ્વમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ તાપયત્યેષ સર્વશઃ ।। ૫૩.

એજ સર્વ તેજનો ઢગલો છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; શ્રેષ્ઠ માર્ગે ચાલી, પવનની તેજસ્વિતા સાથે, એ જગતને બાજુ, ઉપર અને નીચે, સર્વત્ર તાપ આપે છે.

રવેરશ્મિસહસ્રં યત્ પ્રાઙ્મયા સમુદાહૃતમ્ । તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયોનયઃ ।। ૫૩.

સૂર્યના હજારો કિરણો, જેમ હું પહેલેથી સમજાવ્યો, એમાં સાત શ્રેષ્ઠ છે, અને એ જ ગ્રહોના મૂળરૂપ કિરણો છે.

સુષુમ્નો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ। વિશ્વશ્રવાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંયદ્વસુરતઃ પરમ્ । અર્વાવસુઃ પુનશ્ચાન્યો મયા ચાત્ર પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૫૩.

સુષુમ્ન, હરિકેશ, વિશ્વકર્મા, વિશ્વશ્રવાઃ, સંયદ્વસુ અને અર્વાવસુ – આ સાત કિરણો અહીં મેં જણાવ્યા છે.

સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ ક્ષીણં શશિનમેધયન્। તિર્યગૂર્દ્ધ્વપ્રભાવોઽસૌ સુષુમ્નઃ પરિકીર્ત્યતે ।। ૫૩.

સુષુમ્ન એ સૂર્યકિરણ છે, જે ક્ષીણ ચંદ્રને પોષે છે; એની પ્રકાશતા આડેથી અને ઉપર ફેલાય છે, અને એને સુષુમ્ન કહે છે.

હરિકેશઃ પુરસ્ત્વાદ્યા ઋક્ષયોનિઃ પ્રકીર્ત્યતે। દક્ષિણે વિશ્વકર્મા તુ રશ્મિર્વર્દ્ધયતે બુધમ્ ।। ૫૩.

હરિકેશ, પ્રથમ અને મુખ્ય, તારાઓનો મૂળરૂપ કહેવાય છે; દક્ષિણ બાજુ વિશ્વકર્મા એ બુધને વધારતો કિરણ છે.

વિશ્વશ્રવાસ્તુ યઃ પશ્ચાત્ શુક્રયોનિઃ સ્મૃતો બુધૈઃ। સંયદ્વસુશ્ચ યો રશ્મિઃ સા યોનિર્લોહિતસ્ય ચ ।। ૫૩.

પશ્ચિમ બાજુનો વિશ્વશ્રવાઃ, વિદ્વાનો કહે છે એ શુક્રનો મૂળરૂપ છે; સંયદ્વસુ એ મંગળનો મૂળરૂપ કિરણ છે.

ષષ્ઠસ્ત્વર્વાવસૂ રશ્મિર્યોનિસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ। શનૈશ્ચરં પુનશ્ચાપિ રશ્મિરાપ્યાયતે સ્વરાટ્ ।। ૫૩.

છઠ્ઠો અર્વાવસુ કિરણ, એ બૃહસ્પતિનો મૂળરૂપ છે; અને સ્વરાટ નામનો કિરણ શનિનું પોષણ કરે છે.

એવં સૂર્યપ્રભાવેણ ગ્રહનક્ષત્રતારકાઃ। વર્દ્ધન્તે વિદિતાઃ સર્વા વિશ્વઞ્ચૈદં પુનર્જગત્ । નક્ષીયન્તે પુનસ્તાનિ તસ્માન્નક્ષત્રતા સ્મૃતા ।। ૫૩.

આ રીતે, સૂર્યના પ્રકાશથી ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ બધાં વધે છે, અને આખું જગત નવીન બને છે; ફરી એ તારાઓ ઘટે છે, તેથી એને નક્ષત્ર કહે છે.

ક્ષેત્રાણ્યેતાનિ વૈ પૂર્વમાપતન્તિ ગભસ્તિભિઃ। તેષાં ક્ષેત્રાણ્યથાદત્તે સૂર્યો નક્ષત્રતાઙ્ગતઃ ।। ૫૩.

આ ક્ષેત્રોમાં સૌપ્રથમ કિરણો પહોંચે છે; પછી સૂર્ય, નક્ષત્રરૂપે, એના ક્ષેત્રોને ગ્રહણ કરે છે.

તીર્ણાનાં સુકૃતેનેહ સુકૃતાન્તે ગ્રહાશ્રયાત્ । તારાણાં તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ ।। ૫૩.

જેઓ અહીં સારા કર્મોથી પાર થયા છે, અને સારા કર્મના અંતે ગ્રહોના આધારથી, એ તારાઓને નક્ષત્ર કહે છે; અને એમની સફેદતાને કારણે એ તારાઓ કહેવાય છે.

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાઞ્ચ નૈશાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ । આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તમસાં તેજસાં મહાન્ ।। ૫૩.

દિવ્ય, પૃથ્વી અને રાત્રિના બધાંને ગ્રહણ કરીને, સૂર્ય હંમેશા અંધકાર અને તેજમાં મહાન ગણાય છે.

સુવતિ સ્પન્દનાર્થે ચ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે। સવનાત્તેજસોઽપાઞ્ચ તેનાસૌ સવિતા મતઃ ।। ૫૩.

હલનચલન માટે જે તત્વ છે, એ રીતે એ જાણી શકાય છે; સવના સમયે તેજ ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એને સવિતા કહેવાય છે.

બહ્વર્થશ્ચન્દ્ર ઇત્યેષ હ્લાદને ધાતુરિષ્યતે । શુક્લત્વે ચામૃતત્વે ચ શીતત્વે ચ વિભાવ્યતે ।। ૫૩.

ચંદ્રને અનેક ઉપયોગ છે; ઠંડક માટે એ તત્વ રૂપે ઇચ્છિત છે, અને એ સફેદતા, અમરતા અને શીતળતામાં અનુભવાય છે.

સુર્યાચન્દ્રમસોર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે। જ્વલત્તેજોમયે શુક્લે વૃત્તકુમ્ભનિભે શુભે ।। ૫૩.

સૂર્ય અને ચંદ્રના દિવ્ય, તેજસ્વી અને આકાશમાં ચમકતા મંડળમાં, જે તેજથી જ્વલંત, સફેદ, ગોળ અને ચમકતા કુંભ જેવું સુંદર છે.

ઘનતોયાત્મકં તત્ર મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્। ઘનતેજોમયં શુક્લં મણ્ડલં ભાસ્કરસ્ય તુ ।। ૫૩.

ત્યાં ચંદ્રનું મંડળ ઘન પાણીથી બનેલું કહેવાય છે, જ્યારે સૂર્યનું મંડળ સફેદ અને ઘન પ્રકાશથી બનેલું છે.

વિશન્તિ સર્વદેવાસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋક્ષસૂર્યગ્રહાશ્રયાઃ ।। ૫૩.

બધા દેવતાઓ આ સ્થાનોમાં સંપૂર્ણપણે પ્રવેશ કરે છે; દરેક મન્વંતરમાં તેઓ તારાઓ, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલા રહે છે.

તાનિ દેવગૃહાણ્યેવ તદાખ્યાસ્તે ભવન્તિ ચ। સૌરં સૂર્યો વિશસ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ ।। ૫૩.

આ બધાં દેવતાઓના ઘર છે અને એ નામોથી ઓળખાય છે; સૂર્ય સૌરસ્થાને પ્રવેશ કરે છે અને ચંદ્ર પણ ચંદ્રસ્થાને જાય છે.

શૌક્રં શુક્રો વિશસ્થાનં ષોડશાર્ચ્ચિઃ પ્રતાપવાન્। બૃહદ્બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લોહિતશ્ચૈવ લૌહિતઃ । શાનૈશ્ચરં તથા સ્થાનં દેવ શ્ચૈવ શનૈશ્ચરઃ ।। ૫૩.

શુક્ર પોતાનાં મંડળમાં, જે સોળ કિરણોથી તેજસ્વી છે, પ્રવેશ કરે છે; બૃહસ્પતિ અને લોહિત (મંગળ) પોતપોતાના સ્થાને જાય છે; અને શનિ પણ પોતાના સ્થાને જાય છે.

આદિત્યરશ્મિસંયોગાત્ સંપ્રકાશાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ । નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

સૂર્યની કિરણો સાથે જોડાણથી એ બધાં પ્રકાશમય ગણાય છે; સૂર્યનું વ્યાસ નવ હજાર યોજનાનું કહેવાય છે.

ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલઞ્ચ પ્રમાણતઃ। દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

એનું વિસ્તરણ ત્રણ ગણું છે અને મંડળ પણ એ પ્રમાણે માપવામાં આવે છે; ચંદ્રનું વિસ્તરણ સૂર્યના દ્વિગણ જેટલું કહેવાય છે.

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ। ઉદ્ધૃત્ય પાર્થિવચ્છાયાં નિર્મિતો મણ્ડલાકૃતિઃ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુ, બંને જેટલો જ છે, એના નીચે ચાલે છે અને પૃથ્વીની છાંયાને લઈને ગોળ આકારમાં બનેલો છે.

સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્ સ્થાનન્નિર્મિતં યત્તમોમયમ્। આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ ।। ૫૩.

સ્વર્ભાનુનું મોટું સ્થાન અંધકારથી બનેલું છે; સૂર્ય પાસેથી નીકળી, તે ચંદ્ર પાસે પર્વકાળે જાય છે.

આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સોમઞ્ચ પર્વસુ। સ્વર્ભાસાનુદતે યસ્માત્તતઃ સ્વર્ભાનુરુચ્યતે ।। ૫૩.

પર્વકાળે તે ફરી ચંદ્ર પાસેથી સૂર્ય પાસે જાય છે; સ્વર્ભાનુના પ્રકાશ સાથે ઉગે છે, તેથી તેનું નામ સ્વર્ભાનુ પડ્યું છે.

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવશ્ચ નિધીયતે। વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્ પ્રમાણતઃ ।। ૫૩.

ચંદ્રનો સોળમો ભાગ ભર્ગવ (શુક્ર)ને મળે છે, જે વ્યાસ અને મંડળથી, યોજનાના છેડે માપવામાં આવે છે.

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ। બુહસ્પતેઃ પાદહીનૌ કુજસૌરાવુભૌ સ્મૃતૌ । વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ ।। ૫૩.

ભર્ગવ કરતાં બૃહસ્પતિ ચોથાઈ ઓછો છે; બૃહસ્પતિ કરતાં મંગળ અને શનિ બંને ચોથાઈ ઓછા છે; અને એ બંનેના મંડળ અને વ્યાસ કરતાં બુધ ચોથાઈ ઓછો છે.

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ સ્વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ। બુધેન સમતુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાદથ ।। ૫૩.

અહીં તારાઓ અને નક્ષત્રો, જે પોતાનું તેજ ધરાવે છે, એ બધાં બુધ જેટલા જ વિસ્તરણ ધરાવે છે, જે મંડળથી માપવામાં આવે છે.

પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગાનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્। તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્ ।। ૫૩.

સત્ય જાણનારો સમજવો જોઈએ કે મોટાભાગના તારાઓ ચંદ્ર સાથે જોડાયેલા છે; પણ તારાઓ અને નક્ષત્રોની આકારો એકબીજાથી ઓછા છે.

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને। પૂર્વાપરનિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ। યોજનાન્યર્દ્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે ।। ૫૩.

પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો અને બેસો યોજનાં છે, પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ તારામંડળો વધુ દૂર છે; એમાં કોઈ મંડળ અડધી યોજનાથી નાનું નથી.