વાયુપુરાણમ્

રુદ્રો વૈવસ્વતઃ સાક્ષાદ્ધર્મો લોકે પ્રભુઃ સ્વયમ્। મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠો મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ ।। ૫૩.

રુદ્ર, વૈવસ્વતનો પુત્ર, એ જ ધર્મ છે અને જગતમાં સ્વયં પ્રભુ છે; મહાન ગ્રહ શનિ, ધીમી ગતિથી ચાલે છે અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહાગ્રહૌ। પ્રજાપતિસુતાવેતાવુભૌ શુક્રબૃહસ્પતી। દૈત્યો મહેન્દ્રશ્ચ તયોરાધિપત્યે વિનિર્મિતૌ ।। ૫૩.

દેવ અને અસુરોના ગુરુ એવા બે મહાન ભાનુમંત ગ્રહો છે; એ બંને, એટલે શુક્ર અને બૃહસ્પતિ, પ્રજાપતિનાં પુત્ર છે; એમના અધિપતિ તરીકે એક દૈત્ય અને ઇન્દ્ર નિર્માણ થયા છે.

આદિત્યમૂલમખિલં ત્રિલોકં નાત્ર સંશયઃ। ભવત્યસ્ય જગત્કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।। ૫૩.

આ સમગ્ર ત્રિલોકીનું મૂળ સૂર્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; દેવ, અસુર અને મનુષ્ય સહિતનું આખું જગત એના કારણે જ ટક્યું છે.

રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્રિદિવૌકસામ્। દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્ના યત્તેજઃ સાર્વલૌકિકમ્ ।। ૫૩.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, ચંદ્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને સ્વર્ગના દેવતાઓનું સમગ્ર તેજ, એ બધું તારો સર્વવ્યાપી પ્રકાશ છે.

સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મૂલં પરમદૈવતમ્। તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્ર ચૈવ પ્રલીયતે ।। ૫૩.

તુ સર્વના આત્મા, સર્વલોકના સ્વામી, સર્વનું મૂળ અને સર્વોચ્ચ દૈવત છે; એમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ બધું લય પામે છે.

બાવાભાવૌ હિ લોકાનામાદિત્યાન્નિઃ સૃતૌ પુરા। જગજ્જ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્ સુગ્રાહો રવિઃ ।। ૫૩.

જગતની ઉત્પત્તિ અને લય સૂર્યમાંથી જ થાય છે; હે વિદ્વાનો, તેજસ્વી રવિ ગ્રહ જ સમગ્ર જગતને સંભાળે છે, એ જાણો.

યત્ર ગચ્છન્તિ નિધનં જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ। ક્ષણા મુહૂર્ત્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। માસાઃ સંવત્સરાશ્ચૈવ ઋતવોઽન્દયુગાનિ ચ ।। ૫૩.

જ્યાં બધું વિનાશ પામે છે અને ફરીથી જન્મે છે—પળો, મુહૂર્તો, દિવસ-રાત, પખવાડિયા, મહિના, વર્ષ, ઋતુઓ અને યુગો—આ બધું ત્યાં સંપૂર્ણ રીતે થાય છે.

તદાદિત્યાદૃતે તેષાં કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે। કાલાદૃતે ન નિગમો ન દીક્ષા નાહ્નિકક્રમઃ ।। ૫૩.

સૂર્ય સિવાય, એમના માટે સમયની ગણતરી જ નથી; સમય વિના તો શાસ્ત્ર, દીક્ષા કે રોજની ક્રમવાર વિધિ પણ શક્ય નથી.

ઋતુનામવિભાગશ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ। કુતઃ સસ્યાભિનિષ્પત્તિર્ગુણૌષધિગણાદિ વા ।। ૫૩.

ઋતુઓના વિભાજન વિના ફૂલ, મૂળ કે ફળ ક્યાંથી આવે? પાક ઉગે કેમ, અને ગુણવાળી ઔષધિઓ કે વનસ્પતિઓ કેવી રીતે મળે?

અભાવો વ્યવહારાણાં દેવાનાં દિવિ ચેહ ચ। જગત્પ્રતાપનમૃતે ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્ ।। ૫૩.

સૂર્યના વિશ્વને તાપ આપ્યા વિના, દેવતાઓના સ્વર્ગ કે અહીંના કાર્યો જ બંધ થઈ જાય; સૂર્ય જ અંધકારને દૂર કરનાર છે.

સ એવ કાલશ્ચાગ્નિશ્ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ। તપત્યેષ દ્વિજશ્રેષ્ટાસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૫૩.

એજ સમય છે, એજ અગ્નિ છે, એજ બાર રૂપે પ્રજાપતિ છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ ત્રણેય લોકને, ચાલતાં અને અચળ બધાને તાપ આપે છે.

સ એષ તેજસાં રાશિઃ સમસ્તઃ સાર્વલૌકિકઃ। ઉત્તમં માર્ગમાસ્થાય વાયોભાભિરિદઞ્જગત્। પાર્શ્વમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ તાપયત્યેષ સર્વશઃ ।। ૫૩.

એજ સર્વ તેજનો ઢગલો છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; શ્રેષ્ઠ માર્ગે ચાલી, પવનની તેજસ્વિતા સાથે, એ જગતને બાજુ, ઉપર અને નીચે, સર્વત્ર તાપ આપે છે.

રવેરશ્મિસહસ્રં યત્ પ્રાઙ્મયા સમુદાહૃતમ્ । તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયોનયઃ ।। ૫૩.

સૂર્યના હજારો કિરણો, જેમ હું પહેલેથી સમજાવ્યો, એમાં સાત શ્રેષ્ઠ છે, અને એ જ ગ્રહોના મૂળરૂપ કિરણો છે.

સુષુમ્નો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ। વિશ્વશ્રવાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંયદ્વસુરતઃ પરમ્ । અર્વાવસુઃ પુનશ્ચાન્યો મયા ચાત્ર પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૫૩.

સુષુમ્ન, હરિકેશ, વિશ્વકર્મા, વિશ્વશ્રવાઃ, સંયદ્વસુ અને અર્વાવસુ – આ સાત કિરણો અહીં મેં જણાવ્યા છે.

સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ ક્ષીણં શશિનમેધયન્। તિર્યગૂર્દ્ધ્વપ્રભાવોઽસૌ સુષુમ્નઃ પરિકીર્ત્યતે ।। ૫૩.

સુષુમ્ન એ સૂર્યકિરણ છે, જે ક્ષીણ ચંદ્રને પોષે છે; એની પ્રકાશતા આડેથી અને ઉપર ફેલાય છે, અને એને સુષુમ્ન કહે છે.

હરિકેશઃ પુરસ્ત્વાદ્યા ઋક્ષયોનિઃ પ્રકીર્ત્યતે। દક્ષિણે વિશ્વકર્મા તુ રશ્મિર્વર્દ્ધયતે બુધમ્ ।। ૫૩.

હરિકેશ, પ્રથમ અને મુખ્ય, તારાઓનો મૂળરૂપ કહેવાય છે; દક્ષિણ બાજુ વિશ્વકર્મા એ બુધને વધારતો કિરણ છે.

વિશ્વશ્રવાસ્તુ યઃ પશ્ચાત્ શુક્રયોનિઃ સ્મૃતો બુધૈઃ। સંયદ્વસુશ્ચ યો રશ્મિઃ સા યોનિર્લોહિતસ્ય ચ ।। ૫૩.

પશ્ચિમ બાજુનો વિશ્વશ્રવાઃ, વિદ્વાનો કહે છે એ શુક્રનો મૂળરૂપ છે; સંયદ્વસુ એ મંગળનો મૂળરૂપ કિરણ છે.

ષષ્ઠસ્ત્વર્વાવસૂ રશ્મિર્યોનિસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ। શનૈશ્ચરં પુનશ્ચાપિ રશ્મિરાપ્યાયતે સ્વરાટ્ ।। ૫૩.

છઠ્ઠો અર્વાવસુ કિરણ, એ બૃહસ્પતિનો મૂળરૂપ છે; અને સ્વરાટ નામનો કિરણ શનિનું પોષણ કરે છે.

એવં સૂર્યપ્રભાવેણ ગ્રહનક્ષત્રતારકાઃ। વર્દ્ધન્તે વિદિતાઃ સર્વા વિશ્વઞ્ચૈદં પુનર્જગત્ । નક્ષીયન્તે પુનસ્તાનિ તસ્માન્નક્ષત્રતા સ્મૃતા ।। ૫૩.

આ રીતે, સૂર્યના પ્રકાશથી ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ બધાં વધે છે, અને આખું જગત નવીન બને છે; ફરી એ તારાઓ ઘટે છે, તેથી એને નક્ષત્ર કહે છે.

ક્ષેત્રાણ્યેતાનિ વૈ પૂર્વમાપતન્તિ ગભસ્તિભિઃ। તેષાં ક્ષેત્રાણ્યથાદત્તે સૂર્યો નક્ષત્રતાઙ્ગતઃ ।। ૫૩.

આ ક્ષેત્રોમાં સૌપ્રથમ કિરણો પહોંચે છે; પછી સૂર્ય, નક્ષત્રરૂપે, એના ક્ષેત્રોને ગ્રહણ કરે છે.

તીર્ણાનાં સુકૃતેનેહ સુકૃતાન્તે ગ્રહાશ્રયાત્ । તારાણાં તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ ।। ૫૩.

જેઓ અહીં સારા કર્મોથી પાર થયા છે, અને સારા કર્મના અંતે ગ્રહોના આધારથી, એ તારાઓને નક્ષત્ર કહે છે; અને એમની સફેદતાને કારણે એ તારાઓ કહેવાય છે.

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાઞ્ચ નૈશાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ । આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તમસાં તેજસાં મહાન્ ।। ૫૩.

દિવ્ય, પૃથ્વી અને રાત્રિના બધાંને ગ્રહણ કરીને, સૂર્ય હંમેશા અંધકાર અને તેજમાં મહાન ગણાય છે.

સુવતિ સ્પન્દનાર્થે ચ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે। સવનાત્તેજસોઽપાઞ્ચ તેનાસૌ સવિતા મતઃ ।। ૫૩.

હલનચલન માટે જે તત્વ છે, એ રીતે એ જાણી શકાય છે; સવના સમયે તેજ ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી એને સવિતા કહેવાય છે.

બહ્વર્થશ્ચન્દ્ર ઇત્યેષ હ્લાદને ધાતુરિષ્યતે । શુક્લત્વે ચામૃતત્વે ચ શીતત્વે ચ વિભાવ્યતે ।। ૫૩.

ચંદ્રને અનેક ઉપયોગ છે; ઠંડક માટે એ તત્વ રૂપે ઇચ્છિત છે, અને એ સફેદતા, અમરતા અને શીતળતામાં અનુભવાય છે.

સુર્યાચન્દ્રમસોર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે। જ્વલત્તેજોમયે શુક્લે વૃત્તકુમ્ભનિભે શુભે ।। ૫૩.

સૂર્ય અને ચંદ્રના દિવ્ય, તેજસ્વી અને આકાશમાં ચમકતા મંડળમાં, જે તેજથી જ્વલંત, સફેદ, ગોળ અને ચમકતા કુંભ જેવું સુંદર છે.

ઘનતોયાત્મકં તત્ર મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્। ઘનતેજોમયં શુક્લં મણ્ડલં ભાસ્કરસ્ય તુ ।। ૫૩.

ત્યાં ચંદ્રનું મંડળ ઘન પાણીથી બનેલું કહેવાય છે, જ્યારે સૂર્યનું મંડળ સફેદ અને ઘન પ્રકાશથી બનેલું છે.

વિશન્તિ સર્વદેવાસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋક્ષસૂર્યગ્રહાશ્રયાઃ ।। ૫૩.

બધા દેવતાઓ આ સ્થાનોમાં સંપૂર્ણપણે પ્રવેશ કરે છે; દરેક મન્વંતરમાં તેઓ તારાઓ, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલા રહે છે.

તાનિ દેવગૃહાણ્યેવ તદાખ્યાસ્તે ભવન્તિ ચ। સૌરં સૂર્યો વિશસ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ ।। ૫૩.

આ બધાં દેવતાઓના ઘર છે અને એ નામોથી ઓળખાય છે; સૂર્ય સૌરસ્થાને પ્રવેશ કરે છે અને ચંદ્ર પણ ચંદ્રસ્થાને જાય છે.

શૌક્રં શુક્રો વિશસ્થાનં ષોડશાર્ચ્ચિઃ પ્રતાપવાન્। બૃહદ્બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લોહિતશ્ચૈવ લૌહિતઃ । શાનૈશ્ચરં તથા સ્થાનં દેવ શ્ચૈવ શનૈશ્ચરઃ ।। ૫૩.

શુક્ર પોતાનાં મંડળમાં, જે સોળ કિરણોથી તેજસ્વી છે, પ્રવેશ કરે છે; બૃહસ્પતિ અને લોહિત (મંગળ) પોતપોતાના સ્થાને જાય છે; અને શનિ પણ પોતાના સ્થાને જાય છે.